दुन्दुभिनिर्ह्रादनिर्णयः / Dundubhinirhrāda’s Stratagem: Targeting the Brāhmaṇas

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास प्रवक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः । यथा दुंदुभिनिर्ह्रादमवधीद्दितिजं हरः

సనత్కుమారుడు పలికెను—ఓ వ్యాసా, వినుము; శశిమౌలినైన ప్రభువు చరితాన్ని నేను వివరించెదను—హరుడు దితిజుడైన దుందుభినిర్హ్రాద దైత్యుని ఎలా వధించెనో.

Verse 2

हिरण्याक्षे हते दैत्ये दितिपुत्रे महाबले । विष्णुदेवेन कालेन प्राप दुखं पहद्दितिः

మహాబలుడైన దితిపుత్ర దైత్యుడు హిరణ్యాక్షుడు కాలక్రమంలో విష్ణుదేవునిచేత హతుడైనప్పుడు, దితి తీవ్రమైన దుఃఖంలో పడెను.

Verse 3

दैत्यो दुंदुभिनिर्ह्रादो दुष्टः प्रह्लादमातुलः । सांत्वयामास तां वाग्भिर्दुःखितां देवदुःखदः

అప్పుడు దుష్టుడైన దైత్యుడు దుందుభినిర్హ్రాదుడు—ప్రహ్లాదుని మేనమామ, దేవులకు దుఃఖదాత—శోకగ్రస్తురాలైన దితిని మాటలతో సాంత్వన పరచెను.

Verse 4

अथ दैत्यस्स मायावी दितिमाश्वास्य दैत्यराट् । देवाः कथं सुजेयाः स्युरित्युपायमर्चितयत्

అప్పుడు ఆ మాయావి దైత్యరాజు దితిని ఓదార్చి, “దేవులను సులభంగా ఎలా జయించగలను?” అని ఉపాయం ఆలోచించసాగాడు.

Verse 5

देवैश्च घातितो वीरो हिरण्याक्षो महासुरः । विष्णुना च सह भ्रात्रा सच्छलैर्देत्यवैरिभिः

ఆ వీర మహాసురుడు హిరణ్యాక్షుడు దేవుల చేత హతుడయ్యాడు; విష్ణువు కూడా తన సోదరునితో కలిసి, దైత్యులకు శత్రువులై, కౌశల్యమైన యుక్తితో అతన్ని సంహరించాడు.

Verse 6

किंबलाश्च किमाहारा किमाधारा हि निर्जराः । मया कथं सुजेयास्स्युरित्युपायमचिंतयत्

ఆ అమరుల బలం ఏమిటి, వారి ఆహారం ఏమిటి, వారు ఏ ఆధారంపై నిలిచివున్నారు? నేను వారిని నిశ్చయంగా ఎలా జయించగలను—అని ఉపాయం అతడు ఆలోచించాడు.

Verse 7

विचार्य बहुशो दैत्यस्तत्त्वं विज्ञाय निश्चितम् । अवश्यमग्रजन्मानो हेतवोऽत्र विचारतः

అనేకసార్లు విచారించి ఆ దైత్యుడు తత్త్వాన్ని గ్రహించి దృఢంగా నిర్ణయించాడు—ఇక్కడ కారణాలు తప్పక ముందుగా జన్మించినవారైన పూర్వజులు, ప్రధాన జ్యేష్ఠులలోనే ఉన్నాయని.

Verse 8

ब्राह्मणान्हंतुमसकृदन्वधावत वै ततः । दैत्यो दुन्दुभिनिर्ह्रादो देववैरी महाखलः

అప్పుడు దేవవైరి మహాఖలుడైన దైత్యుడు దుందుభి—యుద్ధదుందుభి నాదంలా గర్జించువాడు—బ్రాహ్మణులను హతమార్చాలనే ఉద్దేశంతో పదేపదే ముందుకు దూసుకొచ్చెను।

Verse 9

यतः क्रतुभुजो देवाः क्रतवो वेदसंभवाः । ते वेदा ब्राह्मणाधारास्ततो देवबलं द्विजाः

ఎందుకంటే దేవతలు యజ్ఞభాగాన్ని భుజించువారు; యజ్ఞాలు వేదముల నుండి ఉద్భవిస్తాయి. ఆ వేదములు బ్రాహ్మణుల ఆధారమై నిలిచియున్నవి; కనుక, హే ద్విజులారా, దేవబలం బ్రాహ్మణులపైనే ఆధారపడినది.

