अनुग्रह-स्वातन्त्र्य-प्रमाणविचारः | Inquiry into Pramāṇa, Divine Autonomy, and Grace

Verse 1

वायुरुवाच । स्थने संशयितं विप्रा भवद्भिर्हेतुचोदितैः । जिज्ञासा हि न नास्तिक्यं साधयेत्साधुबुद्धिषु

వాయువు పలికెను—హే విప్రులారా, యుక్తి-హేతువలన ప్రేరితులై మీరు యథాస్థానంలో సందేహించారు. సద్బుద్ధులలో జిజ్ఞాస నాస్తిక్యాన్ని కలిగించదు.

Verse 2

प्रमणमत्र वक्ष्यामि सताम्मोहनिवर्तकम् । असतां त्वन्यथाभावः प्रसादेन विना प्रभोः

ఇక్కడ నేను సత్పురుషుల మోహాన్ని తొలగించే యథార్థ ప్రమాణాన్ని చెప్పుదును. కాని అసతులకైతే ప్రభువు ప్రసాదం లేకుండా విపరీతమైన, వక్రమైన బోధనే కలుగును.

Verse 3

शिवस्य परिपूर्णस्य परानुग्रहमन्तरा । न किंचिदपि कर्तव्यमिति साधु विनिश्चितम्

సర్వపూర్ణుడైన శివునికి పరానుగ్రహం (పరమ కృప) తప్ప మరేదీ చేయవలసిన కర్తవ్యమేమీ లేదు—ఇది సద్భావంతో నిర్ణయించబడింది।

Verse 4

स्वभाव एव पर्याप्तः परानुग्रहकर्मणि । अन्यथा निस्स्वभवेन न किमप्यनुगृह्यते

ఇతరులపై అనుగ్రహం చూపే కార్యానికి స్వభావమే సరిపోతుంది; లేకపోతే ఆ స్వభావం లేనివాడు నిజంగా ఏ ఉపకారమూ చేయలేడు।

Verse 5

परं सर्वमनुग्राह्यं पशुपाशात्मकं जगत् । परस्यानुग्रहार्थं तु पत्युराज्ञासमन्वयः

ఈ సమస్త జగత్తు—పశు (బద్ధ జీవులు) మరియు పాశ (బంధాలు) స్వరూపమైనది—పరమ అనుగ్రహానికి పాత్రమే; ఆ పరమ అనుగ్రహార్థం పతి (ప్రభు శివుడు) యొక్క ఆజ్ఞా-పాలన వ్యవస్థ ఉంది।

Verse 6

पतिराज्ञापकः सर्वमनुगृह्णाति सर्वदा । तदर्थमर्थस्वीकारे परतंत्रः कथं शिवः

పతి-ప్రభువు, సర్వులకు రాజాజ్ఞాపకుడై, సదా అందరిపై అనుగ్రహం కురిపిస్తాడు. అట్లుంటే ఆ ప్రయోజనార్థం ద్రవ్య స్వీకారంలో శివుడు ఎవరికైనా పరతంత్రుడెట్లా అవుతాడు?

Verse 7

अनुग्राह्यनपेक्षो ऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः । अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थाननपेक्षत्वलक्षणः

ఆయన అనుగ్రహగ్రాహ్యునిపై కూడా ఆధారపడడు; నిజానికి అనుగ్రహం ఎవరిపైనా ఆధారపడదు. అందువల్ల ‘స్వాతంత్ర్య’ శబ్దార్థం పరమ అనపేక్షతనే సూచిస్తుంది.

Verse 8

एतत्पुनरनुग्राह्यं परतंत्रं तदिष्यते । अनुग्रहादृते तस्य भुक्तिमुक्त्योरनन्वयात्

ఈ జీవుడు మళ్లీ అనుగ్రహానికి పాత్రుడూ పరతంత్రుడూ అని చెప్పబడును; శివానుగ్రహం లేక భోగముక్తులకు అతనికి సంబంధమే లేదు।

Verse 9

मूर्तात्मनो ऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात् । अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोर्न किंचिदिह विद्यते

మూర్తదేహులైన జీవులూ అనుగ్రహానికి పాత్రులే; శివజ్ఞానం అజ్ఞానాన్ని తొలగించును. శంభువుకు ఇహలోకంలో ఏదీ అజ్ఞానాధిష్ఠితం కాదు।

Verse 10

येनोपलभ्यते ऽस्माभिस्सकलेनापि निष्कलः । स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरित्युपचर्यते

సకల రూపం ద్వారా కూడా మేము అనుభవించగల నిష్కల పరతత్త్వం—అదే మూర్త్యాత్మ శివుడు; భక్తి సంప్రదాయంలో ఆయనను ‘శైవమూర్తి’ అని పిలుస్తారు।

Verse 11

न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम् । साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः

ఆ శివుడు స్వరూపతః నిష్కలుడు, నిరాకారుడై పరమకారణమే. అయితే తన సాకారమైన, ప్రకటిత శక్తి-అనుభవంతో ఆయనను ఎవ్వరైనా సులభంగా గుర్తించలేరు.

Verse 12

प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम् । न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमंतरा

ప్రామాణ్యమైన జ్ఞానసాధనాల ద్వారా తెలిసే సామర్థ్యమే వస్తువు స్వభావాన్ని స్థాపిస్తుంది. అయితే ఇక్కడ నిర్లక్ష్యభావం తగదు—సమ్యక్ వివేచన, లక్షణాలు లేకుండా గుర్తింపు కలగదు.

Verse 13

आत्मोपमोल्वणं साक्षान्मूर्तिरेव हि काचन । शिवस्य मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्तस्योपलक्षणम्

నిజంగా ప్రత్యక్షంగా గ్రహించగల ఒక ప్రాకట్యరూపం ఉంది; అది ఆత్మతో పోల్చదగినది. శివుని ఆ మూర్తి—మూర్తిస్వరూపమే అయినది—పరాత్పర శివుని గుర్తించడానికి సూచకచిహ్నం అవుతుంది.

