मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)
ఈ అధ్యాయంలో సృష్టి‑వంశావళి క్రమం కొనసాగుతుంది. వాయువు, ప్రజాపతి ఈశ్వరుని నుండి శాశ్వత పరాశక్తిని పొందినదీ, మైథునప్రభవమైన (జంటగా) సృష్టిని చేయదలచినదీ వివరిస్తాడు. స్రష్టా అర్ధం పురుషుడిగా, అర్ధం స్త్రీగా విభజితమై ప్రదర్శితమవుతాడు; స్త్రీ‑అర్ధం శతరూపగా అవతరిస్తుంది. బ్రహ్మ విరాజును సృజిస్తాడు; పురుషతత్త్వం స్వాయంభువ మనువుగా గుర్తించబడుతుంది. శతరూప ఘోర తపస్సు చేసి మనువును భర్తగా స్వీకరిస్తుంది. ఆమె నుండి ప్రియవ్రత, ఉత్తానపాద అనే ఇద్దరు కుమారులు, ఆకూతి, ప్రసూతి అనే ఇద్దరు కుమార్తెలు జన్మిస్తారు. మనువు ప్రసూతిని దక్షునికి, ఆకూతిని రుచికి వివాహం చేస్తాడు; ఆకూతి నుండి యజ్ఞుడు, దక్షిణా పుట్టి లోకధర్మవ్యవస్థను నిలుపుతారు. దక్షునికి ఇరవై నాలుగు కుమార్తెలు—శ్రద్ధ, లక్ష్మీ, ధృతి, పుష్టి, తుష్టి, మేధా, క్రియా, బుద్ధి, లజ్జా, వపుః, శాంతి, సిద్ధి, కీర్తి మొదలైనవారు—వర్ణించబడతారు. ధర్ముడు దాక్షాయణీలను భార్యలుగా స్వీకరిస్తాడు; ఖ్యాతి, స్మృతి, ప్రీతి, క్షమా, అనసూయా, ఊర్జా, స్వాహా, స్వధా మొదలైనవారూ పేర్కొనబడతారు. భృగు, మరీచి, అంగిరస, పులహ, క్రతు, పులస్త్య, అత్రి, వసిష్ఠ, పావక, పితృదేవతలు మొదలైనవారు వీరిని వివాహం చేసుకొని వంశాలను విస్తరింపజేస్తారు. ధర్మసంబంధ సంతానం సుఖకారణం, అధర్మసంబంధ సంతానం దుఃఖ‑హింసాకారణం అని ఈ వంశకథ నైతిక‑కోస్మిక కారణత్వాన్ని చూపుతుంది.
Shlokas
Verse 1
स्वायंभुवसुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः
స్వాయంభువ మనువు కుమార్తె ప్రసూతి నుండి లోకమాతృకలు జన్మించారు.
Verse 3
विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽर्धन पुरुषो ऽभवत् । स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते । सा देवी शतरूपा तु तपः कृत्वा सुदुश्चरम् । भर्तारं दीप्तयशसं मनुमेवान्वपद्यत
బ్రహ్మ విరాజును సృష్టించాడు; అతడే ఆద్య పురుషుడయ్యాడు. ఆ మొదటి పురుషుడే స్వాయంభువ మనువని ప్రసిద్ధి. దేవి శతరూపా అత్యంత కఠినమైన తపస్సు చేసి, కాంతిమంతమైన యశస్సు గల మనువునే భర్తగా స్వీకరించింది.
Verse 5
तस्मात्तु शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत । प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ । कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जातास्त्विमाः प्रजाः । आकूतिरेका विज्ञेया प्रसूतिरपरा स्मृता
అనంతరం శతరూపా రెండు కుమారులను ప్రసవించింది—ప్రియవ్రతుడు, ఉత్తానపాదుడు—పుత్రవంతులలో శ్రేష్ఠులు. ఆమె రెండు మహాభాగ్య కుమార్తెలను కూడా కనింది; వారి ద్వారా ఈ ప్రజలు విస్తరించారు. వారిలో ఒకరు ఆకూతి అని తెలుసుకోవాలి, మరొకరు ప్రసూతి అని స్మరించబడుతుంది.