Verse 10

निश्चितं ब्राह्मणाधारास्सर्वे वेदास्सवासवाः । गीर्वाणा ब्राह्मणबला नात्र कार्या विचारणा

నిశ్చయంగా సమస్త వేదములు, ఇంద్రాది దేవులతో కూడ, బ్రాహ్మణుల ఆధారమై నిలిచియున్నవి. దేవగణములు కూడా బ్రాహ్మణబలమువలననే బలవంతులు—ఇందులో సందేహం గాని విచారణ గాని అవసరం లేదు.

Verse 11

ब्राह्मणा यदि नष्टास्स्युर्वेदा नष्टास्ततस्त्वयम् । अतस्तेषु प्रणष्टेषु विनष्टाः सततं सुराः

బ్రాహ్మణులు నశిస్తే వేదములు నశిస్తాయి; అప్పుడు మీరు కూడా నశించుదురు. కనుక వారు పూర్తిగా నశించినప్పుడు దేవతలు కూడా తప్పక నిత్యంగా వినాశమునకు లోనవుతారు.

Verse 12

यज्ञेषु नाशं गच्छत्सु हताहारास्ततस्सुराः । निर्बलास्सुखजय्याः स्युर्निर्जितेषु सुरेष्वथ

యజ్ఞములు నాశమునకు పోతుండగా దేవతల ఆహారము (యజ్ఞభాగము) నశించింది. వారు బలహీనులై సులభంగా జయింపబడదగినవారయ్యారు; ఆపై దేవతలు యుద్ధములో ఓడిపోయారు.

Verse 13

अहमेव भविष्यामि मान्यस्त्रिजगतीपतिः । अहरिष्यामि देवा नामक्षयास्सर्वसंपदः

నేనే త్రిలోకాలలో పూజ్యాధిపతిని అవుతాను. దేవతల సమస్త అక్షయ సంపదలను నేను హరించెదను.

Verse 14

निर्वेक्ष्यामि सुखान्येव राज्ये निहतकंटके । इति निश्चित्य दुर्बुद्धिः पुनश्चिंतितवान्खलः

“ఇప్పుడు శత్రు-కంటకాలు తొలగిన రాజ్యంలో నేను నిశ్చయంగా సుఖాలు అనుభవిస్తాను।” అని నిర్ణయించుకొని ఆ దుర్బుద్ధి దుష్టుడు మళ్లీ ఆలోచించాడు।

Verse 15

द्विजाः क्व संति भूयांसो ब्रह्मतेजोतिबृंहिता । श्रुत्यध्यनसंपन्नास्तपोबलसमन्विताः

బ్రహ్మతేజస్సుతో విస్తరించిన ఆ అనేక ద్విజ ఋషులు ఎక్కడున్నారు? శ్రుతి అధ్యయనంలో నిపుణులై, తపోబలంతో సమన్వితులై ఉన్నవారు ఎక్కడ?

Verse 16

भूयसां ब्राह्मणानां तु स्थानं वाराणसी खलु । तामादावुपसंहृत्य यायां तीर्थांतरं ततः

అనేక బ్రాహ్మణుల ప్రధాన నివాసస్థానం నిజంగా వారాణసీ. ముందుగా అక్కడికి వెళ్లి విధిగా వ్రత-నియమాలను సమాప్తం చేసి, తరువాత ఇతర తీర్థాలకు వెళ్లాలి.

