मेनायाः क्रोध-विलापः — Menā’s Lament and Reproach (to the Sage)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । संज्ञां लब्धा ततस्सा च मेना शैलप्रिया सती । विललापातिसंक्षुब्धा तिरस्कारमथाकरोत्

బ్రహ్ముడు పలికెను—అప్పుడు శైలప్రియ అయిన సతీమణి మేనా స్పృహను పొందింది. అత్యంత కలతచెంది విలపించి, అనంతరం తిరస్కారంతో తన ఆక్షేపాన్ని తెలిపింది.

Verse 2

तत्र तावत्स्वपुत्रांश्च निनिन्द खलिता मुहुः । प्रथमं सा ततः पुत्री कथयामास दुर्वचः

అక్కడ ఆమె కలతచెంది మళ్లీ మళ్లీ తన కుమారులను నిందించింది. ఆపై మొదటగా ఆ కుమార్తె కఠినమైన, అనుచితమైన మాటలు పలికింది.

Verse 3

मेनोवाच । मुने पुरा त्वया प्रोक्तं वरिष्यति शिवा शिवम् । पश्चाद्धिमवतः कृत्यं पूजार्थं विनिवेशितम्

మేనా పలికింది—ఓ మునీ! పూర్వం మీరు ‘శివా (పార్వతి) శివునే వరించును’ అని చెప్పారు. ఆ తరువాత హిమవంతుడు పూజార్థం చేయవలసిన కర్తవ్యాన్ని—పూజా ఏర్పాట్లను—ప్రారంభించాడు.

Verse 4

ततो दृष्टं फलं सत्यं विपरीतमनर्थकम् । मुनेऽधमाहं दुर्बुद्धे सर्वथा वञ्चिता त्वया

అప్పుడు నేను నిజమైన ఫలితాన్ని చూశాను—అది పూర్తిగా విరుద్ధమై, సర్వనాశకరమైంది. ఓ మునీ! నేను అధమురాలిని, దుర్బుద్ధినైన స్త్రీని; నీవు నన్ను పూర్తిగా మోసం చేశావు.

Verse 5

पुनस्तया तपस्तप्तं दुष्करं मुनिभिश्च यत् । तस्य लब्धं फलं ह्येतत्पश्यतां दुःखदायकम्

ఆమె మళ్లీ ఆ ఘోర తపస్సు చేసింది; అది మునులకైనా దుర్లభమైనది. అయితే దానివల్ల లభించిన ఫలం చూసినవారికే దుఃఖకారణమైంది.

Verse 6

किं करोमि क्व गच्छामि को मे दुःखं व्यपोहताम् । कुलादिकं विनष्टं मे विहितं जीवितं मम

నేను ఏమి చేయాలి? ఎక్కడికి వెళ్లాలి? నా దుఃఖాన్ని ఎవరు తొలగిస్తారు? నా కులమూ ఇతరమూ నశించాయి; నా జీవితం కూడా దుఃఖభోగానికే విధించబడినట్లు ఉంది.

Verse 7

क्व गता ऋषयो दिव्याः श्मश्रूणि त्रोटयाम्यहम् । तपस्विनी च या पत्नी सा धूर्ता स्वयमागता

దివ్య ఋషులు ఎక్కడికి వెళ్లిపోయారు? ఆవేశంలో నేను నా గడ్డాన్ని పీకివేస్తాను! తపస్వినిగా ఉన్న ఆ భార్య—ఆ ధూర్తురాలు స్వయంగా ఇక్కడికి వచ్చింది।

Verse 8

केषाञ्चैवापराधेन सर्वं नष्टं ममाधुना । इत्युक्त्वा वीक्ष्य च सुतामुवाच वचनं कटु

కొంతమందির అపరాధం వల్ల నా సమస్తమూ ఇప్పుడు నశించింది. అని చెప్పి, కుమార్తెను చూచి, కఠినమైన మాటలు పలికెను।

Verse 9

किं कृतं ते सुते दुष्टे कर्म दुःखकरं मम । हेम दत्त्वा त्वयानीतः काचो वै दुष्टया स्वयम्

ఓ దుష్ట కుమార్తె! నాపై నీవు ఏ దుఃఖకర కర్మ చేసితివి? బంగారం ఇచ్చి నీవు గాజు తెచ్చితివి—ఇది నీ కూటిల్యమే.

Verse 10

हित्वा तु चन्दनं भूयो लेपितः कर्दमस्त्वया । हंसमुड्डीय काको वै गृहीतो हस्तपञ्जरे

చందనలేపనాన్ని వదలి నీవు మళ్లీ బురదను పూసుకున్నావు. హంసను పట్టుకోవాలని ఎగిరి, చేతుల పంజరంలో కాకినే పట్టుకున్నావు.

Verse 11

हित्वा ब्रह्मजलं दूरे पीतं कूपोदकं त्वया । सूर्यं हित्वा तु खद्योतो गृहीतो यत्नतस्त्वया

బ్రహ్మజలంలాంటి విశాల జలాన్ని దూరం చేసి నీవు బావి నీటిని త్రాగితివి. సూర్యుని వదలి ఎంతో యత్నించి జుగుప్సకీటకాన్ని (ఖద్యోతం) పట్టుకున్నావు.

