भक्तिभेदाः—ज्ञानप्रधानभक्तेः प्रशंसा (Grades of Devotees and the Praise of Knowledge-Centered Devotion)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । इति स्तुतो रमेशेन मया चैव सुरर्षिभिः । तथान्यैश्च महादेवः प्रसन्नस्संबभूव ह

బ్రహ్ముడు పలికెను—రమేశుడు (విష్ణువు), నేను, దేవర్షులు మరియు ఇతరులు ఈ విధంగా స్తుతించగా మహాదేవుడు పరమ ప్రసన్నుడై కృపావంతుడయ్యెను।

Verse 2

श्रीः । समाप्तोयं रुद्रसंहितान्तर्गतसतीखण्डो द्वितीयः

శ్రీ. ఈ విధంగా రుద్రసంహితలోని సతీఖండము అనే రెండవ భాగము సమాప్తమైంది.

Verse 3

महादेव उवाच । शृणु दक्ष प्रवक्ष्यामि प्रसन्नोस्मि प्रजापते । भक्ताधीनः सदाहं वै स्वतंत्रोप्यखिलेश्वरः

మహాదేవుడు పలికెను—“హే దక్షా! విను; హే ప్రజాపతే! నేను ప్రసన్నుడను, అందుకే చెప్పుచున్నాను. నేను అఖిలేశ్వరుడై స్వతంత్రుడనైనా, సదా భక్తుల అధీనుడనే.”

Verse 4

चतुर्विधा भजंते मां जनाः सुकृतिनस्सदा । उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठास्तेषां दक्षप्रजापते

హే దక్ష ప్రజాపతీ! సుకృతులు గల జనులు నన్ను ఎల్లప్పుడూ నాలుగు విధాలుగా భజిస్తారు; ఆ నాలుగింటిలో ప్రతి తరువాతి విధానం ముందటిదానికంటే శ్రేష్ఠం.

Verse 5

आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी चैव चतुर्थकः । पूर्वे त्रयश्च सामान्याश्चतुर्थो हि विशिष्यते

ఆర్తుడు, జిజ్ఞాసువు, అర్థార్థి, జ్ఞాని—ఇవే నాలుగు. మొదటి మూడు సాధారణ స్వభావం; నాలుగవడు అయిన నిజ జ్ఞాని మాత్రం విశిష్టుడు (శ్రేష్ఠుడు).

Verse 6

तत्र ज्ञानी प्रियतर ममरूपञ्च स स्मृतः । तस्मात्प्रियतरो नान्यः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

అక్కడ జ్ఞానియే అత్యంత ప్రియుడు; అతడే నా స్వరూపమని కూడా స్మరించబడతాడు. కాబట్టి జ్ఞానికన్నా ప్రియుడు మరెవ్వరూ లేరు—ఇది సత్యం, సత్యమే నేను చెబుతున్నాను.

Verse 7

ज्ञानगम्योहमात्मज्ञो वेदांतश्रुतिपारगैः । विना ज्ञानेन मां प्राप्तुं यतन्ते चाल्पबुद्धयः

నేను జ్ఞానద్వారానే పొందదగినవాడను, ఆత్మజ్ఞుడను; వేదాంత శ్రుతుల పారం చేరినవారు నన్ను సాక్షాత్కరిస్తారు. కానీ జ్ఞానం లేకుండా అల్పబుద్ధులు నన్ను పొందాలని వ్యర్థంగా యత్నిస్తారు.

Verse 8

न वेदैश्च न यज्ञैश्च न दानैस्तपसा क्वचित् । न शक्नुवंति मां प्राप्तुं मूढाः कर्मवशा नरा

వేదాలతో కాదు, యజ్ఞాలతో కాదు, దానాలతో కాదు, కేవలం తపస్సుతో కూడా వారు ఎప్పుడూ నన్ను పొందలేరు. కర్మవశులైన మూర్ఖులు నన్ను చేరలేరు.