Verse 17

यत्र यत्र हि तीर्थेषु यत्र यत्राश्रमेषु च । संति सर्वेऽग्रजन्मानस्ते मयाद्यास्समंततः

ఎక్కడెక్కడ తీర్థాలు ఉన్నాయో, ఎక్కడెక్కడ ఆశ్రమాలు ఉన్నాయో, అక్కడ ఆ సర్వ అగ్రజన్ములు (పూజ్యులు) ఉన్నారు—ఆదిప్రభువైన నేను వారిని అన్ని వైపులా ఆవరించి ఉన్నాను.

Verse 18

इति दुंदुभिनिर्ह्रादो मतिं कृत्वा कुलोचिताम् । प्राप्यापि काशीं दुर्वृत्तो मायावी न्यवधीद्द्विजान्

ఇలా కులోచితమైన నిర్ణయం చేసి దుందుభినిర్హ్రాద కాశీకి చేరాడు. అయినా ఆ దుర్వృత్తుడు, మాయావి, ద్విజ ఋషులను హతమార్చాడు.

Verse 19

समित्कुशान्समादातुं यत्र यांति द्विजोत्तमाः । अरण्ये तत्र तान्सर्वान्स भक्षयति दुर्मतिः

ఉత్తమ ద్విజులు సమిధలు, కుశగడ్డి సేకరించేందుకు ఎక్కడ అడవికి వెళ్తారో, అక్కడికి ఆ దుర్బుద్ధి వెళ్లి వారందరినీ భక్షించేవాడు.

Verse 20

यथा कोऽपि न वेत्त्येवं तथाऽच्छन्नोऽभवत्पुनः । वने वनेचरो भूत्वा यादोरूपो जलाशये

ఎవరూ అతన్ని ఏమాత్రం గుర్తించకుండా ఉండేందుకు, అతడు మళ్లీ దాగిపోయాడు. అడవిలో వనవాసిలా ఉండి, జలాశయంలో చేపలాంటీ జలచర రూపం ధరించాడు.

Verse 21

अदृश्यरूपी मायावी देवानामप्यगोचरः । दिवा ध्यानपरस्तिष्ठेन्मुनिवन्मुनिमध्यगः

అదృశ్యరూపుడైన ఆ మాయావి దేవతలకూ అగోచరుడు. పగలు ధ్యానంలో లీనమై, మునుల మధ్య మునిలా నిలిచేవాడు.

Verse 22

प्रवेशमुटजानां च निर्गमं हि विलोकयन् । यामिन्यां व्याघ्ररूपेणाभक्षयद्ब्राह्मणान्बहून्

మునుల కుటీరాలకు ప్రవేశం-నిష్క్రమణలను గమనిస్తూ, అతడు రాత్రివేళ వ్యాఘ్రరూపం ధరించి అనేక బ్రాహ్మణులను భక్షించెను।

Verse 23

निश्शंकम्भक्षयत्येवं न त्यजत्यपि कीकशम् । इत्थं निपातितास्तेन विप्रा दुष्टेन भूरिशः

ఇలా అతడు ఏ భయమూ లేకుండా భక్షిస్తూ, ఎముకల్నికూడా విడిచిపెట్టలేదు. ఈ విధంగా ఆ దుష్టుడు అనేక విప్రులను విపరీతంగా సంహరించెను।

Verse 24

एकदा शिवरात्रौ तु भक्तस्त्वेको निजोटजे । सपर्यां देवदेवस्य कृत्वा ध्यानस्थितोऽभवत्

ఒకసారి పవిత్ర శివరాత్రి రాత్రి, ఒక ఒంటరి భక్తుడు తన గుడిసెలో దేవదేవుడు శ్రీశివుని పూజించి, అనంతరం ధ్యానస్థితిలో నిలిచెను।

Verse 25

स च दुंदुभिनिर्ह्रादो दैत्येन्द्रो बलदर्पितः । व्याघ्ररूपं समास्थाय तमादातुं मतिं दधे

అప్పుడు బలగర్వంతో మత్తుడైన దైత్యేంద్రుడు దుందుభినిర్హ్రాదుడు పులి రూపం ధరించి, ఆ భక్తుణ్ని పట్టుకోవాలని మనసులో నిశ్చయించెను।

