Arjuna–Gaṇa Saṃvāda: Bāṇādhikāra, Tāpasa-veṣa, and the Ethics of Tapas (अर्जुन-गणसंवादः)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शृणु लीलाम्परात्मनः । भक्तवात्सल्यसंयुक्तां तद्दृढत्वविदर्भिताम्

నందీశ్వరుడు పలికెను—హే సర్వజ్ఞ సనత్కుమార! పరమాత్ముని దివ్యలీలను వినుము; అవి భక్తవాత్సల్యంతో నిండినవి, భక్తి దృఢత్వాన్ని వెల్లడించునవి.

Verse 2

शिवोप्यथ स्वभृत्यं वै प्रेषयामास स द्रुतम् । बाणार्थे च तदा तत्रार्जुनोपि समगात्ततः

అప్పుడు శివుడు కూడా తన సేవకుణ్ని వేగంగా పంపెను; అదే సమయంలో బాణాల కోసం అర్జునుడూ అక్కడికి వచ్చెను।

Verse 3

एकस्मिन् समये प्राप्तौ बाणार्थं तद्गणार्जुनौ । अर्जुनस्तं पराभर्त्स्य स्वबाणं चाग्रहीत्तदा

ఒక సమయంలో బాణాల కోసం ఆ గణుడూ అర్జునుడూ ఇద్దరూ వచ్చారు; అప్పుడు అర్జునుడు అతనిని గద్దించి వెంటనే తన బాణాలను పట్టుకున్నాడు।

Verse 4

गण प्रोवाच तं तत्र किमर्थं गृह्यते शरः । बाणश्चैवास्मदीयो वै मुच्यतां ऋषिसत्तम

గణులు అతనితో అక్కడ అన్నారు—“ఈ శరాన్ని ఏ కారణంతో తీసుకుంటున్నారు? ఇది మా పక్షాన ఉన్న బాణవీరునిదే. ఓ ఋషిశ్రేష్ఠా, దీనిని విడిచిపెట్టండి।”

Verse 5

इत्युक्तस्तेन भिल्लस्य गणेन मुनिसत्तमः । सोर्जुनः शंकरं स्मृत्वा वचनं च तमब्रवीत्

ఆ భిల్లగణము ఇలా పలికినప్పుడు మునిశ్రేష్ఠుడైన అర్జునుడు శంకరుని స్మరించి, అతనితో ఈ వచనములు పలికెను।

Verse 6

अर्जुन उवाच । अज्ञात्वा किंच वदसि मूर्खोसि त्वं वनेचर । बाणश्च मोचितो मेऽद्य त्वदीयश्च कथं पुनः

అర్జునుడు పలికెను—ఓ వనచర మూర్ఖుడా! తెలియకుండానే ఎందుకు మాట్లాడుతున్నావు? ఈ రోజు విడిచిన బాణం నాదే; మరి అది నీదని ఎలా అంటావు?

Verse 7

रेखारूपं च पिच्छानि मन्नामांकित एव च । त्वदीयश्च कथं जातः स्वभावो दुस्त्यजस्तव

ఈ రేఖారూప గుర్తులు, ఈ పిచ్చాలు కూడా నా నామంతోనే అంకితమై ఉన్నాయి. అయినా నీకు విడిచిపెట్టడం కష్టమైన ఈ స్వభావం ఎలా ‘నీదైనది’ అయింది?

Verse 8

नन्दीश्वर उवाच । इत्येवन्तद्वचः श्रुत्वा विहस्य स गणेश्वरः । अर्जुनं ऋषिरूपं तं भिल्लो वाक्यमुपाददे

నందీశ్వరుడు పలికెను—ఆ మాటలు విని గణేశ్వరుడు నవ్వాడు. ఆపై భిల్ల (వేటగాడు) రూపం ధరించి, ఋషిరూపంలో ఉన్న అర్జునునితో మాటలాడెను.

Verse 9

तापस श्रूयतां रे त्वं न तपः क्रियते त्वया । वेषतश्च तपस्वी त्वं न यथार्थं छलायते

ఓ తాపసా, వినుము! నీవు నిజంగా తపస్సు చేయుటలేదు. వేషమాత్రమున తపస్వివి; యథార్థమున నీవు మాయాచరణలో ఉన్నావు, సత్యతపస్సులో కాదు.