Verse 9

केवलं कर्म्मणा त्वं स्म संसारं तर्तुमिच्छसि । अत एवाभवं रुष्टो यज्ञविध्वंसकारकः

నీవు కేవలం కర్మమాత్రంతోనే సంసారచక్రాన్ని దాటాలని కోరుతున్నావు; అందుకే నేను కోపించి యజ్ఞవిధ్వంసకుడనయ్యాను।

Verse 10

इतः प्रभृति भो दक्ष मत्वा मां परमेश्वरम् । बुद्ध्या ज्ञानपरो भूत्वा कुरु कर्म समाहितः

ఇప్పటినుంచి, ఓ దక్షా, నన్ను పరమేశ్వరుడిగా గుర్తించు. వివేకబుద్ధితో సత్యజ్ఞానంలో నిమగ్నుడై, సమాహిత మనస్సుతో నీ కర్తవ్యకర్మలను చేయి.

Verse 11

अन्यच्च शृणु सद्बुद्ध्या वचनं मे प्रजापते । वच्मि गुह्यं धर्महेतोः सगुणत्वेप्यहं तव

హే ప్రజాపతీ, సద్బుద్ధితో నా మరో వాక్యాన్ని వినుము. ధర్మహేతువుగా నేను నీకు ఒక గుహ్యాన్ని చెబుతున్నాను—సగుణరూపంగా వ్యక్తమైనా నేను నిత్యం నీ వాడనే।

Verse 12

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च जगतः कारणं परम् । आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंदृगविशेषणः

నేను—బ్రహ్మా, విష్ణువులతో కూడి—జగత్తుకు పరమ కారణతత్త్వముగా ఉన్నాను. నేను ఆత్మేశ్వరుడు, అంతఃసాక్షి ఉపద్రష్ట, స్వప్రకాశ చైతన్యంతో తన వెలుగులో తానే దర్శించే విశిష్ట ద్రష్టను।

Verse 13

आत्ममायां समाविश्य सोहं गुणमयीं मुने । सृजन्रक्षन्हरन्विश्वं दधे संज्ञाः क्रियोचिताः

ఓ మునీ! ఆయన తన గుణమయీ స్వమాయలో ప్రవేశించి, జగత్తును సృష్టించి, రక్షించి, లయముచేసుచూ, క్రియకు తగిన కార్యసంజ్ఞలను ధరించుచున్నాడు।

Verse 14

अद्वितीये परे तस्मिन् ब्रह्मण्यात्मनि केवले । अज्ञः पश्यति भेदेन भूतानि ब्रह्मचेश्वरम्

ఆ పరమ అద్వితీయమైన, శుద్ధ బ్రహ్మస్వరూపమైన ఏకాత్మలోనూ అజ్ఞాని భేదబుద్ధితో భూతములను, బ్రహ్మను, ఈశ్వరుని వేరువేరుగా చూస్తాడు।

Verse 15

शिरः करादिस्वांगेषु कुरुते न यथा पुमान् । पारक्यशेमुषीं क्वापि भूतेष्वेवं हि मत्परः

మనిషి తన తల, చేతులు మొదలైన స్వఅంగాలను పరాయివిగా భావించనట్లే, నన్నే పరమాశ్రయంగా భావించే భక్తుడు ఏ జీవిలోనూ ‘వేరితనం’ అనే భావనను కలిగించడు।

Verse 16

सर्वभूतात्मनामेकभावनां यो न पश्यति । त्रिसुराणां भिदां दक्ष स शांतिमधिगच्छति

హే దక్షా, సమస్త భూతాలలో అంతర్యామి ఆత్మ యొక్క ఏకత్వాన్ని దర్శించి, త్రిదేవులలో భేదాన్ని అంగీకరించని వాడే నిజమైన శాంతిని పొందును।

Verse 17

यः करोति त्रिदेवेषु भेदबुद्धिं नराधमः । नरके स वसेन्नूनं यावदाचन्द्रतारकम्

త్రిదేవులలో భేదబుద్ధిని కలిగించు నరాధముడు నిశ్చయంగా నరకంలో నివసించును—చంద్రతారలు ఉన్నంతకాలం.