Verse 7
स्वायंभुवः प्रसूतिं च ददौ दक्षाय तां प्रभुः । रुचेः प्रजापतिश्चैव चाकूतिं समपादयत् । आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् । यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्तितं जगत्
స్వాయంభువ ప్రభువు (మనువు) దక్షునికి ప్రసూతిని ఇచ్చెను; అలాగే ప్రజాపతి రుచి ఆకూతిని స్వీకరించెను. ఆకూతి నుండి మానసపుత్రుడైన రుచిచే శుభ జంట జన్మించింది—యజ్ఞుడు మరియు దక్షిణా—వారివలన జగత్తు యొక్క క్రమం, ప్రవాహం స్థాపితమయ్యాయి।
Verse 9
चतस्रो विंशतिः कन्या दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः । श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिर्मेधा क्रिया तथा । बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिस्सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी
ప్రభువైన దక్షుడు ఇరవై నాలుగు కుమార్తెలను కనెను—శ్రద్ధ, లక్ష్మీ, ధృతి, పుష్టి, తుష్టి, మేధా, క్రియా; అలాగే బుద్ధి, లజ్జ, వపుః, శాంతి, సిద్ధి, కీర్తి—ఇవి ఇక్కడ పదమూడు పేర్లుగా చెప్పబడినవి।
Verse 11
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्यर्थसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
పత్నీగ్రహణార్థం ప్రభువు ధర్ముడు దక్షుని కుమార్తెలను స్వీకరించాడు. ఆ భార్యలలో కనిష్ఠ భార్య నుండి పదకొండు సులోచన కుమార్తెలు జన్మించిరి—ఖ్యాతి, సత్యార్థ-సంభూతి, స్మృతి, ప్రీతి, క్షమా, సన్నతి, అనసూయ, ఊర్జా, స్వాహా, స్వధా।
Verse 13
भृगुश्शर्वो मरीचिश्च अंगिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यो ऽत्रिर्विशिष्ठश्च पावकः पितरस्तथा । ख्यात्याद्या जगृहुः कन्यामुनयो मुनिसत्तमाः । कामाद्यास्तु यशोंता ये ते त्रयोदश सूनवः
భృగు, శర్వ, మరీచి, అంగిరసు, పులహ, క్రతు, పులస్త్య, అత్రి, వసిష్ఠ, పావకుడు మరియు పితృదేవతలు—ఈ మునిశ్రేష్ఠులు ఖ్యాతి మొదలైన కన్యలను భార్యలుగా స్వీకరించారు. వారివలన కామునితో ప్రారంభమై యశస్సుతో ముగియు పదమూడు కుమారులు జన్మించారు।
Verse 15
धर्मस्य जज्ञिरे तास्तु श्रद्धाद्यास्सुसुखोत्तराः । दुःखोत्तराश्च हिंसायामधर्मस्य च संततौ । निकृत्यादय उत्पन्नाःपुत्राश्च धर्मलक्षणाः । नैषां भार्याश्च पुत्रा वा सर्वे त्वनियमाः स्मृताः
ధర్ముని నుండి శ్రద్ధ మొదలైన శుభసుఖఫలములు కలిగిన సంతతి జన్మించింది. కాని అధర్ముని వంశంలో హింస ద్వారా నికృతి మొదలైన దుఃఖఫలదాయక సంతానం పుట్టింది; వారి కుమారులకూ అదే అధర్మలక్షణం కనిపించింది. వీరికి భార్యలుగానీ కుమారులుగానీ నియమబద్ధత లేదు—అందరూ అనియములని స్మృతులు చెబుతాయి।
Verse 17