Verse 10

तपस्वी च कथं मिथ्या भाषते कुरुते नरः । नैकाकिनं च मां त्वं च जानीहि वाहिनीपतिम्

తపస్వి మనిషి ఎలా అబద్ధం మాట్లాడగలడు లేదా అబద్ధంగా ప్రవర్తించగలడు? తెలుసుకో—నేను ఒంటరివాడను కాదు, నీవు కూడా కాదు; నన్ను దేవసేనల అధిపతి ‘వాహినీపతి’గా గ్రహించు.

Verse 11

बहुभिर्वनभिल्लैश्च युक्तः स्वामी स आसत । समर्थस्सर्वथा कर्तुं विग्रहानुग्रहौ पुनः

ఆ స్వామి అనేక వనవాసులతో కూడి అక్కడ నిలిచెను. ఆయన సర్వథా సమర్థుడు—మళ్లీ విరోధమును, అనుగ్రహమును; ధర్మవిరోధులను నియంత్రించుటను, భక్తులకు కృప ప్రసాదించుటను చేయుటకు.

Verse 12

वर्तते तस्य वाणीयं यो नीतश्च त्वयाधुना । अयं बाणश्च ते पार्श्वे न स्थास्यति कदाचन

అతని ఆజ్ఞ ఇంకా నిలిచే ఉంది—నీవు ఇప్పుడే తీసుకెళ్లిన వాడి విషయంలో. అలాగే నీ ఈ బాణం ఇక ఎన్నటికీ నీ పక్కన నిలవదు।

Verse 13

तपःफलं कथं त्वं च हातुमिच्छसि तापस । चौर्य्याच्छलार्द्यमानाच्च विस्मयात्सत्य भञ्जनात्

హే తాపసా! నీవు నీ తపస్సు ఫలాన్ని ఎలా విడిచిపెట్టాలని కోరుతున్నావు? అది దొంగతనం, మోసం చేత బాధింపబడుతోంది; మోహం వల్ల సత్యభంగమూ జరుగుతోంది.

Verse 14

तपसा क्षीयते सत्यमेतदेव मया श्रुतम् । तस्माच्च तपसस्तेद्य भविष्यति फलं कुतः

“తపస్సు వల్ల క్షీణత కలుగుతుంది—ఇదే నేను విన్నాను. కాబట్టి, హే పూజ్యుడా! అటువంటి తపస్సు నుండి ఫలం ఎలా కలుగుతుంది?”

Verse 15

तस्माच्च मुच्यते बाणात्कृतघ्नस्त्वं भविष्यसि । ममैव स्वामिनो बाणस्तवार्थे मोचितो ध्रुवम्

కాబట్టి నీవు బాణం నుండి విముక్తుడవుతావు; కానీ నిశ్చయంగా కృతఘ్నుడిగా పేరొందుతావు. నా స్వామి బాణం నీ కోసమే తప్పక విడిచబడింది.

Verse 16

शत्रुश्च मारितस्तेन पुनर्बाणश्च रक्षितः । अत्यन्तं च कृतघ्नोसि तपोशुभकरस्तथा

ఆయన శత్రువును సంహరించాడు, మళ్లీ బాణాన్నీ రక్షించాడు. అయినా నీవు అత్యంత కృతఘ్నుడవు; నీ తపస్సు శుభకరం, పుణ్యప్రదం అని చెప్పబడుతున్నా.

Verse 17

सत्यं न भाषसे त्वं च किमतः सिद्धिमिच्छसि । प्रयोजनं चेद्बाणेन स्वामी च याच्यतां मम

నీవు సత్యం పలుకుటలేదు; అట్లయితే దీనివల్ల సిద్ధిని ఎలా కోరగలవు? బాణుని విషయమై ఏ ప్రయోజనం ఉంటే, నా స్వామి (శివుడు) వద్ద దానిని యాచించు.

Verse 18

ईदृशांश्च बहून्बाणांस्तदा दातुं क्षमः स्वयम् । राजा च वर्तते मेऽद्य किं त्वेवं याच्यते त्वया

నేనే ఇలాంటి అనేక బాణాలను దానంగా ఇవ్వగల సమర్థుడను. పైగా ఈ రోజు రాజు కూడా నా వెంట ఉన్నాడు—అయితే నన్ను ఇలా ఎందుకు యాచిస్తున్నావు?

Verse 19

उपकारं परित्यज्य ह्यपकारं समीहसे । नैतद्युक्तं त्वयाद्यैव क्रियते त्यज चापलम्

ఉపకారాన్ని విడిచి నీవు అపకారాన్ని చేయాలని ప్రయత్నిస్తున్నావు. ఇది నీకు తగదు—ఇప్పుడే ఈ చపలమైన, తొందరపాటు ప్రవర్తనను విడిచిపెట్టు.