Verse 18

मत्परः पूजयेद्देवान् सर्वानपि विचक्षणः । स ज्ञानं लभते येन मुक्तिर्भवति शाश्वती

నా యందు పరాయణుడైన వివేకి భక్తుడు సమస్త దేవతలను కూడా పూజించవచ్చు; అలా అతడు ఆ సత్యజ్ఞానాన్ని పొందుతాడు, దానివల్ల శాశ్వత మోక్షం కలుగుతుంది।

Verse 19

विधिभक्तिं विना नैव भक्तिर्भवति वैष्णवी । विष्णुभक्तिं विना मे न भक्तिः क्वापि प्रजायते

విధి (బ్రహ్మ) భక్తి లేకుండా వైష్ణవ భక్తి నిజంగా కలగదు; అలాగే విష్ణు భక్తి లేకుండా నా (శివుని) భక్తి ఎక్కడా జన్మించదు।

Verse 20

इत्युक्त्वा शंकरस्स्वामी सर्वेषां परमेश्वरः । सर्वेषां शृण्वतां तत्रोवाच वाणीं कृपाकरः

ఇలా చెప్పి శంకరుడు—స్వామి, సమస్తుల పరమేశ్వరుడు—అక్కడ అందరూ వినుచుండగా, కృపాకరుడు తన వాణితో వారిని ఉద్దేశించి పలికెను।

Verse 21

हरिभक्तो हि मां निन्देत्तथा शैवोभवे द्यदि । तयोः शापा भवेयुस्ते तत्त्वप्राप्तिर्भवेन्न हि

హరిభక్తుడు నన్ను నిందించినా, లేదా శైవభక్తుడు హరిని నిందించేవాడైనా, వారి శాపఫలము తప్పక జరుగును; అటువారికి పరతత్త్వసాక్షాత్కారం కలుగదు.

Verse 22

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य वचनं सुखकारकम् । जहृषुस्सकलास्तत्र सुरमुन्यादयो मुने

బ్రహ్ముడు పలికెను—మహేశ్వరుని ఆనందప్రదమైన వచనములను ఇలా విని, ఓ మునీ, అక్కడున్న దేవులు, మునులు మొదలైన వారందరూ హర్షించారు.

Verse 23

दक्षोभवन्महाप्रीत्या शिवभक्तिरतस्तदा । सकुटुम्बस्सुराद्यास्ते शिवं मत्वाखिलेश्वरम्

అప్పుడు దక్షుడు మహానందంతో శివభక్తిలో నిమగ్నుడయ్యెను; దేవతలు మొదలైనవారూ తమ కుటుంబాలతో కలిసి శివుని అఖిలేశ్వరుడిగా భావించారు.

Verse 24

यथा येन कृता शंभोः संस्तुतिः परमात्मनः । तथा तस्मै वरो दत्तश्शंभुना तुष्टचेतसा

ఎవరు ఏ విధంగా పరమాత్మ శంభువును స్తుతించిరో, తృప్తచిత్తుడైన శంభువు అదే విధంగా వారికి వరమును ప్రసాదించెను.

Verse 25

ज्ञप्तः शिवेनाशु दक्षः शिवभक्तः प्रसन्नधीः । यज्ञं चकार संपूर्णं शिवानुग्रहतो मुने

శివునిచే ఉపదేశింపబడి దక్షుడు త్వరగా శివభక్తుడై ప్రసన్నమనస్సు పొందెను; ఓ మునీ, శివానుగ్రహంతో అతడు యజ్ఞాన్ని సంపూర్ణంగా నిర్వహించెను.

Verse 26

ददौ भागान्सुरेभ्यो हि पूर्णभागं शिवाय सः । दानं ददौ द्विजेभ्यश्च प्राप्तः शंभोरनुग्रहः

అతడు దేవతలకు వారి భాగాలను ఇచ్చి, శివునికి సంపూర్ణ భాగాన్ని సమర్పించాడు. ద్విజులకు దానమిచ్చి, శంభువు అనుగ్రహాన్ని పొందాడు.