स एष तामसस्सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः । या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रस्य दयिता सती । भर्तृनिन्दाप्रसंगेन त्यक्त्वा दाक्षायिणीं तनुम् । दक्षं च दक्षभार्यां च विनिंद्य सह बन्धुभिः
ఇలా ధర్మాన్ని నియమించే తామస సృష్టి జన్మించింది. ఆమె—దక్షుని కుమార్తె, రుద్రుని ప్రియమైన సతీ—భర్త నిందింపబడిన సందర్భంలో దాక్షాయణీ దేహాన్ని త్యజించి, దక్షుని మరియు దక్షపత్నిని బంధువులతో సహా గర్హించి, దేహాన్ని విడిచింది।
Verse 19
सा मेनायामाविरभूत्पुत्री हिमवतो गिरेः । रुद्रस्तु तां सतीं दृष्ट्वा रुद्रांस्त्वात्मसमप्रभान् । यथासृजदसंख्यातांस्तथा कथितमेव च । भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया
ఆమె మేనాదేవి గర్భంలో నుండి హిమవత్ పర్వతరాజుని కుమార్తెగా అవిర్భవించింది. రుద్రుడు ఆ సతీని చూచి, తనతో సమాన తేజస్సు గల అనేక రుద్రులను సృష్టించాడు—ఇది ముందే చెప్పబడినదే. అలాగే భృగువు భార్య ఖ్యాతి నుండి నారాయణప్రియా లక్ష్మీ జన్మించింది।
Verse 21
देवौ धातृविधातारौ मन्वंतरविधारिणौ । तयोर्वै पुत्रपौत्राद्याश्शतशो ऽथ सहस्रशः । स्वायंभुवे ऽंतरे नीताः सर्वे ते भार्गवा मताः । मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत
ధాతృ, విధాతృ అనే రెండు దివ్యశక్తులు మన్వంతరాలను ధారించి నియమిస్తాయి. వారినుండి కుమారులు, మనుమలు మొదలైన వంశజులు వందలుగా, వేలుగా పుట్టారు. స్వాయంభువ మన్వంతరంలో వారు అందరూ భార్గవ వంశానికి చెందినవారిగా భావించబడ్డారు. మరీచి నుండీ సంతానం కలిగింది; పౌర్ణమాసీ ప్రసవించింది.
Verse 23
कन्याचतुष्टयं चैव महीयांसस्तदन्वयाः । येषां वंशे समुत्पन्नो बहुपुत्रस्य कश्यपः । स्मृतिश्चांगिरसः पत्नी जनयामास वै सुतौ । आग्नीध्रं शरभञ्चैव तथा कन्याचतुष्टयम्
ఆ వంశంలో నాలుగు కన్యలు కూడా పుట్టారు; ఆ పరంపరలో మహనీయ వంశజులు ఉద్భవించారు. వారి వంశంలో అనేక కుమారుల తండ్రిగా ప్రసిద్ధుడైన కశ్యపుడు జన్మించాడు. అంగిర ఋషి భార్య స్మృతి నిజంగా రెండు కుమారులు—ఆగ్నీధ్రుడు, శరభుడు—మరియు నాలుగు కన్యలను ప్రసవించింది.
Verse 25
तदीयाः पुत्रपौत्राश्च येतीतास्ते सहस्रशः । प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दन्तोग्निरभवत्सुतः । पूर्वजन्मनि योगस्त्यस्स्मृतः स्वायंभुवे ऽंतरे । तत्संततीया बहवः पौलस्त्या इति विश्रुताः । क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलहस्य प्रजापतेः
వారి కుమారులు, మనుమలు—కాలగతిలో గతించినవారు—వేల సంఖ్యలో ఉన్నారు. పులస్త్యుని భార్య ప్రీతిలో ‘దంతోగ్ని’ అనే కుమారుడు జన్మించాడు. స్వాయంభువ మన్వంతరంలో పూర్వజన్మలో అతడు ‘యోగస్త్య’గా స్మరించబడతాడు. అతని సంతతిలో అనేకులు ‘పౌలస్త్యులు’ అని ప్రసిద్ధి పొందారు. అలాగే ప్రజాపతి పులహుని భార్య క్షమా కూడా కుమారులను ప్రసవించింది.