Verse 20

नन्दीश्वर उवाच । इत्येवं वचनन्तस्य श्रुत्वा पार्थोर्जुनस्तदा । क्रोधं कृत्वा शिवं स्मृत्वा मितं वाक्यमथाब्रवीत्

నందీశ్వరుడు అన్నాడు—అతని మాటలు విని పార్థుడు అర్జునుడు కోపించాడు; అయితే పరమేశ్వరుడు శివుని స్మరించి, నియంత్రిత వాక్యాలతో పలికాడు.

Verse 21

अर्जुन उवाच । शृणु भिल्ल प्रवक्ष्यामि न सत्यं तव भाषणम् । यथा जातिस्तथा त्वां च जानामि हि वनेचर

అర్జునుడు అన్నాడు—విను, ఓ భిల్లా! నేను చెబుతున్నాను, నీ మాట సత్యం కాదు. నీ జన్మజాతి ఎలా ఉందో నీవు కూడా అలానే ఉన్నావు; ఓ వనచరా, నిన్ను నేను బాగా తెలుసు.

Verse 22

अहं राजा भवांश्चौरः कथं युद्धप्रयुक्तता । युद्धं मे सबलैः कार्यं नाधमैर्हि कदाचन

నేను రాజును, నీవు దొంగవు; మన మధ్య యుద్ధం ఎలా సముచితమవుతుంది? యుద్ధం చేయవలసి వస్తే అది బలవంతులతోనే, ఎప్పుడూ నీచులతో కాదు.

Verse 23

तस्मात्ते च तथा स्वामी भविष्यति भवादृशः । दातारश्च वयं प्रोक्ताश्चौरा यूयं वनेचराः

కాబట్టి నీ మీద కూడా నీ వంటి స్వామి ఉండును. మేము దాతలమని చెప్పబడినాము; మీరు వనచరులు దొంగలని ప్రకటించబడినారు.

Verse 24

कथं याच्यो मया भिल्लराज एवं च साम्प्रतम् । त्वमेव याचसे नैव बाणं मां किं वनेचरः

ఓ భిల్లరాజా, ఈ సమయంలో నేను నీ వద్ద ఎలా యాచించగలను? నిజానికి నీవే నా వద్ద యాచిస్తున్నావు. ఓ వనచరా, నన్ను బాణం ఎందుకు అడుగుతున్నావు?

Verse 25

ददामि ते तथा बाणान्सन्ति मे बहवो ध्रुवम् । राजा च ग्रहणं चैव न दास्यति तथा भवेत्

నేను నీకు అలాగే బాణాలను ఇస్తాను; నిశ్చయంగా నా వద్ద అనేక బాణాలు ఉన్నాయి. అలాగే రాజు కూడా స్వీకారం ఇవ్వడు—అదే జరుగును.

Verse 26

किम्पुनश्च तथा बाणान्प्रयच्छामि वनेचर । यदि मे या चिकीर्षा स्यात्कथं नागम्यतेऽधुना

మరియు, ఓ వనచరా, నేను అలాంటి బాణాలను ఎందుకు ఇస్తాను? నాకు నిజంగా ఏదైనా కార్యసిద్ధి చేయాలనే ఉద్దేశం ఉంటే, అది ఇప్పుడే ఎందుకు నెరవేరదు?

Verse 27

यथागच्छतु ते भर्ता किमर्थं भाषतेऽधुना । आगत्य च मया सार्द्धं जित्वा युद्धे च माम्पुनः

నీ భర్త ఎలా కావాలంటే అలా రానివ్వు—ఇప్పుడు నీవెందుకు ఇలా మాట్లాడుతున్నావు? అతడు వచ్చి నాతో యుద్ధం చేసి మళ్లీ నన్ను జయించుగాక.

Verse 28

नीत्वा बाणमिमं भिल्ल स्वामी ते वाहिनीपतिः । निजालयं सुखं यातु विलंबः क्रियते कथम्

ఓ భిల్లా, ఈ బాణాన్ని తీసుకెళ్లు. నీ స్వామి, వాహినీపతి, తన నివాసానికి సుఖంగా వెళ్లుగాక—ఇంత ఆలస్యం ఎందుకు?

Verse 29

नन्दीश्वर उवाच । महेश्वरकृपाप्राप्तसद्बलस्यार्जुनस्य हि । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा भिल्लो वाक्यमथाब्रवीत्

నందీశ్వరుడు పలికెను—మహేశ్వర కృపవలన సత్యబలము పొందిన అర్జునుని ఈ వాక్యములు విని భిల్లుడు అప్పుడు ప్రత్యుత్తరం చెప్పెను.