Verse 14

यथा काष्ठेष्वनारूढो न वह्निरुपलभ्यते । एवं शिवो ऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः

కట్టెలలో అగ్ని ఉన్నా, అది వెలగకపోతే గ్రహించబడదు. అలాగే శివుడు కూడా మూర్తిరూపంలో అవతరించకపోతే గ్రహించబడడు—ఇదే స్థిరసిద్ధాంతం.

Verse 15

यथाग्निमानयेत्युक्ते ज्वलत्काष्ठादृते स्वयम् । नाग्निरानीयते तद्वत्पूज्यो मूर्त्यात्मना शिवः

‘అగ్ని తీసుకురా’ అని చెప్పినప్పుడు, మండుతున్న కట్టె లేకుండా అగ్ని స్వయంగా వేరుగా తీసుకురాలేం. అలాగే శివుడు—నిజానికి నిర్గుణుడైనా—భక్తి కోసం మూర్తిరూపంగా పూజ్యుడు.

Verse 16

अत एव हि पूजादौ मूर्त्यात्मपरिकल्पनम् । मूर्त्यात्मनि कृतं साक्षाच्छिव एव कृतं यतः

కాబట్టి పూజారంభంలోనే దేవుని సాకారుడిగా, స్వయాత్మస్వరూపుడిగా భావించాలి. ఆ మూర్త్యాత్మకు అర్పించేదీ చేయేదీ నిజంగా సాక్షాత్ శివునికే చేసినదే అవుతుంది.

Verse 17

लिंगादावपि तत्कृत्यमर्चायां च विशेषतः । तत्तन्मूर्त्यात्मभावेन शिवो ऽस्माभिरुपास्यते

లింగాది పూజలో కూడా ఇదే విధి; అర్చా-ప్రతిమలో అయితే మరింత విశేషంగా. ఆ ఆ మూర్తిని ఆత్మస్వరూపంగా భావించి మేము శివుని ఉపాసిస్తాము.

Verse 18

यथानुगृह्यते सो ऽपि मूर्त्यात्मा पारमेष्ठिना । तथा मूर्त्यात्मनिष्ठेन शिवेन पशवो वयम्

పరమేష్ఠి బ్రహ్మ ఆ దేహధారిని అనుగ్రహించినట్లే, మూర్త్యాత్మనిష్ఠుడైన శివుడు మేము పశువులైన బద్ధజీవులపై కూడా కరుణ చూపుతాడు।

Verse 19

लोकानुग्रहणायैव शिवेन परमेष्ठिना । सदाशिवादयस्सर्वे मूर्त्यात्मनो ऽप्यधिष्ठिताः

లోకానుగ్రహార్థమే పరమేశ్వరుడైన శివుడు సదాశివాది సమస్త మూర్త్యాత్మ రూపాలపై అధిష్ఠానమై ఉంటాడు; అవన్నీ ఆయనచేత నియమింపబడి శక్తిమంతమవుతాయి।

Verse 20

आत्मनामेव भोगाय मोक्षाय च विशेषतः । तत्त्वातत्त्वस्वरूपेषु मूर्त्यात्मसु शिवान्वयः

భోగార్థమునకును, ముఖ్యంగా మోక్షార్థమునకును ఆత్మనే ప్రతిపాదించబడుతుంది; తత్త్వ-అతత్త్వ స్వరూపాలలోను, మూర్త్యాత్మ రూపాలలోను, సర్వత్ర శివాన్వయం వ్యాపించి ఉంది।

Verse 21

भोगः कर्मविपाकात्मा सुखदुःखात्मको मतः । न च कर्म शिवो ऽस्तीति तस्य भोगः किमात्मकः

భోగము కర్మవిపాకమై, సుఖదుఃఖరూపమని చెప్పబడింది. కాని శివుడు కర్మాతీతుడు; ఆయనకు ‘భోగం’ ఏ స్వరూపమై ఉండగలదు?

Verse 22

सर्वं शिवो ऽनुगृह्णाति न निगृह्णाति किंचन । निगृह्णतां तु ये दोषाश्शिवे तेषामसंभवात्

శివుడు అందరినీ అనుగ్రహిస్తాడు; ఎవరికీ శిక్ష విధించడు. శిక్షించేవారిలో ఉండే దోషాలు శివునిలో అసంభవం; అందువల్ల అవి ఆయనలో కలుగవు.

Verse 23

ये पुनर्निग्रहाः केचिद्ब्रह्मादिषु निदर्शिताः । ते ऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना

బ్రహ్మాది దేవుల పట్ల కూడా చూపబడిన ఏ నియగ్రహాలు (సంయమం/దండన) ఉన్నాయో, అవన్నీ శ్రీకంఠమూర్తి అయిన శివుడు లోకహితార్థమే చేసినవి।

Verse 24

ब्रह्माण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः । श्रीकण्ठाख्यां शिवो मूर्तिं क्रीडतीमधितिष्ठति

సర్వ బ్రహ్మాండాధిపత్యం శ్రీకంఠునిదే—ఇందులో సందేహం లేదు. శివుడు ‘శ్రీకంఠ’ అనే తన మూర్తిలో నివసిస్తూ, దివ్యలీలతో విశ్వాన్ని ధరిస్తూ పాలించి నియంత్రిస్తాడు।

Verse 25

सदोषा एव देवाद्या निगृहीता यथोदितम् । ततस्तेपि विपाप्मानः प्रजाश्चापि गतज्वराः

చెప్పినట్లే దేవతలు మొదలైనవారు కూడా దోషాలతోనే ఉన్నారు; అందుకే నియగ్రహం జరిగింది. ఆ తరువాత వారు కూడా పాపరహితులయ్యారు; ప్రజలు కూడా జ్వరసమానమైన బాధ నుండి విముక్తులయ్యారు।

Verse 26

निग्रहो ऽपि स्वरूपेण विदुषां न जुगुप्सितः । अत एव हि दण्ड्येषु दण्डो राज्ञां प्रशस्यते

నిగ్రహం, సవరణం స్వభావతః జ్ఞానులకు నిందనీయం కాదు. అందుకే దండ్యులపై రాజుల దండన ప్రశంసించబడుతుంది.