Verse 12

तण्डुलांश्च तथा हित्वा कृतं वै तुषभक्षणम् । प्रक्षिप्याज्यं तथा तैलं कारण्डं भुक्तमादरात्

బియ్యపు గింజలనుకూడా విడిచి, అతడు తూషము (భూసి/చోకా) భక్షణమే స్వీకరించాడు. నెయ్యి, నూనె కలిపి ఆ రూక్ష ఆహారాన్ని భక్తితో జాగ్రత్తగా తిన్నాడు.

Verse 13

सिंहसेवां तथा मुक्त्वा शृगालस्सेवितस्त्वया । ब्रह्मविद्यां तथा मुक्त्वा कुगाथा च श्रुता त्वया

సింహసేవను విడిచి నీవు శృగాలసేవను చేసావు. బ్రహ్మవిద్యను వదలి నీవు నీచమైన, వ్యర్థమైన కథలను విన్నావు.

Verse 14

गृहे यज्ञविभूतिं हि दूरीकृत्य सुमंगलाम् । गृहीतश्च चिताभस्म त्वया पुत्रि ह्यमंगलम्

ఇంటిలోని యజ్ఞవిభూతి అనే శుభమంగళ భస్మాన్ని దూరం చేసి, ఓ కుమార్తె, నీవు చితాభస్మాన్ని స్వీకరించావు—ఇది నిజంగా అమంగళం.

Verse 15

सर्वान् देववरांस्त्यक्त्वा विष्ण्वादीन्परमेश्वरान् । कृतं त्वया कुबुद्ध्या वै शिवार्थं तप ईदृशम्

విష్ణువు మొదలైన సమస్త శ్రేష్ఠ దేవులను—పరమేశ్వరులను—త్యజించి, నీవు కుబుద్ధితో శివార్థం ఇలాంటి తపస్సు చేశావు.

Verse 16

धिक्त्वा च तव बुद्धिश्च धिग्रूपं चरितं तव । धिक् चोपदेशकर्त्तारं धिक्सख्यावपि ते तथा

ధిక్కారం నీకు, ధిక్కారం నీ బుద్ధికి! ధిక్కారం నీ రూపానికీ నీ ప్రవర్తనకీ. నీకు ఇలాంటి ఉపదేశం చేసినవానికీ ధిక్కారం; నీ స్నేహానికీ ధిక్కారం.

Verse 17

आवां च धिक्तथा पुत्री यौ ते जन्मप्रवर्तकौ । धिक्ते नारद बुद्धिञ्च सप्तर्षींश्च सुबुद्धिदान्

ధిక్కారం మన ఇద్దరికీ, అలాగే మన కుమార్తెకూ—నీ జన్మను ప్రవర్తింపజేసిన సాధనాలమయ్యాం. అలాగే ధిక్కారం, ఓ నారదా, నీ ఆలోచనకూ, సుబుద్ధి దాతలైన సప్తర్షులకూ.

Verse 18

धिक्कुलं धिक्क्रियादाक्ष्यं सर्वं धिग्यत्कृतं त्वया । गृहन्तु धुक्षितं त्वेतन्मरणं तु ममैव हि

ఈ వంశానికి ధిక్కారం, ఈ క్రియాదక్షతకూ ధిక్కారం—నీవు చేసిన సమస్త కార్యాలకు ధిక్కారం. ఈ ప్రజ్వలిత అగ్ని ఈ దేహాన్ని దహించుగాక; ఎందుకంటే మరణాన్ని ఆలింగనం చేసేది నిజంగా నేనే.

Verse 19

पार्वतानामयं राजा नायातु निकटे मम । सप्तर्षयस्स्वयं नैव दर्शयन्तु मुखम्मम

పర్వతరాజ హిమవంతుడు నా సమీపానికి రాకూడదు; స్వయంగా సప్తర్షులు కూడా నాకు తమ ముఖాన్ని చూపకూడదు.

Verse 20

साधितं किञ्च सर्वैस्तु मिलित्वा घातितं कुलम् । वन्ध्याहं न कथं जाता गर्भो न गलितः कथम्

మీరు అందరూ కలసి మీ లక్ష్యాన్ని సాధించి నా కులాన్ని నాశనం చేశారు. అయినా నేను వంధ్యగా ఎందుకు కాలేదు? గర్భం ఎందుకు పడిపోలేదు?

Verse 21

अथो न वा मृता चाहं पुत्रिका न मृता कथम् । रक्षसाद्य कथं नो वा भक्षिता गगने पुनः

అయితే నేను చనిపోలేదా? అయితే నా కుమార్తె ఎందుకు చనిపోలేదు? లేక మళ్లీ ఆకాశంలోనే రాక్షసాదులు మమ్మల్ని ఎందుకు భక్షించలేదు?

Verse 22

छेदयामि शिरस्तेऽद्य किं करोमि कलेवरैः । त्यक्त्वा त्वां च कुतो यायां हाहा मे जीवितं हतम्

నేడు నీ శిరస్సును ఖండిస్తాను. ఈ శరీరములతో నాకేమి పని? నిన్ను విడిచి నేను ఎక్కడికి వెళ్ళగలను? అయ్యో! నా జీవితమే నాశనమైపోయింది.