Verse 27

अथो देवस्य सुमहत्तत्कर्म विधिपूर्वकम् । दक्षः समाप्य विधिवत्सहर्त्विग्भिः प्रजापतिः

అనంతరం ప్రజాపతి దక్షుడు ఋత్వికులతో కలిసి, దేవునికోసం విధిపూర్వకంగా నిర్వహించిన ఆ మహాకర్మను నియమానుసారంగా పూర్తిచేశాడు.

Verse 28

एवं दक्षमखः पूर्णोभवत्तत्र मुनीश्वरः । शंकरस्य प्रसादेन परब्रह्मस्वरूपिणः

హే మునీశ్వరా, ఈ విధంగా అక్కడ దక్షయజ్ఞం సంపూర్ణమైంది—పరబ్రహ్మస్వరూపుడైన శంకరుని ప్రసాదానుగ్రహంతో.

Verse 29

अथ देवर्षयस्सर्वे शंसंतश्शांकरं यशः । स्वधामानि ययुस्तु ष्टाः परेपि सुखतस्तदा

అప్పుడు సమస్త దేవర్షులు శంకరుని యశస్సును స్తుతిస్తూ, తృప్తితో తమ తమ ధామాలకు వెళ్లారు; ఇతరులూ ఆ వేళ సుఖంగా వెళ్లిపోయారు.

Verse 30

अहं विष्णुश्च सुप्रीतावपि स्वंस्वं परं मुदा । गायन्तौ सुयशश्शंभोः सर्वमंगलदं सदा

నేను మరియు విష్ణువు, మా మా పరమస్థితిలో సంతోషంగా ఉన్నప్పటికీ, ఆనందంతో సదా శంభుని సుయశస్సును గానము చేస్తాము; అది నిత్యం సర్వమంగళప్రదం।

Verse 31

दक्ष संमानितः प्रीत्या महादेवोपि सद्गतिः । कैलासं स ययौ शैलं सुप्रीतस्सगणो निजम्

దక్షుడు ప్రేమతో సత్కరించగా, సద్గతిస్వరూపుడైన మహాదేవుడు ప్రసన్నుడయ్యాడు. ఆయన తన గణాలతో కూడి పరమ ప్రీతితో తన స్వపర్వతధామమైన కైలాసానికి వెళ్లెను.

Verse 32

आगत्य स्वगिरिं शंभुस्सस्मार स्वप्रियां सतीम् । गणेभ्यः कथयामास प्रधानेभ्यश्च तत्कथाम्

తన స్వపర్వతధామానికి వచ్చి శంభువు తన ప్రియమైన సతీదేవిని స్మరించాడు. అనంతరం ఆ కథను తన గణులకు, ముఖ్యంగా ప్రధాన నాయకులకు, వివరించాడు.

Verse 33

कालं निनाय विज्ञानी बहु तच्चरितं वदन् । लौकिकीं गतिमाश्रित्य दर्शयन् कामितां प्रभुः

సర్వజ్ఞుడైన ప్రభువు ఆ లీలాచరిత్రాలను విస్తారంగా చెప్పుచూ కాలాన్ని గడిపెను. అలాగే లోకరీతిని ఆశ్రయించి, కోరిన మార్గాన్ని (గతిని) వెల్లడించెను.

Verse 34

नानीतिकारकः स्वामी परब्रह्म सतां गतिः । तस्य मोहः क्व वा शोकः क्व विकारः परो मुने

ప్రభువు నీతి–అనీతి కర్మాలకు బద్ధుడైన కర్త కాదు; ఆయన పరబ్రహ్మ, సత్పురుషుల పరమాశ్రయం. ఓ మునివరా, ఆయనలో మోహం ఎక్కడ, శోకం ఎక్కడ, వికారం లేదా మార్పు ఎక్కడ?

Verse 35

अहं विष्णुश्च जानीवस्तद्भेदं न कदाचन । केपरे मुनयो देवा मनुषाद्याश्च योगिनः

నేను మరియు విష్ణువు—ఇది తెలుసుకున్నాము; అందులో నిజమైన భేదాన్ని ఎప్పుడూ చూడలేదు. మరి ఇతర మునులు, దేవులు, మనుష్యులు మొదలైనవారు, యోగులు గురించి ఏమని చెప్పాలి?