Verse 27

यत्सिद्धिरीश्वरत्वेन कार्यवर्गस्य कृत्स्नशः । न स चेदीशतां कुर्याज्जगतः कथमीश्वरः

‘ఈశ్వరుడు’ అనే సిద్ధి అంటే సమస్త కార్యవర్గంపై సంపూర్ణ అధికారం అయితే, ఆయన జగత్తుపై ఈశత్వాన్ని ప్రవర్తింపజేయకపోతే ఆయనను ఈశ్వరుడు ఎలా అంటారు?

Verse 28

ईशेच्छा च विधातृत्वं विधेराज्ञापनं परम् । आज्ञावश्यमिदं कुर्यान्न कुर्यादिति शासनम्

ఈశ్వరుని ఇచ్ఛయే విధాతృత్వశక్తిగా మారుతుంది; విధాత బ్రహ్మకు ఆయన ఆజ్ఞ పరమం. ఆ ఆజ్ఞాధీనంగా ‘ఇది చేయి’ లేదా ‘ఇది చేయకూ’ అనే శాసనం నడుస్తుంది.

Verse 29

तच्छासनानुवर्तित्वं साधुभावस्य लक्षणम् । विपरीतसमाधोः स्यान्न सर्वं तत्तु दृश्यते

ఆ శాసనాన్ని అనుసరించడమే సాధుభావానికి లక్షణం. కానీ సమాధి విపరీతంగా (భ్రాంతంగా) ఉన్నవాడిలో అది అన్ని విధాలా కనిపించదు.

Verse 30

साधु संरक्षणीयं चेद्विनिवर्त्यमसाधु यत् । निवर्तते च सामादेरंते दण्डो हि साधनम्

సజ్జనుల రక్షణార్థం అసాధువైనదాన్ని నియంత్రించాలి. సామాది ఉపాయాలతో అది తిరగకపోతే, చివరికి దండమే నిజమైన సాధనం.

Verse 31

हितार्थलक्षणं चेदं दण्डान्तमनुशासनम् । अतो यद्विपरीतं तदहितं संप्रचक्षते

ఈ ఉపదేశం—అవసరమైతే దండనియంత్రణతో ముగిసేదీ—నిజమైన హిత లక్షణం. అందువల్ల దీనికి విరుద్ధమైనది హానికరమని చెప్పబడుతుంది.

Verse 32

हिते सदा निषण्णानामीश्वरस्य निदर्शनम् । स कथं दुष्यते सद्भिरसतामेव निग्रहात्

సర్వహితంలో నిత్యం స్థితులైనవారికి ఇది ఈశ్వరుని ప్రత్యక్ష సూచకం. దుష్టులనే నియంత్రించుట వల్ల సజ్జనుల దృష్టిలో ఆయన ఎలా దూషితుడవుతాడు?

Verse 33

अयुक्तकारिणो लोके गर्हणीयाविवेकिता । यदुद्वेजयते लोकन्तदयुक्तं प्रचक्षते

లోకంలో అనుచితంగా ప్రవర్తించేవారు అవివేకులని నిందింపబడతారు. ప్రజలను కలవరపెట్టి భయపెట్టేది ఏదైనా, అది ‘అయుక్తం’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 34

सर्वो ऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः । न हि द्वेष्टि पिता पुत्रं यो निगृह्याति शिक्षयेत्

ఈ లోకంలో ఏ నియంత్రణ గానీ శిక్షణ గానీ ద్వేషపూర్వకమని చెప్పరు. తండ్రి కుమారుని ద్వేషించడు; బోధించి శిక్షణ ఇవ్వడానికి మాత్రమే అతడిని నియమిస్తాడు.

Verse 35

माध्यस्थेनापि निग्राह्यान्यो निगृह्णाति मार्गतः । तस्याप्यवश्यं यत्किंचिन्नैर्घृण्यमनुवर्तते

మధ్యస్థుడైన వ్యక్తి కూడా నియంత్రణకు అర్హుడైన వానిని విధివిధానంగా నియమించినా, అతనికీ కొంత కఠినత్వం లేదా నిర్దయత యొక్క ఛాయ తప్పక అనుసరిస్తుంది.

Verse 36

अन्यथा न हिनस्त्येव सदोषानप्यसौ परान् । हिनस्ति चायमप्यज्ञान्परं माध्यस्थ्यमाचरन्

లేకపోతే అతడు ఎవరినీ—దోషులనైనా—ఎప్పటికీ హింసించడు. కానీ పరమ తటస్థతను ఆశ్రయించి, నిర్దోషులనూ అజ్ఞులనూ కూడా హానిచేస్తాడు.

Verse 37

तस्माद्दुःखात्मिकां हिंसां कुर्वाणो यः सनिर्घृणः । इति निर्बंधयंत्येके नियमो नेति चापरे

కాబట్టి దుఃఖస్వరూపమైన హింసను నిర్దయగా చేసే వాడు—కొంతమంది అతడు తప్పక కర్మబంధనానికి లోబడతాడని, ఇదే నియమమని అంటారు; మరికొందరు మాత్రం “ఇది నియమం కాదు” అంటారు.

Verse 38

निदानज्ञस्य भिषजो रुग्णो हिंसां प्रयुंजतः । न किंचिदपि नैर्घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका

రోగనిదానాన్ని తెలిసిన వైద్యుడు రోగిపై బాధాకరమైన చికిత్సలు చేసినా, అందులో కణమాత్రం క్రూరత్వం లేదు; ఇక్కడ ప్రేరణ కేవలం కరుణ మాత్రమే.

Verse 39

घृणापि न गुणायैव हिंस्रेषु प्रतियोगिषु । तादृशेषु घृणी भ्रान्त्या घृणान्तरितनिर्घृणः

హింసక ప్రత్యర్థుల పట్ల కరుణ కూడా గుణం కాదు. అలాంటి వారిపై మోహంతో జాలి చూపితే, తప్పు కరుణ వల్ల వివేకం కప్పబడి, మనిషి అంతరంగంలో క్రూరుడవుతాడు.