Verse 23

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पतिता सा च मेना भूमौ विमूर्छिता । व्याकुला शोकरोषाद्यैर्न गता भर्तृसन्निधौ

బ్రహ్మ పలికెను: ఇట్లు పలికి మేన భూమిపై మూర్ఛిల్లి పడిపోయెను. దుఃఖము, కోపము మొదలైన వాటితో వ్యాకులపడి ఆమె తన భర్త వద్దకు వెళ్ళలేదు.

Verse 24

हाहाकारो महानासीत्त स्मिन्काले मुनीश्वर । सर्वे समागतास्तत्र क्रमात्तत्सन्निधौ सुराः

ఓ మునీశ్వరా! ఆ సమయంలో అక్కడ గొప్ప హాహాకారము చెలరేగెను. అప్పుడు దేవతలందరూ ఒకరి తరువాత ఒకరుగా అక్కడికి చేరుకున్నారు.

Verse 25

पुरा देवमुने चाहमागतस्तु स्वयं तदा । मां दृष्ट्वा त्वं वचस्ता वै प्रावोच ऋषिसत्तम

హే దేవమునీ, పూర్వం ఆ సమయంలో నేను స్వయంగా అక్కడికి వచ్చితిని. నన్ను చూచి నీవు వచనములతో నన్ను సంబోధించితివి, హే ఋషిశ్రేష్ఠా।

Verse 26

नारद उवाच । यथार्थं सुंदरं रूपं ना ज्ञातं ते शिवस्य वै । लीलयेदं धृतं रूपं न यथार्थं शिवेन च

నారదుడు పలికెను—నీకు శివుని యథార్థమైన, పరమసుందరమైన స్వరూపం తెలియదు. ఈ రూపాన్ని శివుడు ఇక్కడ లీలగా ధరించెను; ఇది ఆయన పరమసత్యం కాదు।

Verse 27

तस्मात्क्रोधं परित्यज्य स्वस्था भव पतिव्रते । कार्य्यं कुरु हठं त्यक्त्वा शिवां देहि शिवाय च

కాబట్టి కోపాన్ని విడిచి స్థిరంగా ఉండు, ఓ పతివ్రతా. హఠాన్ని వదలి చేయవలసిన కార్యాన్ని చేయి; మరియు కల్యాణమయి ‘శివా’ను శివునికే సమర్పించు.

Verse 28

ब्रह्मोवाच । तदाकर्ण्य वचस्ते सा मेना त्वां वाक्यमब्रवीत् । उत्तिष्ठेतो गच्छ दूरं दुष्टाधमवरो भवान्

బ్రహ్ముడు పలికెను—నీ మాటలు విని మేనా నిన్ను ఇలా అంది: ‘లేచి ఇక్కడి నుంచి దూరంగా వెళ్లిపో; నీవు దుష్టుడవు, అధముడవు, నీచుడవు.’

Verse 29

इत्युक्ते तु तया देव इन्द्राद्याः सकलाः क्रमात् । समागत्य च दिक्पाला वचनं चेदमब्रुवन्

ఆమె అలా పలికిన వెంటనే ఇంద్రాది సమస్త దేవతలు క్రమంగా అక్కడికి వచ్చారు. దిక్పాలకులు కూడి ఈ వాక్యములు పలికిరి.

Verse 30

देवा ऊचुः । हे मेने पितृकन्ये हि शृण्वस्मद्वचनम्मुदा । अयं वै परमः साक्षाच्छिवः परसुखावहः

దేవులు పలికిరి— ఓ మేనా, పితృకన్యా! ఆనందముతో మా వాక్యమును వినుము. ఇతడే సాక్షాత్ పరమశివుడు, పరమసుఖప్రదుడు.

Verse 31

कृपया च भवत्पुत्र्यास्तपो दृष्ट्वातिदुस्सहम् । दर्शनं दत्तवाञ्छम्भुर्वरं सद्भक्तवत्सलः

మీ కుమార్తె చేసిన అత్యంత దుస్సహ తపస్సును కరుణతో చూచి, సద్భక్తవత్సలుడైన శంభువు ఆమెకు దర్శనమిచ్చి వరమును ప్రసాదించాడు.

Verse 32

ब्रह्मोवाच । अथोवाच सुरान्मेना विलप्याति मुहुर्मुहुः । न देया तु मया कन्या गिरिशायोग्ररूपिणे

బ్రహ్ముడు అన్నాడు— అప్పుడు దేవమాత మేనా మళ్లీ మళ్లీ విలపిస్తూ ఇలా చెప్పింది— “ఉగ్రరూపధారి గిరీశునికి నేను నా కన్యను ఇవ్వను।”

Verse 33

किमर्थन्तु भवन्तश्च सर्वे देवाः प्रपञ्चिताः । रूपमस्याः परन्नाम व्यर्थीकर्तुं समुद्यतः

హే దేవులారా! ఇంత ప్రదర్శనతో, కలకలంతో మీరు అందరూ ఏ ఉద్దేశ్యంతో ఇక్కడికి వచ్చారు? ఈ దేవి యొక్క పరమ రూపమును, పరమ నామ-మహిమను వ్యర్థం చేయాలని మీరు ఉద్ద్యోగించారా?