Verse 27
कर्दमश्च सुरिश्चैव सहिष्णुश्चेति ते त्रयः । त्रेताग्निवर्चसस्सर्वे येषां वंशः प्रतिष्ठितः । क्रतोः क्रतुसमान्भार्या सन्नतिस्सुषुवे सुतान् । नैषां भार्याश्च पुत्राश्च सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः
కర్దమ, సురి, సహిష్ణు—ఈ ముగ్గురూ త్రేతాయుగ పవిత్ర అగ్నుల వలె తేజస్సుతో ప్రకాశించారు; వారి ద్వారా వంశం స్థిరంగా ప్రతిష్ఠితమైంది. క్రతువు భార్య సన్నతి—క్రతువుతో సమానమైన యోగ్యత కలది—కుమారులను ప్రసవించింది. అయితే ఆ కుమారులకు భార్యలూ సంతానమూ కలగలేదు; ఎందుకంటే వారు అందరూ ఊర్ధ్వరేతసులు—బ్రహ్మచర్యతపస్సుతో వీర్యాన్ని సంరక్షించినవారు।
Verse 29
षष्टिस्तानि सहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः । अनूरोरग्रतो यांति परिवार्य दिवाकरम् । अत्रेर्भार्यानुसूया च पञ्चात्रेयानसूयत । कन्यकां च श्रुतिं नाम माता शंखपदस्य च
వారు సంఖ్యలో అరవై వేలమంది ‘వాలఖిల్యులు’ అని ప్రసిద్ధులు; సూర్యదేవుని చుట్టుముట్టి ఆయన తొడ ముందుభాగంలో ముందుగా సాగుతారు. అత్రి భార్య అనసూయ ఐదు ఆత్రేయ కుమారులను ప్రసవించింది; అలాగే ‘శ్రుతి’ అనే కన్యను కూడా కనింది, ఆమె శంఖపదుని తల్లి అయింది.
Verse 31
सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिश्शनैश्चरः । सोमश्च पञ्चमस्त्वेते पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यात्रेयाणां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः
సత్యనేత్రుడు, హవ్యుడు, ఆపోమూర్తి, శనైశ్చరుడు, ఐదవవాడైన సోముడు—ఇవే ఐదు ‘ఆత్రేయులు’ అని ప్రకటించబడినవి. ఆ మహాత్ములైన ఆత్రేయుల కుమారులు, మనుమరులు స్వాయంభువ మన్వంతరంలో వందలుగా, వేలుగా గతించిపోయారు.
Verse 33
ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे । ज्यायसी च स्वसा तेषां पुंडरीका सुमध्यमा । रजो गात्रोर्ध्वबाहू च सवनश्चानयश्च यः । सुतपाश्शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयः स्मृताः
ఊర్జా నుండి వశిష్ఠునికి ఏడు కుమారులు జన్మించారు. వారి పెద్ద అక్క జ్యాయసీ; అలాగే సుమధ్యమయైన పుండరీకా కూడా (జన్మించింది). రజో, గాత్ర, ఊర్ధ్వబాహు, సవన, అనయ, సుతపా, శుక్ర—ఇవే ఏడు సప్తర్షులు అని స్మరించబడతారు.
Verse 35
गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च । इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबंधः प्रकीर्तितः । समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्यो ऽयमिति द्विजाः
ఆ మహాత్ములైన వాసిష్ఠుల గోత్రాలు, పేర్లు—వారి అనుబంధం, పరంపరతో కూడి—ఇలా ప్రకటించబడినవి. స్వాయంభువ మన్వంతరంలో అనేక అర్బుదాలు, వందల అర్బుదాలు కూడా గతించాయి. కనుక, ఓ ద్విజులారా, ఈ ఋషిసృష్టిని సంక్షేపంగా మాత్రమే చెప్పగలం; విస్తారంగా చెప్పడం అసాధ్యం.