Verse 40

उपेक्षापीह दोषाह रक्ष्येषु प्रतियोगिषु । शक्तौ सत्यामुपेक्षातो रक्ष्यस्सद्यो विपद्यते

ఇక్కడ కూడా, రక్షించవలసినవారిపట్ల మరియు వారికి ప్రతిద్వంద్వులైనవారిపట్ల నిర్లక్ష్యం దోషమే. శక్తి ఉన్నప్పటికీ ఉపేక్షిస్తే రక్షితుడు త్వరగా నాశనమవుతాడు.

Verse 41

सर्पस्यास्यगतम्पश्यन्यस्तु रक्ष्यमुपेक्षते । दोषाभासान्समुत्प्रेक्ष्य फलतः सो ऽपि निर्घृणः

చేతిలోనే సర్పం కనిపించినా రక్షించవలసినదాన్ని రక్షించకుండా, కేవలం ‘దోషాభాసాలు’ అని ఊహించి నిర్లక్ష్యం చేసే వాడు ఫలితంగా నిర్దయుడే అవుతాడు।

Verse 42

तस्माद्घृणा गुणायैव सर्वथेति न संमतम् । संमतं प्राप्तकामित्वं सर्वं त्वन्यदसम्मतम्

కాబట్టి ఘృణా/కరుణనే అన్ని విధాలా గుణమని అంగీకరించరు. అంగీకరించబడేది ‘ప్రాప్తకామిత్వం’—సమ్యక్ లక్ష్యసిద్ధి; మిగతావన్నీ అనంగీకృతమే।

Verse 43

अग्नावपि समाविष्टं ताम्रं खलु सकालिकम् । इति नाग्निरसौ दुष्येत्ताम्रसंसर्गकारणात्

అగ్నిలో వేసిన తామ్రం కూడా నిజంగా కాలిమితో కప్పబడుతుంది; కాని తామ్రస్పర్శ వల్ల అగ్ని కలుషితం కాదు. అలాగే జగత్సంబంధం వల్ల పరమేశ్వరుడు—పతి—ఎప్పుడూ మలినుడవడు।

Verse 44

नाग्नेरशुचिसंसर्गादशुचित्वमपेक्षते । अशुचेस्त्वग्निसंयोगाच्छुचित्वमपि जायते

అశుచితో స్పర్శ వల్ల అగ్ని అశుచిగా పరిగణింపబడదు; అశుచియే అశుచిగా భావించబడుతుంది. కానీ అశుచిపదార్థం అగ్నితో సంయోగమైతే శుచిత్వం కూడా జనిస్తుంది—అది శుద్ధి చెందుతుంది।

Verse 45

एवं शोध्यात्मसंसर्गान्न ह्यशुद्धः शिवो भवेत् । शिवसंसर्गतस्त्वेष शोध्यात्मैव हि शुध्यति

ఇలా శుద్ధి చేయవలసిన ఆత్మతో సంసర్గం వల్ల శివుడు ఎప్పుడూ అపవిత్రుడు కాడు. శివసంసర్గం వల్ల శుద్ధ్యాత్మ మాత్రమే నిశ్చయంగా శుద్ధి పొందుతుంది.

Verse 46

अयस्यग्नौ समाविष्टे दाहो ऽग्नेरेव नायसः । मूर्तात्मन्येवमैश्वर्यमीश्वरस्यैव नात्मनाम्

ఇనుము అగ్నిలో ఉంచినప్పుడు దహనం అగ్నికే చెందుతుంది, ఇనుముకాదు. అలాగే దేహధారులైన ఆత్మలలో ప్రభువు శక్తి కనిపించినా, ఆ ఐశ్వర్యం నిజంగా ఈశ్వరునికే; జీవాత్మలకు కాదు.

Verse 47

न हि काष्ठं ज्वलत्यूर्ध्वमग्निरेव ज्वलत्यसौ । काष्ठस्यांगारता नाग्नेरेवमत्रापि योज्यताम्

నిజానికి కట్టె కాలదు; అగ్నియే జ్వలిస్తుంది. కట్టె బొగ్గుగా మారడం అగ్నికి మార్పు కాదు. ఇదే తర్కాన్ని ఇక్కడ కూడా అన్వయించాలి.

Verse 48

अत एव जगत्यस्मिन्काष्ठपाषाणमृत्स्वपि । शिवावेशवशादेव शिवत्वमुपचर्यते

అందువల్ల ఈ లోకంలో కట్టె, రాయి, మట్టి మొదలైన వాటిలో కూడా—శివుని ఆవేశపూరిత అంతర్వాసం వల్లనే—‘శివత్వం’ ఆపాదించబడుతుంది.

Verse 49

मैत्र्यादयो गुणा गौणास्तस्मात्ते भिन्नवृत्तयः । तैर्गुणैरुपरक्तानां दोषाय च गुणाय च

మైత్రీ మొదలైన గుణాలు గౌణమైనవి; అందువల్ల వాటి ప్రవృత్తులు భిన్నంగా ఉంటాయి. ఆ గుణాలతో రంజితమైన మనస్సులకు అవే గుణాలు దోషముగా కూడా, గుణముగా కూడా మారుతాయి.

Verse 50

यत्तु गौणमगौणं च तत्सर्वमनुगृह्णतः । न गुणाय न दोषाय शिवस्य गुणवृत्तयः

గౌణమని గానీ అగౌణమని గానీ చెప్పబడినదంతా ఆయన కృపతో స్వీకరిస్తాడు. అయినా శివుని గుణరూప వృత్తులు ఆయనకు పుణ్యమూ కాదు, దోషమూ కాదు; ఆయన నిత్య నిర్లేపుడు.

Verse 51

न चानुग्रहशब्दार्थं गौणमाहुर्विपश्चितः । संसारमोचनं किं तु शैवमाज्ञामयं हितम्

విపశ్చితులు ‘అనుగ్రహ’ శబ్దార్థాన్ని గౌణమని చెప్పరు. అది నిజంగా శివుని శుభకర ఆజ్ఞ—హితకరమై సంసారమోచనాన్ని కలిగించేది.