Verse 34

इत्युक्ते च तया तत्र ऋषयस्सप्त एव हि । ऊचुस्ते वच आगत्य वसिष्ठाद्या मुनीश्वर

ఆమె అక్కడ అలా పలికిన వెంటనే, వసిష్ఠాది మునీశ్వరులైన ఆ ఏడుగురు ఋషులు సమీపానికి వచ్చి తమ వచనాలను పలికారు.

Verse 35

सप्तर्षयः ऊचुः । कार्य्यं साधयितुम्प्राप्ताः पितृकन्ये गिरिप्रिये । विरुद्धं चात्र उक्तार्थे कथम्मन्यामहे वयम्

సప్తర్షులు పలికారు—హే పితృకన్యా, హే గిరిప్రియే! మేము మా కార్యాన్ని సాధించుటకు వచ్చాము; కాని నీవు చెప్పినది ఇక్కడి ఉద్దేశ్యానికి విరుద్ధంగా కనిపిస్తోంది. మేము దాన్ని ఎలా గ్రహించాలి?

Verse 36

ब्रह्मोवाच । अयं वै परमो लाभो दर्शनं शंकरस्य यत् । दानपात्रं स ते भूत्वागतस्तव च मंदिरम्

బ్రహ్ముడు పలికాడు—నిజంగా పరమ లాభం శంకరుని దర్శనం పొందుటే. అతడు నీ దానానికి పాత్రుడై ఇప్పుడు నీ మందిరానికీ వచ్చాడు.

Verse 37

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तैस्ततो मेना मुनिवाक्यं मृषाकरोत् । प्रत्युवाच च रुष्टा सा तानृषीञ्ज्ञानदुर्बला

బ్రహ్ముడు పలికెను—వారు అలా చెప్పిన తరువాత మేనా మునివాక్యాన్ని అసత్యమని త్రోసిపుచ్చింది. ఆపై కోపంతో నిండినదై, జ్ఞానవివేకంలో బలహీనమై, ఆ ఋషులకు ప్రత్యుత్తరం చెప్పింది.

Verse 38

मेनोवाच । शस्त्राद्यैर्घातयिष्येहं न हास्ये शंकरायताम् । दूरं गच्छत सर्वे हि नागन्तव्यं मदन्तिके

మేనా పలికెను—నేను ఇక్కడ ఆయుధాదులతో మిమ్మల్ని కొట్టి పడగొడతాను; శంకరుని వద్దకు వెళ్లనివ్వను. మీరందరూ దూరంగా వెళ్లండి; నా సమీపానికి రాకండి।

Verse 39

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा विररामाशु सा विलप्यातिविह्वला । हाहाकारो महानासीत्तत्र तद्वृत्ततो मुने

బ్రహ్ముడు పలికెను—అని చెప్పి ఆమె వెంటనే మౌనమైంది; అత్యంత వ్యాకులమై విలపించింది. ఓ మునీ, ఆ ఘటనవల్ల అక్కడ మహా హాహాకారం ఏర్పడింది।

Verse 40

ततो हिमालयस्तत्राजगामातिसमाकुलः । ताञ्च बोधयितुं प्रीत्या प्राह तत्त्वञ्च दर्शयन्

అప్పుడు హిమాలయుడు అక్కడికి అత్యంత కలతతో వచ్చెను. ప్రేమతో ఆమెకు బోధ కలిగించేందుకు, తత్త్వాన్ని సూచిస్తూ ఆమెతో పలికెను।

Verse 41

हिमालय उवाच । शृणु मेने वचो मेऽद्य विकलाऽसि कथम्प्रिये । के के समागता गेहं कथं चैतान्विनिन्दसि

హిమాలయుడు పలికెను—ప్రియమైన మేనా, నేడు నా మాట విను. నీవు ఎందుకు ఇంత కలతపడుతున్నావు? మన ఇంటికి ఎవరు ఎవరు వచ్చారు, వారిని నీవెందుకు నిందిస్తున్నావు?

Verse 42

शंकरं त्वं च जानासि रूपं दृष्ट्वासि विह्वला । विकटं तस्य शंभोस्तु नानारूपाभिधस्य हि

నీవు శంకరుణ్ని తెలుసు; అయినా ఆ రూపాన్ని చూసి నీవు విహ్వలమయ్యావు. ఎందుకంటే అనేక నామాలు, అనేక రూపాలతో ప్రసిద్ధుడైన ఆ శంభువుని వికట స్వరూపమే అది.

Verse 43

स शंकरो मया ज्ञातस्सर्वेषां प्रतिपालकः । पूज्यानां पूज्य एवासौ कर्तानुग्रहनिग्रहान्

నేను తెలుసుకున్నాను—ఆ శంకరుడే సమస్తుల ప్రతిపాలకుడు. పూజ్యులలోనూ పూజ్యుడైన ఆయన, జీవులపై అనుగ్రహం మరియు నియంత్రణ (నిగ్రహం) రెండింటినీ చేయువాడు.