Verse 36

महिमा शांकरोनंतो दुर्विज्ञेयो मनीषिभिः । भक्तज्ञातश्च सद्भक्त्या तत्प्रसादाद्विना श्रमम्

శంకరుని మహిమ అనంతము; మహామేధావులకైనా గ్రహించుట దుర్లభము. అయితే సద్భక్తితో భక్తులు దానిని తెలుసుకొందురు; ఆయన ప్రసాదముచేత శ్రమలేకనే అనుభూతి కలుగును।

Verse 37

एकोपि न विकारो हि शिवस्य परमात्मनः । संदर्शयति लोकेभ्यः कृत्वा तां तादृशीं गतिम्

పరమాత్ముడైన శివునందు లేశమాత్రమైన వికారం కూడా కలుగదు; అయినా ఆయన తాదృశ స్థితిని ధరించి లోకాలకు బోధకై దానిని ప్రదర్శిస్తాడు।

Verse 38

यत्पठित्वा च संश्रुत्य सर्वलोकसुधीर्मुने । लभते सद्गतिं दिब्यामिहापि सुखमुत्तमम्

హే సర్వలోకసుధీ మునీ! ఎవడు దీనిని శ్రద్ధతో పఠించి శ్రవణం చేస్తాడో, వాడు దివ్యమైన సద్గతిని పొందుతాడు; ఇహలోకమందు కూడా ఉత్తమ సుఖాన్ని పొందుతాడు।

Verse 39

इत्थं दाक्षायणी हित्वा निजदेहं सती पुनः । जज्ञे हिमवतः पत्न्यां मेनायामिति विश्रुतम्

ఇట్లుగా దాక్షాయణీ సతి తన దేహాన్ని త్యజించి, మళ్లీ హిమవంతుని భార్య మేనాదేవి గర్భమున జన్మించింది అని ప్రసిద్ధం।

Verse 40

पुनः कृत्वा तपस्तत्र शिवं वव्रे पतिं च सा । गौरी भूत्वार्द्धवामांगी लीलाश्चक्रेद्भुताश्शिवा

అక్కడ మళ్లీ తపస్సు చేసి ఆమె శివునే భర్తగా వరించింది। గౌరీగా మారి, అర్ధవామాంగిగా (అర్ధనారీశ్వరరూపంగా) ఆ శివా అద్భుత లీలలను ఆచరించింది।

Verse 41

इत्थं सतीचरित्रं ते वर्णितं परमाद्भुतम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं सर्वकामप्रदायकम्

ఇలా నీకు సతీదేవి యొక్క పరమాద్భుత చరిత్రం వర్ణించబడింది. ఈ దివ్యాఖ్యానం భుక్తి-ముక్తులను ప్రసాదించి, సమస్త శుభకామనలను సిద్ధి చేస్తుంది.

Verse 42

इदमाख्यानमनघं पवित्रं परपावनम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुत्रपौत्रफलप्रदम्

ఈ నిర్మలమైన ఆఖ్యానం పవిత్రమూ పరమపావనమూ. ఇది స్వర్గ్యపుణ్యం, యశస్సు, దీర్ఘాయువు, మరియు పుత్రపౌత్ర ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.

Verse 43

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे दक्षय ज्ञानुसंधानवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణములో ద్వితీయ రుద్రసంహితలోని ద్వితీయ సతీఖండమందు “దక్షుని జ్ఞానాన్వేషణ వర్ణనం” అను నలభైమూడవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।

Verse 44

यः पठेत्पाठयेद्वापि समाख्यानमिदं शुभम् । सोपि भुक्त्वाखिलान् भोगानंते मोक्षमवाप्नुयात्

ఈ శుభాఖ్యానాన్ని ఎవడు చదువునో లేదా చదివించునో, అతడును సమస్త భోగములను అనుభవించి చివరికి మోక్షమును పొందును।