Verse 52

हितं तदाज्ञाकरणं यद्धितं तदनुग्रहः । सर्वं हिते नियुञ्जावः सर्वानुग्रहकारकः

ఆయన ఆజ్ఞను అనుసరించడమే నిజమైన హితం; హితమైందంతా సారంగా ఆయన అనుగ్రహమే. కాబట్టి పరమహితార్థం మనమంతా సమస్తాన్ని నియోగిద్దాం; ఎందుకంటే ఆయన సర్వులకు అనుగ్రహకర్త.

Verse 53

यस्तूपकारशब्दार्थस्तमप्याहुरनुग्रहम् । तस्यापि हितरूपत्वाच्छिवः सर्वोपकारकः

‘ఉపకారం’ అనే పదార్థాన్ని కూడా ‘అనుగ్రహం’ అని అంటారు. అది కూడా హితస్వరూపమే కాబట్టి, కల్యాణస్వభావుడైన శివుడు సర్వులకు సర్వోపకారకుడు.

Verse 54

हिते सदा नियुक्तं तु सर्वं चिदचिदात्मकम् । स्वभावप्रतिबन्धं तत्समं न लभते हितम्

చేతనమూ అచేతనమూ అయిన సమస్తం ఎల్లప్పుడూ హితాన్వేషణలోనే నియుక్తమై ఉంటుంది; కానీ తన స్వభావబంధం వల్ల తనకు తగిన సమ్యక్ హితాన్ని పొందలేకపోతుంది.

Verse 55

यथा विकासयत्येव रविः पद्मानि भानुभिः । समं न विकसन्त्येव स्वस्वभावानुरोधतः

సూర్యుడు తన కిరణాలతో పద్మాలను వికసింపజేస్తాడు; అయినా అవన్నీ సమానంగా వికసించవు—ప్రతి దాని స్వభావానుసారం. అలాగే జీవులలో జాగృతి, అనుగ్రహ ఫలితమూ వారి వారి యోగ్యతానుసారమే కలుగుతుంది।

Verse 56

स्वभावो ऽपि हि भावानां भाविनो ऽर्थस्य कारणम् । न हि स्वभावो नश्यन्तमर्थं कर्तृषु साधयेत्

భావాల స్వభావమూ రాబోయే ఫలానికి కారణమవుతుంది; కానీ నశ్వరమైన, అస్థిరమైన ఫలాన్ని కేవలం ‘స్వభావం’ మరియు కర్తృత్వం ద్వారా నిజసిద్ధిగా స్థాపించలేం।

Verse 57

सुवर्णमेव नांगारं द्रावयत्यग्निसंगमः । एवं पक्वमलानेव मोचयेन्न शिवपरान्

అగ్ని సంగమంతో బంగారమే కరుగుతుంది, బొగ్గు కాదు. అలాగే ప్రభువు, మలము పక్వమై తొలగదగిన శివపర భక్తులనే విమోచిస్తాడు.

Verse 58

यद्यथा भवितुं योग्यं तत्तथा न भवेत्स्वयम् । विना भावनया कर्ता स्वतन्त्रस्सन्ततो भवेत्

ఏది ఏ విధంగా జరగడానికి యోగ్యమో, అది స్వయంగా అలా జరగదు. భావన లేకుండా కర్త నిరంతరం స్వతంత్రంగా ఉండడు; అతని కర్తృత్వం చలించిపోతుంది.

Verse 59

स्वभावविमलो यद्वत्सर्वानुग्राहकश्शिवः । स्वभावमलिनास्तद्वदात्मनो जीवसंज्ञिताः

శివుడు స్వభావతః నిర్మలుడు, సర్వానుగ్రాహకుడు. అలాగే ‘జీవ’ అని పిలువబడే ఆత్మలు స్వభావతః మలినమైనవి; అందుకే వారికి ఆయన విమోచక కరుణ అవసరం.

Verse 60

अन्यथा संसरन्त्येते नियमान्न शिवः कथम् । कर्ममायानुबन्धोस्य संसारः कथ्यते बुधैः

లేకపోతే, శివుడు పరమ నియంత కాకపోతే ఈ జీవులు సంసారంలో ఎలా సంచరిస్తారు? జ్ఞానులు చెబుతారు—కర్మమాయా సంబంధం వల్ల కలిగే బంధమే సంసారం అని।

Verse 61

अनुबन्धो ऽयमस्यैव न शिवस्येति हेतुमान् । स हेतुरात्मनामेव निजो नागन्तुको मलः

ఈ బంధం జీవాత్మకే చెందింది, శివునికి కాదు—అని జ్ఞానులు నిర్ణయిస్తారు. బంధానికి కారణం ఆత్మలోని స్వంత మలమే; అది సహజం, బయట నుంచి కొత్తగా వచ్చినది కాదు।

Verse 62

आगन्तुकत्वे कस्यापि भाव्यं केनापि हेतुना । यो ऽयं हेतुरसावेकस्त्वविचित्रस्वभावतः

ఏదైనా ‘ఆగంతుకం’ (బయటినుంచి వచ్చినది) అని చెప్పితే, అది ఏదో ఒక కారణం వల్లనే అని భావించాలి. కానీ ఆ కారణం ఒక్కటే, స్వభావంలో వైవిధ్యంలేనిది; అది ఒంటరిగా ఆ ఆగంతుకత్వాన్ని వివరించలేడు.

Verse 63

आत्मतायाः समत्वे ऽपि बद्धा मुक्ताः परे यतः । बद्धेष्वेव पुनः केचिल्लयभोगाधिकारतः

ఆత్మస్వరూపం సమానమైనప్పటికీ బద్ధుడు–ముక్తుడు అనే భేదం ఉంది; ఎందుకంటే పరమేశ్వరుడు శివుడే అలా నియమిస్తాడు. మళ్లీ బద్ధజీవులలో కూడా అధికారానుసారం కొందరికి లయము (శివలో లీనత) మరియు కొందరికి భోగాధికారం కలుగుతుంది.