Verse 44

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वती खण्डे मेनाप्रबोधवर्णनो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణంలోని ద్వితీయ రుద్రసంహితలోని తృతీయ పార్వతీఖండంలో ‘మేనా-ప్రబోధ-వర్ణన’ అనే నలభై నాలుగవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.

Verse 45

यद्वै द्वारगतश्शंभुः पुरा विकटरूपधृक् । नानालीलाञ्च कृतवाञ्चेतयामि च तामिमाम्

నేను ఆ కార్యాన్ని స్మరిస్తున్నాను—పూర్వకాలంలో శంభువు ద్వారానికి వచ్చి వికటరూపం ధరించి, అనేక లీలలను ఆచరించిన దానిని ఇప్పుడు మనస్సులో జాగృతం చేస్తున్నాను.

Verse 46

तन्माहात्म्यं परं दृष्ट्वा कन्यां दातुं त्वया मया । अंगीकृतं तदा देवि तत्प्रमाणं कुरु प्रिये

ఆ పరమ మహాత్మ్యాన్ని దర్శించి, ఓ దేవీ, అప్పుడు నీతో కలిసి నేనూ కన్యాదానాన్ని అంగీకరించాను. ప్రియే, ఇప్పుడు ఆ నిర్ణయాన్ని ప్రమాణంగా చేసి దృఢసంకల్పం చేయుము.

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सोऽद्रिनाथो हि विरराम ततो मुने । तदाकर्ण्य शिवामाता मेनोवाच हिमालयम्

బ్రహ్ముడు పలికెను—ఓ మునీ, అలా చెప్పి పర్వతాధిపతి హిమాలయుడు మౌనమయ్యాడు. ఆ మాటలు విని శివామాత మేనా అప్పుడు హిమాలయునితో పలికింది.

Verse 48

मेनोवाच । मद्वचः श्रूयतां नाथ तथा कर्तुं त्वमर्हसि । गृहीत्वा तनुजां चैनां बद्ध्वा कण्ठे तु पार्वतीम्

మేనా పలికెను—ఓ నాథా, నా మాట వినుము; దానికి తగినట్లే నీవు చేయవలెను. నా ఈ కుమార్తెను స్వీకరించి, పార్వతీని వరమాల వలె నీ కంఠమున ధరించుము (వివాహముగా అంగీకరించుము).

Verse 49

अधः पातय निःशंकं दास्ये तां न हराय हि । तथैनामथवा नाथ गत्वा वै सागरे सुताम्

సందేహం లేకుండా ఆమెను కింద పడవేయి; నేను ఆమెను హరుడికి (శివునికి) ఇవ్వను. లేకపోతే, ఓ నాథా, సముద్రానికి వెళ్లి ఆమెను సముద్రకన్యగా అక్కడే ఇచ్చివేయి.

Verse 50

निमज्जय दयां त्यक्त्वा ततोऽद्रीश सुखी भव । यदि दास्यसि पुत्री त्वं रुद्राय विकटात्मने । तर्हि त्यक्ष्याम्यहं स्वामिन्निश्चयेन कलेवरम्

కరుణను విడిచి నన్ను దుఃఖంలో ముంచివేసి, ఓ పర్వతాధిపతీ, నీవు సుఖంగా ఉండు. నీవు నీ కుమార్తెను వికటస్వభావుడైన రుద్రునికి ఇస్తే, ఓ స్వామీ, నేను నిశ్చయంగా ఈ దేహాన్ని విడిచిపెడతాను.

Verse 51

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते च तदा तत्र वचने मेनया हठान् । उवाच वचनं रम्यं पार्वती स्वयमागता

బ్రహ్ముడు పలికెను—మేనా అక్కడ హఠంగా అలా పలికినప్పుడు, పార్వతి స్వయంగా ముందుకు వచ్చి మృదువైన, మనోహరమైన మాటలు పలికింది।

Verse 52

पार्वत्युवाच । मातस्ते विपरीता हि बुद्धिर्जाताऽशुभावहा । धर्मावलम्बनात्त्वं हि कथन्धर्मं जहासि वै

పార్వతి పలికెను—అమ్మా, నీ బుద్ధి నిజంగా విరుద్ధంగా మారింది; అది అశుభ ఫలాలను కలిగిస్తుంది. నీవు ధర్మాన్నే ఆశ్రయించావు కదా, మరి ధర్మాన్ని ఎలా విడిచిపెడతావు?