Verse 30

भिल्ल उवाच । अज्ञोसि त्वं ऋषिर्नासि मरणं त्वीहसे कथम् । देहि बाणं सुखन्तिष्ठ त्वन्यथा क्लेशभाग्भवेः

భిల్లుడు అన్నాడు—నీవు అజ్ఞానివి, ఋషివి కావు. ఇక్కడ మరణాన్ని ఎలా కోరుతున్నావు? బాణాన్ని ఇవ్వి, సుఖంగా ఉండు; లేకపోతే క్లేశభాగివవుతావు.

Verse 31

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्तेन भिल्लेन शिवसच्छक्तिशोभिना । गणेन पाण्डवस्तं च प्राह स्मृत्वा च शङ्करम्

నందీశ్వరుడు పలికెను—ఆ భిల్లుడు అలా అనగా, శివుని సచ్చక్తితో ప్రకాశించే గణముతో కూడి పాండవుడు శంకరుని స్మరించి అతనికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పెను.

Verse 32

अर्जुन उवाच । मद्वाक्यन्तत्त्वतो भिल्ल शृणु त्वं च वनेचर । आगमिष्यति ते स्वामी दर्शयिष्ये फलन्तदा

అర్జునుడు పలికెను—హే భిల్లా, వనవాసీ! నా మాటలను యథార్థంగా వినుము. నీ స్వామి త్వరలో వస్తాడు; అప్పుడు నేను నీకు దీని ఫలితాన్ని చూపుతాను.

Verse 33

न शोभते त्वया युद्धं करिष्ये स्वामिना तव । उपहासकरं ज्ञेयं युद्धं सिंहसृगालयोः

ఈ యుద్ధం నీకు తగదు; నేను నీ స్వామితో యుద్ధం చేస్తాను. సింహం–నక్కల యుద్ధం హాస్యాస్పదమే అని తెలుసుకో.

Verse 34

श्रुतं च मद्वचस्तेऽद्य द्रक्ष्यसि त्वं महाबलम् । गच्छ स्वस्वामिनं भिल्ल यथेच्छसि तथा कुरु

ఈ రోజు నీవు నా వాక్యాన్ని విన్నావు; ఇప్పుడు మహాబలాన్ని దర్శిస్తావు. ఓ భిల్లా, నీ స్వామియొద్దకు వెళ్లి, నీకు ఇష్టమైనట్లు అలాగే చేయి।

Verse 35

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्तु गतस्तत्र भिल्लः पार्थेन वै मुने । शिवावतारो यत्रास्ते किरातो वाहिनीपतिः

నందీశ్వరుడు పలికెను—ఓ మునీ, ఇలా చెప్పబడిన ఆ భిల్లుడు పార్థుడు (అర్జునుడు) ఆజ్ఞచేత అక్కడికి వెళ్లెను; అక్కడ సేనాధిపతి కిరాతరూప శివావతారం నివసించుచుండెను।

Verse 36

अथार्जुनस्य वचनं भिल्लनाथाय विस्तरात् । सर्वं निवेदयामास तस्यै भिल्लपरात्मने

అనంతరం అతడు భిల్లుల నాథునికి అర్జునుని వాక్యాన్ని విస్తారంగా నివేదించెను; అంతరంగమున పరమేశ్వరుడు శివునకు భక్తుడైన ఆ భిల్లాధిపతికి సమస్తమును తెలియజేసెను।

Verse 37

स किरातेश्वरः श्रुत्वा तद्वचो हर्षमागतः । आजगाम स्वसैन्येन शंकरो भिल्लरूपधृक्

ఆ వచనములు విని కిరాతేశ్వరుడు హర్షంతో నిండెను. అప్పుడు భిల్లరూపం ధరించిన శంకరుడు తన గణసైన్యముతో అక్కడికి వచ్చెను.

Verse 38

अर्जुनश्च तदा सेनां किरातस्य च पाण्डवः । दृष्ट्वा गृहीत्वा सशरन्धनुः सन्मुख आययौ

అప్పుడు పాండవ అర్జునుడు కిరాతుని సేనను చూచి, బాణములతో కూడిన ధనుస్సు పట్టుకొని, నేరుగా ఎదురుగా ముందుకు సాగెను.