Verse 64

ज्ञानैश्वर्यादिवैषम्यं भजन्ते सोत्तराधराः । केचिन्मूर्त्यात्मतां यान्ति केचिदासन्नगोचराः

ఉన్నత–నిమ్న స్థాయుల సత్త్వాలు జ్ఞానం, ఐశ్వర్యం మొదలైన వాటిలో వైషమ్యాన్ని పొందుతాయి. కొందరు మూర్తిమత్వం (సగుణ స్థితి) పొందుతారు; మరికొందరు సమీపమైన సూక్ష్మ గ్రహణానికే గోచరమవుతారు.

Verse 65

मूर्त्यात्मसु शिवाः केचिदध्वनां मूर्धसु स्थिताः । मध्ये महेश्वरा रुद्रास्त्वर्वाचीनपदे स्थिताः

మూర్తి–ఆత్మ తత్త్వాలలో కొందరు ‘శివులు’ అని పిలువబడుతూ అధ్వముల శిఖరంలో స్థితిచెందుతారు. మధ్యలో ‘మహేశ్వరులు’ ఉంటారు; ‘రుద్రులు’ మాత్రం దిగువ స్థానాలలో నివసిస్తారు.

Verse 66

आसन्ने ऽपि च मायायाः परस्मात्कारणात्त्रयम् । तत्राप्यात्मा स्थितो ऽधस्तादन्तरात्मा च मध्यतः

మాయా సమీపంలో ఉన్నప్పటికీ పరమకారణం నుండి త్రయం ఉద్భవిస్తుంది. అందులోనూ జీవాత్మ క్రింద స్థితమై ఉంటుంది; అంతరాత్మ (అంతర్వ్యాపి ఈశ్వరుడు) మధ్యలో ప్రతిష్ఠితుడై లోపల నుంచే నియంత్రించి ప్రకాశింపజేస్తాడు.

Verse 67

परस्तात्परमात्मेति ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वर्तन्ते वसवः केचित्परमात्मपदाश्रयाः

సర్వాతీతమైన పరమాత్మపదంలో స్థితులై బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు తమ తమ కార్యాలలో ప్రవృత్తులై ఉంటారు. అలాగే కొందరు వసువులు కూడా పరమాత్మపదాన్ని ఆశ్రయించి కార్యనిర్వహణ చేస్తారు.

Verse 68

अन्तरात्मपदे केचित्केचिदात्मपदे तथा । शान्त्यतीतपदे शैवाः शान्ते माहेश्वरे ततः

కొంతమంది శైవులు అంతరాత్మపదంలో, మరికొందరు ఆత్మపదంలో స్థితులై ఉంటారు. ఇంకొందరు శాంతికి అతీతమైన పదంలో ఉంటారు; ఆపై శాంతమైన మాహేశ్వర పదంలో నిలుస్తారు.

Verse 69

विद्यायान्तु यथा रौद्राः प्रतिष्ठायां तु वैष्णवाः । निवृत्तौ च तथात्मानो ब्रह्मा ब्रह्मांगयोनयः

విద్యా విభాగంలో రౌద్ర తత్త్వాలు అధికారం వహిస్తాయి; ప్రతిష్ఠా విభాగంలో వైష్ణవ శక్తులు ప్రబలుతాయి. నివృత్తి మార్గంలో ఆత్మజ్ఞులు స్థితులై ఉంటారు; సృష్టి తత్త్వంలో బ్రహ్మ—బ్రహ్మాంగజులు నిలుస్తారు.

Verse 70

देवयोन्यष्टकं मुख्यं मानुष्यमथ मध्यमम् । पक्ष्यादयो ऽधमाः पञ्चयोनयस्ताश्चतुर्दश

పద్నాలుగు యోనులలో ఎనిమిది దేవయోనులు ప్రధానమైనవి; మనుష్యయోని మధ్యస్థం; పక్షి మొదలైన ఐదు యోనులు అధమమని చెప్పబడినవి।

Verse 71

उत्तराधरभावो ऽपि ज्ञेयस्संसारिणो मलः । यथामभावो मुक्तस्य पूर्वं पश्चात्तु पक्वता

ఎత్తు-తక్కువ భావమూ సంసారిలోని మలము (అశుద్ధి) అని తెలుసుకోవాలి. ముక్తునికి అది లేనట్టే; ముందుగా అపక్వత, తరువాత పక్వత (ఆధ్యాత్మిక పరిపక్వత) కలుగుతుంది।

Verse 72

मलो ऽप्यामश्च पक्वश्च भवेत्संसारकारणम् । आमे त्वधरता पुंसां पक्वे तूत्तरता क्रमात्

మలము (అశుద్ధి) ఆమమైనా పక్వమైనా సంసారబంధానికి కారణమవుతుంది. ఆమస్థితిలో అది మనిషిని అధోగతికి నడిపిస్తుంది; పక్వమైతే క్రమంగా ఉత్తమగతికి తీసుకెళ్తుంది।

Verse 73

त्रिमलास्त्वधमा ज्ञेया यथोत्तरमधिष्ठिताः । त्रिमलानधितिष्ठंति द्विमलैकमलाः क्रमात्

త్రిమలాలతో బద్ధులైన జీవులు అధములని తెలుసుకోవాలి; మలాధీనత యథోత్తరంగా పెరుగుతుంది. క్రమంగా ద్విమలులు, ఏకమలులు త్రిమలస్థితికి లోబడరు; దానిని అతిక్రమించి పైకి ఎదుగుతారు.

Verse 74

इत्थमौपाधिको भेदो विश्वस्य परिकल्पितः । एकद्वित्रिमलान्सर्वाञ्छिव एको ऽधितिष्ठति

ఇలా ఉపాధుల వల్ల విశ్వంలో భేదం కల్పించబడింది. అయితే ఒక, రెండు, మూడు మలాలతో బద్ధులైన సమస్త జీవులపై అధిష్ఠానంగా నిలిచేది ఏకైక శివుడే.

Verse 75

अशिवात्मकमप्येतच्छिवेनाधिष्ठितं यथा । अरुद्रात्मकमित्येवं रुद्रैर्जगदधिष्ठितम्

ఈ జగత్తు స్వయంగా శివస్వరూపం కాకపోయినా శివుడే దీనిని వ్యాపించి పాలిస్తున్నాడు. అలాగే ‘ఇది రుద్రస్వరూపం కాదు’ అని చెప్పినా, జగత్తు రుద్రులచే అధిష్ఠితమై నిలబడుతోంది.