Verse 53

अयं रुद्रोऽपरस्साक्षात्सर्वप्रभव ईश्वरः । शम्भुस्सुरूपस्सुखदस्सर्वश्रुतिषु वर्णितः

ఈ రుద్రుడే నిజంగా పరాత్పర స్వరూపుడు, సమస్తానికి మూలమైన ఈశ్వరుడు. ఆయనే శంభువు—మంగళకరమైన సుందర రూపుడు, సుఖదాత—సర్వ శ్రుతులలో వర్ణింపబడినవాడు।

Verse 54

महेशश्शंकरश्चायं सर्वदेवप्रभुस्स्वराट् । नानारूपाभिधो मातर्हरिब्रह्मादिसेवितः

ఓ మాతా, ఈ ప్రభువే మహేశుడు—శంకరుడు—సర్వ దేవతల అధిపతి, స్వరాట్టు. ఆయన అనేక రూపాలు, అనేక నామాలతో ప్రసిద్ధుడు; హరి, బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలచే సేవింపబడుతున్నాడు।

Verse 55

अधिष्ठानं च सर्वेषां कर्ता हर्ता च स प्रभुः । निर्विकारी त्रिदेवेशो ह्यविनाशी सनातनः

ఆ ప్రభువే సమస్తానికి ఆధారాధిష్ఠానం; ఆయనే కర్త, ఆయనే హర్త (సంహర్త) కూడా. ఆయన నిర్వికారుడు, త్రిదేవేశుడు, అవినాశి, సనాతనుడు।

Verse 56

यदर्थे देवतास्सर्वा आयाता किंकरीकृताः । द्वारि ते सोत्सवाश्चाद्य किमतोऽन्यत्परं सुखम्

ఎవరి నిమిత్తం సమస్త దేవతలు వచ్చి సేవకులయ్యారో—ఈ రోజు వారు ఉత్సవంతో నీ ద్వారమున నిలిచియున్నారు. దీనికన్నా పరమ సుఖం ఏముంది?

Verse 57

उत्तिष्ठातः प्रयत्नेन जीवितं सफलं कुरु । देहि मां त्वं शिवायास्मै स्वाश्रमं कुरु सार्थकम्

లేచి ప్రయత్నంతో నీ జీవితం సఫలముగా చేసుకో. నన్ను ఆ పరమేశ్వరుడు శివునికి అర్పించు; అప్పుడు నీ ఆశ్రమధర్మం సార్థకమగును.

Verse 58

देहि मां परमेशाय शंकराय जनन्यहो । स्वीकुरु त्वमिमं मातर्विनयम्मे ब्रवीमि ते

ఓ తల్లీ! నన్ను పరమేశ్వరుడు శంకరునికి అర్పించుము. ఓ జననీ, ఈ నా వినతిని స్వీకరించుము; వినయముతో నేను నీకు ప్రార్థించుచున్నాను.

Verse 59

चेन्न दास्यसि तस्मै मां न वृणेऽन्यमहं वरम् । भागं लभेत्कथं सैंहं शृगालः परवंचकः

నీవు నన్ను ఆయనకు ఇవ్వకపోతే, నేను మరే వరమును కోరను. మోసగాడు నక్క సింహభాగాన్ని ఎలా పొందగలడు?

Verse 60

मनसा वचसा मातः कर्मणा च हरस्त्वयम् । मया वृतो वृतश्चैव यदिच्छसि तथा कुरु

ఓ తల్లీ! మనసా, వాచా, కర్మణా నీవు ఈ హరునే (శివునే) వరిస్తున్నావు. నేనూ నిన్ను వరిచితిని, నీవూ నన్ను—ఇక నీ ఇష్టమున్నట్లు చేయుము.

Verse 61

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य शिवावाक्यं मेना शैलेश्वरप्रिया । सुविलप्य महाक्रुद्धा गृहीत्वा तत्कलेवरम्

బ్రహ్మ పలికెను: శివుని ఈ మాటలు విని, పర్వతరాజు ప్రియురాలైన మేన ఎంతో విలపించింది. ఆపై, మిక్కిలి కోపంతో ఆమె ఆ శరీరాన్ని పట్టుకుంది.

Verse 62

मुष्टिभिः कूर्परैश्चैव दन्तान्धर्षयती च सा । ताडयामास तां पुत्रीं विह्वलातिरुषान्विता

పిడికిళ్లతో మరియు మోచేతులతో కొడుతూ, కోపంతో పళ్లు కొరుకుతూ, ఆమె ఆ కుమార్తెను కొట్టింది—తీవ్రమైన కోపంతో ఆమె పరవశించిపోయింది.

Verse 63

ये तत्र ऋषयस्तात त्वदाद्याश्चापरे मुने । तद्धस्तात्ताम्परिच्छिद्य नित्युर्दूरतरं ततः

ప్రియమా, అక్కడ ఉన్న ఋషులు—నీతో మొదలుకొని, ఓ మునీ, ఇతరులూ—అతని చేతి నుండి ఆమెను తీసుకొని తమ సంరక్షణలోకి తెచ్చి, ఆపై అక్కడి నుండి చాలా దూరంగా వెళ్లిపోయారు.

Verse 64

तान्वै तथा विधान्दृष्ट्वा भर्त्सयित्वा पुनः पुनः । उवाच श्रावयन्ती सा दुर्वचो निखिलान्पुनः

వారు అలా అనుచితంగా ప్రవర్తించడాన్ని చూసి ఆమె వారిని మళ్లీ మళ్లీ గద్దించింది; అందరికీ వినిపించేలా చేసి, ఆమె మరల ఆ కఠిన వాక్యాలన్నిటినీ పలికింది.