Verse 37
यो ऽसौ रुद्रात्मको बह्निब्रह्मणो मानसस्सुतः । स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः । पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः । निर्मंथ्यः पवमानस्स्याद्वैद्युतः पावकस्स्मृतः
రుద్రాత్మకుడైన ఆ అగ్ని బ్రహ్మ యొక్క మానసపుత్రుడు; అతడు స్వాహాను ప్రియగా పొందాడు. అతనికి అపార తేజస్సుగల మూడు కుమారులు జన్మించారు—పావకుడు, పవమానుడు, శుచి—ఇవే మూడు. వీరిలో మథనంతో పుట్టిన అగ్ని ‘పవమాన’మని, విద్యుత్తుతో పుట్టిన అగ్ని ‘పావక’మని స్మరించబడుతుంది.
Verse 39
सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः । हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा इति त्रयः । त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवपितृसुराश्च ते । एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव ते
సూర్యునిలో తపిస్తూ ప్రకాశించే వాడు ‘శుచి’ అని, ‘సౌర’ అని ప్రసిద్ధుడు. అతనినుండి హవ్యవాహ, కవ్యవాహ, సహరక్షా అనే ముగ్గురు పుట్టారు. ఆ ముగ్గురి కుమారులు క్రమంగా దేవులు, పితృలు, సురులు అయ్యారు. వారి కుమార-పౌత్రుల సంఖ్య నలభై తొమ్మిది (49) అని చెప్పబడింది.
Verse 41
काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः । सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा । सर्वे रुद्रात्मकश्चैव सर्वे रुद्रपरायणाः । तस्मादग्निमुखे यत्तद्धुतं स्यादेव केनचित्
వారు కామ్య, నైమిత్తిక, ఆజస్ర—ఈ మూడు విధాల కర్మలలో స్థితులై ఉన్నారు. వారందరూ తపస్వులు, వారందరూ వ్రతధారులు. వారందరూ రుద్రాత్మకులు, వారందరూ రుద్రపరాయణులు. అందుచేత ఎవరు అగ్నిముఖంలో ఆహుతి సమర్పించినా, అది నిజంగా రుద్రునికే అర్పణ అవుతుంది.
Verse 43
तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः । इत्येवं निश्चयोग्नीनामनुक्रांतो यथातथम् । नातिविस्तरतो विप्राः पितॄन्वक्ष्याम्यतः परम् । यस्मात्षडृतवस्तेषां स्थानं स्थानाभिमानिनाम्
అది అంతా రుద్రుని ఉద్దేశించి ఇచ్చినదే—ఇందులో సందేహం లేదు. ఈ విధంగా అగ్నుల విషయమై స్థిరమైన క్రమం యథాతథంగా చెప్పబడింది. ఇక, ఓ విప్రులారా, ఎక్కువ విస్తరించకుండా పితృల గురించి చెప్పుదును; ఎందుకంటే ఆరు ఋతువులు వారి నివాసస్థానాలు, ప్రతి స్థానానికి స్థానాభిమానులు అధిష్ఠాతలు ఉన్నారు.