Verse 26

तं भक्तं ध्यानमापन्नं दृढचित्तं शिवेक्षणे । कृतास्त्रमन्त्रविन्यासं तं क्रांतुमशकन्न सः

కానీ అతడు ఆ భక్తుణ్ని జయించలేకపోయెను—ధ్యానంలో లీనుడై, మనస్సు దృఢంగా, శివునిపై చూపు నిలిపి, అస్త్రమంత్రాల విన్యాసాన్ని సిద్ధం చేసుకున్నవాడై ఉన్నాడు।

Verse 27

अथ सर्वं गतश्शम्भुर्ज्ञात्वा तस्याशयं हरः । दैत्यस्य दुष्टरूपस्य वधाय विदधे धियम्

అప్పుడు సమస్తాన్ని తెలిసిన శంభువు అతని అంతరాశయాన్ని గ్రహించెను; ఆ దుష్టరూప దైత్యుని వధించుటకు హరుడు ఉపాయాన్ని నిర్ణయించెను।

Verse 28

यावदादित्सति व्याघ्रस्तावदाविरभूद्धरः । जगद्रक्षामणिस्त्र्यक्षो भक्तरक्षणदक्षधीः

పులి దాడి చేయబోయే క్షణంలోనే హరుడు అక్కడ అవిర్భవించెను—త్రినేత్ర ప్రభువు, జగద్రక్షామణి, భక్తరక్షణలో పరమ దక్ష సంకల్పుడు।

Verse 29

रुद्रमायांतमालोक्य तद्भक्तार्चितलिंगतः । दैत्यस्तेनैव रूपेण ववृधे भूधरोपमः

భక్తులు ఆరాధించిన ఆ లింగమునుండి ప్రकटమైన రుద్రమాయను చూచి, దైత్యుడు అదే రూపాన్ని ధరించి పర్వతమువలె విస్తరించాడు.

Verse 30

सावज्ञमथ सर्वज्ञं यावत्पश्यति दानवः । तावदायातमादाय कक्षायंत्रे न्यपीडयत्

దానవుడు సర్వజ్ఞుడైన ప్రభువును అవమానంగా చూస్తుండగానే, దగ్గరకు వచ్చినవానిని పట్టుకొని కక్షలో బిగించిన యంత్రంలో నలిపివేశాడు.

Verse 31

पंचास्यस्त्वथ पंचास्यं मुष्ट्या मूर्द्धन्यताडयत । भक्तवत्सलनामासौ वज्रादपि कठोरया

అప్పుడు పంచాస్యుడు పంచాస్యుని శిరస్సుపై ముష్టితో బలంగా కొట్టెను; ‘భక్తవత్సలుడు’ అని ప్రసిద్ధుడైన అతని దెబ్బ వజ్రముకంటే కఠినమైంది.

Verse 32

स तेन मुष्टिघातेन कक्षानिष्पेषणेन च । अत्यार्तमारटद्व्याघ्रो रोदसीं पूरयन्मृतः

ఆ ఘోరమైన ముష్టిఘాతంతో, ప్రక్కలు నలిగిపోవడంతో, ఆ వ్యాఘ్రం అత్యంత వేదనతో భయంకరంగా గర్జించింది; దాని నాదం భూమ్యాకాశాలను నింపి, చివరకు అది మరణించింది।

Verse 33

तेन नादेन महता संप्रवेपितमानसाः । तपोधनास्समाजग्मुर्निशि शब्दानुसारतः

ఆ మహానాదంతో మనస్సులు కంపించిన తపోధనులు అయిన ఋషులు, రాత్రివేళ ఆ శబ్దాన్ని అనుసరించి అక్కడికి సమూహంగా వచ్చారు।

Verse 34

अत्रेश्वरं समालोक्य कक्षीकृतमृगेश्वरम् । तुष्टुवुः प्रणतास्सर्वे शर्वं जयजयाक्षरैः

మృగేశ్వరుని తన కక్ష్యలో ధరించిన అత్రేశ్వరుడైన శర్వుడిని దర్శించి, అందరూ నమస్కరించి “జయ జయ” అక్షరాలతో శివుని స్తుతించారు.