Verse 76

अण्डान्ता हि महाभूमिश्शतरुद्राद्यधिष्ठिता । मायान्तमन्तरिक्षं तु ह्यमरेशादिभिः क्रमात्

బ్రహ్మాండాంతర్గతమైన మహాపృథివిని శతరుద్రాది రుద్రులు అధిష్ఠిస్తారు. మాయా-మండలము వరకు ఉన్న అంతరిక్షం క్రమంగా ఇంద్రాది దేవాధిపతులచే పాలింపబడుతుంది.

Verse 77

अंगुष्ठमात्रपर्यन्तैस्समंतात्संततं ततम् । महामायावसाना द्यौर्वाय्वाद्यैर्भुवनाधिपैः

అది అన్ని దిశలలో నిరంతరంగా విస్తరించినదైనా, అంగుళమాత్ర పరిమాణం వరకు మాత్రమే వ్యాపించింది. మహామాయా అంత్యానికి ఆపైన ద్యులోకం ఉండి, వాయువు మొదలైన భువనాధిపతులు దానిని అధిష్ఠిస్తారు.

Verse 78

अनाश्रितान्तैरध्वान्तर्वर्तिभिस्समधिष्ठिताः । ते हि साक्षाद्दिविषदस्त्वन्तरिक्षसदस्तथा

వారు లోకమార్గాలలో సంచరించే, ఏ ఒక్క సరిహద్దు గానీ స్థిరస్థానం గానీ ఆశ్రయించని అధిష్ఠాతలచే పాలింపబడుతున్నారు. వారు ప్రత్యక్షంగా దివిలోక దేవతలు, అలాగే అంతరిక్షవాసులూ కూడా.

Verse 79

पृथिवीपद इत्येवं देवा देवव्रतैः स्तुता । एवन्त्रिभिर्मलैरामैः पक्वैरेव पृथक्पृथक्

ఇలా దేవవ్రతపరులైన దేవతలు ఆమెను ‘పృథివీపద’ అని స్తుతించారు. అలాగే మూడు మలాలు—అపక్వమూ పక్వమూ—వల్ల ప్రతి జీవుడు వేరువేరుగా బంధింపబడుతాడు.

Verse 80

निदानभूतैस्संसाररोगः पुंसां प्रवर्तते । अस्य रोगस्य भैषज्यं ज्ञानमेव न चापरम्

నిదానములైన కారణాలవల్ల మనుష్యులలో సంసారరోగం ప్రవృత్తమవుతుంది. ఆ రోగానికి ఔషధం జ్ఞానమే; ఇతర పరిహారం లేదు.

Verse 81

भिषगाज्ञापकः शम्भुश्शिवः परमकारणम् । अदुःखेना ऽपि शक्तो ऽसौ पशून्मोचयितुं शिवः

శంభువు—పరమకారణమైన శివుడు—వైద్యుడూ, ఉపదేశకుడూ. జీవుడు దుఃఖం అనుభవించకుండానే ఆ శుభప్రద ప్రభువు బంధిత పశువులను (జీవులను) విమోచించగలడు.

Verse 82

कथं दुःखं करोतीति नात्र कार्या विचारणा । दुःखमेव हि सर्वो ऽपि संसार इति निश्चितम्

ఇది ఎలా దుఃఖాన్ని కలిగిస్తుంది అని ఇక్కడ విచారణ అవసరం లేదు. ఎందుకంటే సమస్త సంసారచక్రము దుఃఖమే అని నిశ్చయించబడింది.

Verse 83

कथं दुःखमदुःखं स्यात्स्वभावो ह्यविपर्ययः । न हि रोगी ह्यरोगी स्याद्भिषग्भैषज्यकारणात्

నిజంగా దుఃఖమైనది అదుఃఖంగా ఎలా మారుతుంది? స్వభావం తిరగబడదు. వైద్యుడు, ఔషధం కారణాలుగా ఉన్నాయని మాత్రాన రోగి తానే ఆరోగ్యవంతుడు కాడు.

Verse 84

रोगार्तं तु भिषग्रोगाद्भैषजैस्सुखमुद्धरेत् । एवं स्वभावमलिनान्स्वभावाद्दुःखिनः पशून्

వైద్యుడు ఔషధాలతో రోగపీడితుణ్ని దుఃఖం నుండి పైకి తీసి సుఖంలో నిలుపునట్లు, అలాగే ప్రభువు కృపచేత స్వభావమలినులై స్వభావదుఃఖాన్ని అనుభవించే బద్ధజీవులను దుఃఖం నుండి उद्धరిస్తాడు।

Verse 85

स्वाज्ञौषधविधानेन दुःखान्मोचयते शिवः । न भिषक्कारणं रोगे शिवः संसारकारणम्

తన ఆజ్ఞారూప ఔషధవిధానంతో శివుడు జీవులను దుఃఖం నుండి విముక్తి చేస్తాడు. వైద్యుడు రోగానికి కారణం కాడు; కాని శివుడే సంసారానికి కారణము—అందువల్ల దాని నివృత్తికర్త కూడా ఆయనే।

Verse 86

इत्येतदपि वैषम्यं न दोषायास्य कल्पते । दुःखे स्वभावसंसिद्धे कथन्तत्कारणं शिवः

ఇలా కనిపించే వైషమ్యమూ ఆయనకు దోషంగా నిలవదు. దుఃఖం జీవుని స్వభావం నుంచే ఉద్భవిస్తే, దానికి కారణం శివుడు ఎలా అవుతాడు?

Verse 87

स्वाभाविको मलः पुंसां स हि संसारयत्यमून् । संसारकारणं यत्तु मलं मायाद्यचेतनम्

జీవుల సహజ ‘మల’మే వారిని సంసారంలో తిప్పుతుంది. మాయ మొదలైన జడస్వరూపమైన ఆ మలమే సంసారకారణం.