Verse 45
ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः । युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा । तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम् । एवं पितॄणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्
అందువల్ల వైదిక శ్రుతి ఇలా చెబుతుంది—“ఋతువులే పితరులు.” ఎందుకంటే మీరు ఋతురూపులై స్థావరజంగమ సమస్త జీవులను జన్మింపజేస్తారు. అందుచేత ఈ పితరులు ‘ఆర్తవ’ అని కూడా శ్రుతిలో వినబడింది. ఈ విధంగా వారు ఋతుకాలాధిష్ఠాతలుగా భావింపబడతారు।
Verse 47
आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठंतीहाब्भ्रसंगमात् । आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः । अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते मृहमेधिनः । स्वधासूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते
ఇక్కడ మేఘసంగమస్థలంలో స్వీయైశ్వర్యసంపన్న మహాత్మ పితరులు నివసిస్తారు. పితరులు రెండు విధాలుగా స్మరింపబడతారు—ఆగ్నిష్వాత్తులు, బర్హిషదులు. క్రమంగా వారు గృహస్థులలో అయజ్వానులు మరియు యజ్వానులు అని కూడా చెప్పబడతారు. పితరుల నుండి స్వధా జన్మించింది; లోకవిశ్రుతమైన రెండు కన్యలూ జన్మించాయి।
Verse 49
मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् । अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता । मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौंचमेव च । गौरीं गंगां च सुषुवे भवांगाश्लेषपावनीम्
మేనా మరియు ధరణీ—వీరిద్దరి చేత ఈ సమస్త విశ్వం ధరింపబడింది. మేనా ఆగ్నిష్వాత్తుల కుమార్తె, ధరణీ బర్హిషదుల కుమార్తె. మేనా హిమవంతుని భార్యై మైనాకుడు, క్రౌంచుడు జన్మింపజేసింది; అలాగే గౌరీని, గంగను కూడా ప్రసవించింది—భవుడు (శివుడు) అంగస్పర్శతో పవిత్రమయ్యే గంగా।
Verse 51
मेरोस्तु धरणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् । मंदरं सुषुवे पुत्रं चित्रिसुन्दरकन्धरम् । स एव मंदरः श्रीमान्मेरुपुत्रस्तपोबलात् । साक्षाच्छ्रीकंठनाथस्य शिवस्यावसथं गतः
మేరు భార్య ధరణి దివ్య ఔషధులతో సమన్వితమైన, అద్భుత సుందర కంధరుడైన మంద్రుని కుమారునిగా ప్రసవించింది. ఆ శ్రీమాన్ మేరు పుత్రుడు మంద్రుడు తపోబలంతో సాక్షాత్తు శ్రీకంఠనాథ శివుని పరమావాసానికి చేరెను।
Verse 53
सासूता धरणी भूयस्त्रिंशत्कन्याश्च विश्रुताः । वेलां च नियतिं चैव तृतीयामपि चायतिम् । आयतिर्नियतिश्चैव पत्न्यौ द्वे भृगुपुत्रयोः । स्वायंभुवे ऽंतरे पूर्वं कथितस्ते तदन्वयः
ఆ ధరణి మరల మాతగా మారి ప్రసిద్ధమైన ముప్పై కుమార్తెలను కనెను. వారిలో వేళా, నియతి, మరియు మూడవది ఆయతి. ఆయతి మరియు నియతి భృగు పుత్రులైన ఇద్దరి భార్యలయ్యారు. వారి వంశక్రమం స్వాయంభువ మన్వంతరంలో ముందే నీకు చెప్పబడింది।
Verse 55
सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिंदिताम् । सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः । सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः
సముద్రమునుండి వేలా ఒక నిందలేని ఏకైక కన్యను ప్రసవించింది. ఆమెకు సవర్ణా అనే పేరు; ‘సాముద్రీ’ అని కూడా ప్రసిద్ధి, ఆమె ప్రాచీనబర్హిషుని భార్య అయింది. సాముద్రీ ప్రాచీనబర్హిషునికి పది మంది కుమారులను కనెను; వారు అందరూ ‘ప్రాచేతసులు’గా ప్రసిద్ధులు, ధనుర్వేదంలో పరమ నిపుణులు.
Verse 57
येषां स्वायंभुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा । त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यांतरे मनोः । इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनाम्महात्मनाम् । नातिसंक्षेपतो विप्रा नाति विस्तरतः क्रमात्
బ్రహ్మపుత్రులైన ధర్మాది మహాత్ములలో దక్షుడు పూర్వం స్వాయంభువ మన్వంతరంలో కుమారత్వాన్ని పొందెను; త్ర్యంబకుడు (శివుడు) ఇచ్చిన శాపవశాత్తు చాక్షుష మనువు మధ్యకాలంలో అతడు మరల కుమారత్వాన్ని పొందెను. ఈ విధంగా, ఓ విప్రులారా, ఈ బ్రహ్మపుత్రుల వృత్తాంతాన్ని నేను క్రమంగా—అతి సంక్షేపంగా కాదు, అతి విస్తారంగా కూడా కాదు—వర్ణించితిని.