Verse 35

ब्राह्मणा ऊचुः । परित्राताः परित्राताः प्रत्यूहाद्दारुणादितः । अनुग्रहं कुरुष्वेश तिष्ठात्रैव जगद्गुरो

బ్రాహ్మణులు పలికిరి—మేము రక్షింపబడ్డాము, నిజంగా రక్షింపబడ్డాము, ఈ ఘోర విపత్తు నుండి. హే ఈశ్వరా! అనుగ్రహించుము; హే జగద్గురో! ఇక్కడే నిలిచియుండుము.

Verse 36

अनेनैव स्वरूपेण व्याघ्रेश इति नामतः । कुरु रक्षां महादेव ज्येष्ठस्थानस्य सर्वदा

హే మహాదేవా! ఇదే స్వరూపముతో “వ్యాఘ్రేశ” అనే నామంతో నిలిచి, ఈ పవిత్ర జ్యేష్ఠస్థానాన్ని సదా రక్షించుము.

Verse 37

अन्येभ्यो ह्युपसर्गेभ्यो रक्ष नस्तीर्थवासिनः । दुष्टानष्टास्य गौरीश भक्तेभ्यो देहि चाभयम्

హే గౌరీశ్వరా! ఈ పవిత్ర తీర్థంలో నివసించే మమ్మల్ని ఇతర అన్ని ఉపద్రవాలు, ఆపదల నుండి రక్షించుము. హే అష్టవదన ప్రభూ! దుష్టులను దమనించి నీ భక్తులకు అభయాన్ని ప్రసాదించుము.

Verse 38

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां भक्तानां चन्द्रशेखरः । तथेत्युक्त्वा पुनः प्राह स भक्तान्भक्तवत्सलः

సనత్కుమారుడు పలికెను—ఆ భక్తుల మాటలు విని భక్తవత్సలుడైన చంద్రశేఖరుడు (శివుడు) ‘తథాస్తు’ అని చెప్పి, మళ్లీ ఆ భక్తులతో మరల పలికెను.

Verse 39

महेश्वर उवाच । यो मामनेन रूपेण द्रक्ष्यति श्रद्धयात्र वै । तस्योपसर्गसंधानं पातयिष्याम्यसंशयम्

మహేశ్వరుడు పలికెను—ఇక్కడ ఎవడు శ్రద్ధతో నన్ను ఈ రూపములో దర్శించునో, అతనిపై పడే ఉపసర్గములు, విఘ్నముల దాడిని నేను నిస్సందేహంగా కూలదోసి నశింపజేతును।

Verse 40

मच्चरित्रमिदं श्रुत्वा स्मृत्वा लिंगमिदं हृदि । संग्रामे प्रविशन्मर्त्यो जयमाप्नोत्यसंशयम्

నా ఈ చరిత్రను విని, ఈ లింగమును హృదయమందు స్మరణచేసి ధారించి, యుద్ధరంగములో ప్రవేశించు మానవుడు నిస్సందేహంగా జయమును పొందును।

Verse 41

एतस्मिन्नंतरे देवास्समाजग्मुस्सवासवाः । जयेति शब्दं कुर्वंतो महोत्सवपुरस्सरम्

అంతలో ఇంద్రునితో కూడిన సమస్త దేవతలు అక్కడికి సమాగమించారు; ‘జయము!’ అని నినదిస్తూ, మహోత్సవమునకు ముందువరుసగా సాగినట్లుగా ముందుకు వచ్చారు।

Verse 42

प्रणम्य शंकरं प्रेम्णा सर्वे सांजलयस्सुराः । नतस्कंधाः सुवाग्भिस्ते तुष्टुवुर्भक्तवत्सलम्