Verse 65

मेनोवाच । किं मेना हि करिष्येऽहं दुष्टां ग्रहवतीं शिवाम् । दास्याम्यस्यै गरन्तीव्रं कूपे क्षेप्स्यामि वा ध्रुवम्

మేనా చెప్పింది: దుష్టమనస్సుతో, దుష్ప్రభావ గ్రహబాధతో పట్టుబడిన ఈ శివాను నేను ఏమి చేయాలి? ఆమెకు ఘోరమైన విషం ఇస్తాను, లేక నిశ్చయంగా బావిలో పడేస్తాను.

Verse 66

छेत्स्यामि कालीमथवा शस्त्रास्त्रैर्भूरिखण्डशः । निमज्जयिष्ये वा सिन्धौ स्वसुताम्पार्वतीं खलु

నేను ఆయుధశస్త్రాలతో కాళీని అనేక ఖండాలుగా చీల్చివేస్తాను; లేకపోతే నిజంగా నా స్వకన్య పార్వతీని సముద్రంలో ముంచివేస్తాను।

Verse 67

अथवा स्वशरीरं हि त्यक्ष्याम्याश्वन्यथा ध्रुवम् । न दास्ये शम्भवे कन्यां दुर्गां विकटरूपिणे

లేకపోతే నేను ఈ శరీరాన్నే త్వరగా విడిచిపెడతాను—ఇది ధృవం. వికటరూపిణి దుర్గ అనే నా కన్యను శంభువుకు ఇవ్వను।

Verse 68

वरोऽयं कीदृशो भीमोऽनया लब्धश्च दुष्टया । कारितश्चोपहासो मे गिरेश्चापि कुलस्य हि

“ఈ దుష్ట స్త్రీ ఏ విధమైన భయంకర వరాన్ని పొందింది? ఆమె నన్ను హాస్యాస్పదం చేసింది—గిరీశుడు (శివుడు)నూ, మా వంశ గౌరవాన్నీ కూడా.”

Verse 69

न माता न पिता भ्राता न बन्धुर्गोत्रजोऽपि हि । नो सुरूपं न चातुर्य्यं न गुहं वास्य किंचन

అతనికి తల్లి లేదు, తండ్రి లేదు, అన్నదమ్ములు లేరు, గోత్రబంధువులూ లేరు. అతనిలో సౌందర్యం లేదు, చాతుర్యం లేదు, ఏ గూఢమైన విశిష్ట గుణమూ లేదు।

Verse 70

न वस्त्रं नाप्यलङ्कारास्सहायाः केऽपि तस्य न । वाहनं न शुभं ह्यस्य न वयो न धनन्तथा

అతనికి వస్త్రం లేదు, అలంకారాలు లేవు; ఏ సహచరులూ లేరు. శుభ వాహనం లేదు; యౌవనం లేదు, ధనం కూడా లేదు।

Verse 71

न पावित्र्यं न विद्या च कीदृशः काय आर्तिदः । किं विलोक्य मया पुत्री देयास्मै स्यात्सुमंगला

అతనిలో పవిత్రత లేదు, విద్య లేదు. ఈ బాధకారి ఏలాంటి దేహాన్ని ధరించాడు? ఏ గుణాన్ని చూసి నేను నా కుమార్తెను అతనికి ఇవ్వాలి, ఆమె నిజంగా సుమంగళగా కావడానికి?

Verse 72

ब्रह्मोवाच । इत्यादि सुविलप्याथ बहुशो मेनका तदा । रुरोदोच्चैर्मुने सा हि दुःखशोकपरिप्लुता

బ్రహ్ముడు పలికెను—ఇలా పదేపదే విలపించిన తరువాత, ఆ సమయంలో దుఃఖశోకములతో మునిగిపోయిన మేనకా, ఓ మునీ, గట్టిగా ఏడ్చింది.

Verse 73

अथाहन्द्रुतमागत्याकथयम्मेनकां च ताम् । शिवतत्त्वं च परमं कुज्ञानहरमुत्तमम्

అప్పుడు అతడు అన్నాడు—“త్వరగా వెళ్లి ఆ మేనకకూ చెప్పు; శివతత్త్వమనే పరమ సత్యాన్ని, కుజ్ఞానాన్ని తొలగించే ఉత్తమ ఉపదేశాన్ని ఆమెకు బోధించు.”

Verse 74

ब्रह्मोवाच । श्रोतव्यम्प्रीतितो मेने मदीयं वचनं शुभम् । यस्य श्रवणतः प्रीत्या कुबुद्धिस्ते विनश्यति

బ్రహ్ముడు అన్నాడు—“హే మేనే! భక్తి-ప్రేమతో నా శుభవచనాన్ని విను. ఎవడు ప్రేమభక్తితో దీనిని శ్రవణం చేస్తాడో, అతని కుబుద్ధి నశిస్తుంది.”

Verse 75

शङ्करो जगतः कर्ता भर्ता हर्ता तथैव च । न त्वं जानासि तद्रूपं कथन्दुःखं समीहसे

శంకరుడే జగత్తుకు కర్త, భర్త, హర్త కూడా. నీవు ఆయన స్వరూపాన్ని నిజంగా ఎరుగవు; మరి దుఃఖాన్ని ఎలా కోరుకుంటావు?