Verse 88

तत्स्वयं न प्रवर्तेत शिवसान्निध्यमन्तरा । यथा मणिरयस्कांतस्सान्निध्यादुपकारकः

అది (సాధనశక్తి) శివసాన్నిధ్యం లేకుండా స్వయంగా పనిచేయదు; ఇనుముకు దగ్గరగా ఉన్నప్పుడే అయస్కాంతమణి (చుంబకం) ఉపకారకమయ్యేలా.

Verse 89

अयसश्चलतस्तद्वच्छिवो ऽप्यस्येति सूरयः । न निवर्तयितुं शक्यं सान्निध्यं सदकारणम्

జ్ఞానులు అంటారు—“ఇనుము (చుంబకానికి ఆకర్షితమై) కదిలినట్లే, ఈ జీవుడు కూడా శివుని వైపు కదులుతాడు.” సద్కారణం వల్ల లభించిన శివసాన్నిధ్యాన్ని ఆపడం గానీ తిరగదోడడం గానీ సాధ్యం కాదు।

Verse 90

अधिष्ठाता ततो नित्यमज्ञातो जगतश्शिवः । न शिवेन विना किंचित्प्रवृत्तमिह विद्यते

అందువల్ల జగత్తుకు నిత్యాధిష్ఠాత, అగోచర అంతర్యామి పరమేశ్వరుడు శివుడే. ఈ లోకంలో శివుని లేక ఏదియు నడవదు, ఏ కార్యమూ ప్రవృత్తి చెందదు.

Verse 91

तत्प्रेरितमिदं सर्वं तथापि न स मुह्यति । शक्तिराज्ञात्मिका तस्य नियन्त्री विश्वतोमुखी

ఇదంతా ఆయన ప్రేరణతోనే కదులుతుంది, అయినా ఆయన మోహితుడు కాడు। ఆయన శక్తి—ఆజ్ఞాస్వరూపిణి—సర్వదిక్ముఖంగా విశ్వాన్ని నియంత్రిస్తుంది।

Verse 92

तया ततमिदं शश्वत्तथापि स न दुष्यति । अनिदं प्रथमं सर्वमीशितव्यं स ईश्वरः

ఆయన శక్తిచేత ఈ సమస్త విశ్వం నిత్యం వ్యాపించి ఉంది; అయినా ఆయన దానితో కలుషితుడు కాడు। ఆయన ఏదినుంచీ పుట్టినవాడు కాదు—ఆదియే; సమస్తం ఆయన పాలనయోగ్యం; ఆయనే ఈశ్వరుడు।

Verse 93

ईशनाच्च तदीयाज्ञा तथापि स न दुष्यति । यो ऽन्यथा मन्यते मोहात्स विनष्यति दुर्मतिः

ఇది ఈశానునిచ్చినదీ, ఆయన ఆజ్ఞయే కనుక ఇందులో దోషం లేదు। కానీ మోహంతో దీనిని వేరుగా భావించేవాడు, ఆ దుర్మతి నశిస్తాడు।

Verse 94

तच्छक्तिवैभवादेव तथापि स न दुष्यति । एतस्मिन्नंतरे व्योम्नः श्रुताः वागरीरिणी

ఆ దివ్యశక్తి వైభవమాత్రముచేతనైనా అతడు అయినా కలుషితుడగడు. ఈ మధ్యలో ఆకాశమునుండి శరీరరహిత వాణి వినబడెను.

Verse 95

सत्यमोममृतं सौम्यमित्याविरभवत्स्फुटम् । ततो हृष्टतराः सर्वे विनष्टाशेषसंशयाः

స్పష్టముగా ఈ వాక్యము అవిర్భవించెను—“సత్యం—ఓం—అమృతం—సౌమ్యం, మంగళకరం।” అప్పుడు అందరూ అత్యంత హర్షితులై, మిగిలిన సమస్త సందేహాలు నశించెను.

Verse 96

मुनयो विस्मयाविष्टाः प्रेणेमुः पवनं प्रभुम् । तथा विगतसन्देहान्कृत्वापि पवनो मुनीन्

మునులు ఆశ్చర్యావిష్టులై ప్రభు పవనుని (వాయుదేవుని) ప్రణమించారు; పవనుడు కూడా వారి సందేహాలను తొలగించి మునులను గౌరవించాడు।

Verse 97

नैते प्रतिष्ठितज्ञाना इति मत्वैवमब्रवीत् । वायुरुवाच्व । परोक्षमपरोक्षं च द्विविधं ज्ञानमिष्यते

“వీరు స్థిరజ్ఞానంలో ప్రతిష్ఠితులు కారు” అని భావించి అతడు ఇలా అన్నాడు. వాయువు పలికెను—జ్ఞానం రెండు విధాలు: పరోక్షం మరియు అపరోక్షం।

Verse 98

परोक्षमस्थिरं प्राहुरपरोक्षं तु सुस्थिरम् । हेतूपदेशगम्यं यत्तत्परोक्षं प्रचक्षते

పరోక్ష జ్ఞానాన్ని అస్థిరమని, అపరోక్షాన్ని సుస్థిరమని వారు చెబుతారు. హేతు మరియు ఉపదేశం ద్వారా పొందేది ‘పరోక్షం’ అని పిలుస్తారు।

Verse 99

अपरोक्षं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानाद्भविष्यति । नापरोक्षादृते मोक्ष इति कृत्वा विनिश्चयम्

శ్రేష్ఠ అనుష్ఠానమునుండి మళ్లీ అపరోక్ష జ్ఞానం ఉద్భవిస్తుంది. అపరోక్షానుభూతి లేక మోక్షం లేదు అని దృఢంగా నిర్ణయించి ఆ నిశ్చయంలో స్థిరంగా ఉండాలి.

Verse 100

श्रेष्ठानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रयतध्वमतन्द्रिताः

శ్రేష్ఠ అనుష్ఠాన సిద్ధి కోసం నిరంతరం ప్రయత్నించండి; అప్రమత్తంగా ఉండి నిర్లక్ష్యాన్ని విడిచిపెట్టండి.