ప్రేమభక్తితో శంకరుని నమస్కరించి, సమస్త దేవతలు అంజలి ఘటించి భుజాలు వంచి, సుభాషితాలతో భక్తవత్సలుని స్తుతించారు।

Verse 43

देवा ऊचुः । जय शंकर देवेश प्रणतार्तिहर प्रभो । एतद्दुंदुभिनिर्ह्रादवधात्त्राता वयं सुराः

దేవులు పలికిరి— జయ శంకర దేవేశా, శరణాగతుల ఆర్తిని హరించే ప్రభో! ఈ భయంకర యుద్ధదుందుభి గర్జన నుండి మమ్మల్ని రక్షించుము; మేము దేవతలు నీ శరణు కోరుచున్నాము।

Verse 44

सदा रक्षा प्रकर्तव्या भक्तानां भक्तवत्सल । वध्याः खलाश्च देवेश त्वया सर्वेश्वर प्रभो

హే భక్తవత్సల దేవేశా, సర్వేశ్వర ప్రభూ—భక్తులను నిత్యం రక్షించవలసినది మీరే; అలాగే దుష్టులను సంహరించవలసినదీ మీరే।

Verse 45

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां परमेश्वरः । तथेत्युक्त्वा प्रसन्नात्मा तस्मिंल्लिंगे लयं ययौ

దేవతల మాటలు విని పరమేశ్వరుడు “తథాస్తు” అని పలికెను. ప్రసన్న హృదయుడై ఆయన ఆ లింగములోనే లయమయ్యెను.

Verse 46

सविस्मयास्ततो देवास्स्वंस्वं धाम ययुर्मुदा । तेऽपि विप्रा महाहर्षात्पुनर्याता यथागतम्

అనంతరం దేవతలు ఆశ్చర్యభరితులై ఆనందంతో తమ తమ ధామాలకు వెళ్లిరి. ఆ బ్రాహ్మణ ఋషులూ మహాహర్షంతో వచ్చిన మార్గమునే తిరిగి వెళ్లిరి.

Verse 47

इदं चरित्रं परम व्याघ्रेश्वरसमुद्भवम् । शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि पठेद्वा पाठयेत्तथा

వ్యాఘ్రేశ్వర మహిమ నుండి ఉద్భవించిన ఈ పరమ చరిత్రను వినవలెను, వినిపించవలెను, చదవవలెను లేదా చదివింపవలెను.

Verse 48

सर्वान्कामानवाप्नोति नरस्स्वमनसेसितान् । परत्र लभते मोक्षं सर्वदुःखविवर्जितः

ఆ మనిషి మనసులో కోరిన సమస్త కోరికలను పొందును; పరలోకంలో సమస్త దుఃఖరహితుడై మోక్షాన్ని పొందును.

Verse 49

इदमाख्यानमतुलं शिवलीला मृताक्षरम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनम्

ఇది శివలీలను వర్ణించే అతుల్య ఆఖ్యానం; అక్షరములలో అమృతస్వరూపమై అవినాశి. ఇది స్వర్గ్య పుణ్యము, యశస్సు, దీర్ఘాయువు, కుమార-పౌత్రవృద్ధిని ప్రసాదిస్తుంది.

Verse 50

परं भक्तिप्रदं धन्यं शिवप्रीतिकरं शिवम् । परमज्ञानदं रम्यं विकारहरणं परम्

ఆ పరమ శివుడు ధన్యుడు—ఉన్నత భక్తిని ప్రసాదించువాడు, శివప్రీతికరుడు. ఆయన పరమజ్ఞానదాత, అతి రమణీయుడు, అంతర వికారములు-మలినతలను పరమంగా హరించువాడు.

Verse 58

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वि रुद्रसंहितायां पञ्च युद्धखण्डे दुंदुभिनिर्ह्राददैत्यवधवर्णनं नामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణంలోని ద్వితీయ భాగమైన రుద్రసంహితలో, పంచమ విభాగమైన యుద్ధఖండంలో ‘దుందుభినిర్హ్రాద దైత్యవధవర్ణనం’ అనే అష్టపంచాశత్తమ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.