Verse 39

अथो किरातश्च पुनः प्रेषयामास तं चरम् । तन्मुखेन जगौ वाक्यम्भारताय महात्मने

అప్పుడు కిరాతుడు మరల ఆ గూఢచారి-దూతను పంపెను; అతని ముఖముచే మహాత్ముడు భారతుడు (అర్జునుడు)కు సందేశము చెప్పించెను।

Verse 40

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायाम किरातावतारवर्णने भिल्लार्जुनसंवादोनाम चत्वारिंशोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణము తృతీయ శతరుద్రసంహితలో, శివుని కిరాతావతారవర్ణనాంతర్గతంగా ‘భిల్ల-అర్జున సంభాషణ’ అను నలభైవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।

Verse 41

भ्रातरस्तव दुःखार्त्ताः कलत्रं च ततः परम् । पृथिवी हस्ततस्तेद्य यास्यतीति मतिर्मम

నీ సోదరులు దుఃఖంతో ఆర్తులై ఉన్నారు; వారి తరువాత నీ భార్య కూడా. ఈ రోజు భూమి కూడా నీ చేతుల నుండి జారిపోతుంది—ఇదే నా నిశ్చయం।

Verse 42

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तं परमेशेन पार्थदार्ढ्यपरीक्षया । सर्वथार्जुनरक्षार्थं धृतरूपेण शंभुना

నందీశ్వరుడు పలికెను—పార్థుని స్థైర్యాన్ని పరీక్షించుటకై పరమేశ్వరుడు ఇలా పలికెను. అర్జునుని సంపూర్ణ రక్షణార్థమే శంభువు తగిన రూపం ధరించి అలా చెప్పెను।

Verse 43

इत्युक्तस्तु तदागत्य सगणश्शंकरश्च तत् । विस्तराद्वृत्तमखिलमर्जुनाय न्यवेदयत्

అలా చెప్పబడిన వెంటనే గణులతో కూడిన శంకరుడు అక్కడికి వచ్చి, జరిగిన సమస్త వృత్తాంతాన్ని విస్తారంగా అర్జునునికి నివేదించాడు।

Verse 44

तच्छ्रुत्वा तु पुनः प्राह प्रार्थस्तं दूतमागतम् । वाहिनीपतये वाच्यम्विपरीतम्भविष्यति

అది విని అతడు మళ్లీ అభ్యర్థనతో వచ్చిన దూతతో అన్నాడు—“నీ సేనాధిపతికి చెప్పు; ఫలితం నీ ఆశకు విరుద్ధంగా ఉంటుంది.”

Verse 45

यद्यहं चैव ते बाणं यच्छामि च मदीयकम् । कुलस्य दूषणं चाहं भविष्यामि न संशयः

“నేను నిజంగా నీకు నా స్వంత బాణాన్ని ఇస్తే, నిశ్చయంగా నేను నా వంశానికి మచ్చగా మారుతాను—సందేహం లేదు.”

Verse 46

भ्रातरश्चैव दुखार्ताः भवन्तु च तथा ध्रुवम् । विद्याश्च निष्फलाः स्युस्तास्तस्मादागच्छ वै ध्रुवम्

నీ సోదరులూ నిశ్చయంగా దుఃఖంతో బాధపడుగాక. వారి విద్య కూడా ఫలించకపోవుగాక; అందువల్ల నిశ్చయంగా వెంటనే తిరిగి రా.

Verse 47

सिंहश्चैव शृगालाद्वा भीतो नैव मया श्रुतः । तथा वनेचराद्राजा न बिभेति कदाचन

సింహం నక్కను భయపడుతుందని నేను ఎప్పుడూ వినలేదు. అలాగే వనచరుల రాజు ఎప్పటికీ భయపడడు.

Verse 48

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तस्तं पुनर्गत्वा स्वामिनं पाण्डवेन सः । सर्वं निवेदयामास तदुक्तं हि विशेषतः

నందీశ్వరుడు అన్నాడు—ఇలా చెప్పబడిన తరువాత అతడు మళ్లీ తన స్వామియొద్దకు వెళ్లి, పాండవుడు చెప్పిన సందేశాన్ని ప్రత్యేకంగా సహా అన్నిటినీ నివేదించాడు.

Verse 49

अथ सोपि किराताह्वो महादेवस्ससैन्यकः । तच्छ्रुत्वा सैन्यसंयुक्तो ह्यर्जुनं चागमत्तदा

అప్పుడు కిరాతుడు (వేటగాడు) అని ప్రసిద్ధుడైన మహాదేవుడు తన గణసేనతో కూడి అది విని, సైన్యసహితుడై వెంటనే ముందుకు సాగి అర్జునుని వద్దకు వచ్చెను।