Verse 59
वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः । क्रियावंतः प्रजावंतो महर्धिभिरलंकृताः । प्रजानां संनिवेशो ऽयं प्रजापतिसमुद्भवः । न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि
నేను దేవగణాలతో కూడిన ఆ దివ్య వంశాలను వర్ణించితిని—వారు యజ్ఞాది క్రియల్లో నిమగ్నులు, సంతానసంపన్నులు, మహత్తర ఋద్ధులతో అలంకృతులు. ప్రజల ఈ మహా వ్యవస్థ ప్రజాపతుల నుండే ఉద్భవించింది; వందల కోట్లు సంవత్సరాలైనా దీన్ని లెక్కించలేం.
Verse 61
राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सो ऽपि प्रवर्तते । सूर्यवंशस्सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ । इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः । पुण्यश्लोकाः श्रुता ये ऽत्र ते पि तद्वंशसंभवाः
రాజవంశమూ రెండు విధాలుగా ప్రవహిస్తుంది—సూర్యవంశం, సోమవంశం—ఇవి భూమిపై అత్యంత పుణ్యకరమని భావించబడతాయి. ఇక్ష్వాకు, అంబరీషుడు, యయాతి, నహుషుడు మొదలైనవారు—ఇక్కడ పుణ్యశ్లోకాలతో వినబడువారు—వారూ ఆ వంశాల నుండే జన్మించారు.
Verse 63
अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विता । किं तैः फलमनुत्क्रांतैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः । किं चेश्वरकथा वृत्ता यत्र तत्रान्यकीर्तनम् । न सद्भिः संमतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्
ఇంకా అనేక రాజర్షులు నానావిధ వీర్యసంపత్తితో ఉన్నారు. కానీ ముందే చెప్పబడిన, బంధనాన్ని దాటించని ఆ పురాతన విషయాలను మళ్లీ చెప్పడం వల్ల ఏ ఫలం? అలాగే ఈశ్వరకథ సాగుతున్న చోట చోట ఇతరుల కీర్తన చేయడం ఎందుకు? ఇది సద్భక్తులకు సమ్మతం కాదని తెలిసి, నేను ఎక్కువగా మాట్లాడదలచుకోను.
Verse 65
प्रसंगादीश्वरस्यैव प्रभावद्योतनादपि । सर्गादयो ऽपि कथिता इत्यत्र तत्प्रविस्तरैः
ఇక్కడ సృష్ట్యాదివర్ణనలు కూడా కేవలం ప్రసంగవశాత్—ఈశ్వరుని మహిమను ప్రకాశింపజేయుటకే—కథించబడినవి; కావున అవి తగిన విస్తారంతో అదే సందర్భంలో గ్రహించవలెను.
Frequently Asked Questions
The paired manifestation leading to Manu and Śatarūpā, their children (Priyavrata, Uttānapāda, Ākūti, Prasūti), and the subsequent marital-genealogical distribution through Dakṣa and Ruci that stabilizes cosmic order (including Yajña and Dakṣiṇā).
Genealogy encodes metaphysics: śakti enables differentiation into complementary principles, and the resulting marriages assign cosmic functions (virtues, ritual powers, sages) to maintain ṛta/dharma—turning lineage into a symbolic ontology.
Śatarūpā as the feminine manifestation from the creator’s half; Manu as the primordial human/progenitor; and Dakṣa’s daughters as personified qualities and ritual agencies (e.g., Śraddhā, Lakṣmī, Svāhā, Svadhā) distributed among dharmic and ṛṣi lineages.