Verse 76

अनेकरूपनामा च नाना लीलाकरः प्रभुः । सर्वस्वामी स्वतन्त्रश्च मायाधीशोऽविकल्पकः

ఆ ప్రభువు అనేక రూపాలు, అనేక నామాలు కలవాడు; నానావిధ దివ్యలీలలు ఆచరించువాడు. సర్వస్వామి, సదా స్వతంత్రుడు, మాయాధీశుడు, వికల్పభేదరహితుడు.

Verse 77

इति विज्ञाय मेने त्वं शिवान्देहि शिवाय वै । कुहठन्त्यज कुज्ञानं सर्वकार्यविनाशनम्

ఇలా గ్రహించి అతడు నిర్ణయించాడు—“నీవు శివా; నిజంగా శివునికే నిన్ను అర్పించు. వంకర మొండితనాన్ని విడిచిపెట్టు, కుజ్ఞానాన్ని పారవేయి; అది సమస్త శుభకార్యాలను నాశనం చేస్తుంది.”

Verse 78

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता सा मया मेना विलपन्ती मुहुर्मुहुः । लज्जां किंचिच्छनैस्त्यक्त्वा मुने मां वाक्यमब्रवीत्

బ్రహ్ముడు పలికెను—నేను ఇలా చెప్పిన తరువాత మేనా మళ్లీ మళ్లీ విలపించెను. ఆపై, ఓ మునీ, ఆమె కొద్దికొద్దిగా లజ్జను విడిచి నాకు ఈ మాటలు చెప్పెను.

Verse 79

मेनोवाच । किमर्थन्तु भवान्ब्रह्मन्रूपमस्य महावरम् । व्यर्थीकरोति किमियं हन्यतां न स्वयं शिवा

మేనా పలికెను—ఓ బ్రహ్మన్, ఆయనకు లభించిన ఈ మహత్తరమైన ఉత్తమ రూపాన్ని (మరియు వరాన్ని) మీరు ఎందుకు వ్యర్థం చేస్తున్నారు? ఈమెను ఎందుకు సంహరించాలి—స్వయంగా శివా ఎందుకు సంహరించదు?

Verse 80

न वक्तव्यं च भवता शिवाय प्रतिदीयताम् । न दास्येऽहं शिवायैनां स्वसुताम्प्राणवल्लभाम्

మీరు ‘ఆమెను శివునికి ఇవ్వాలి’ అని కూడా చెప్పకూడదు. నా ప్రాణప్రియమైన స్వకుమార్తెను—ఆమెను నేను శివునికి ఇవ్వను.

Verse 81

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते तु तदा सिद्धाः सनकाद्या महामुने । समागत्य महाप्रीत्या वचनं हीदमब्रुवन्

బ్రహ్ముడు పలికెను—ఓ మహామునీ! ఇలా చెప్పబడిన వెంటనే సనకాది సిద్ధులు మహా ఆనందంతో సమీపమై ఈ వాక్యములు పలికిరి।

Verse 82

सिद्धा ऊचुः । अयम्वै परमस्साक्षाच्छिवः परसुखावहः । कृपया च भवत्पुत्र्यै दर्शनन्दत्तवान्प्रभुः

సిద్ధులు పలికిరి—ఇయనే పరముడు, సాక్షాత్ శివుడు, పరమానందప్రదుడు. కరుణతో ప్రభువు మీ కుమార్తెకు దివ్య దర్శనం దయచేసెను.

Verse 83

ब्रह्मोवाच । अथोवाच तु तान्मेना विलप्य च मुहुर्मुहुः । न देया तु मया सम्यग्गिरिशायोग्ररूपिणे

బ్రహ్ముడు పలికెను—అప్పుడు మేనా మళ్లీ మళ్లీ విలపిస్తూ వారితో ఇలా చెప్పింది: ‘ఉగ్రరూపధారి గిరీశునికి నేను నా కుమార్తెను సమ్యకంగా ఇవ్వలేను.’

Verse 84

किमर्थन्तु भवन्तश्च सर्वे सिद्धाः प्रपञ्चिनः । रूपमस्याः परं नाम व्यर्थीकर्त्तुं समुद्यताः

‘ఏ కారణంతో మీరు అందరూ—సిద్ధులై, లోకవ్యవహార నిపుణులై ఉండి కూడా—ఆమె పరమరూపాన్ని, పరమనామాన్ని వ్యర్థం చేయుటకు ప్రయత్నిస్తున్నారు?’

Verse 85

इत्युक्ते च तया तत्र मुनेऽहं चकितोऽभवम् । सर्वे विस्मयमापन्ना देवसिद्धर्षिमानवाः

ఆమె అక్కడ అలా పలికినప్పుడు, ఓ మునీ, నేను ఆశ్చర్యచకితుడనయ్యాను; దేవులు, సిద్ధులు, ఋషులు, మనుష్యులు—అందరూ విస్మయానికి లోనయ్యారు.

Verse 86

एतस्मिन्समये तस्या हठं श्रुत्वा दृढं महत् । द्रुतं शिवप्रियो विष्णुस्समागत्याऽब्रवीदिदम्

ఆ సమయంలో ఆమె యొక్క మహత్తరమైన, దృఢమైన సంకల్పాన్ని విని, శివప్రియుడైన విష్ణువు త్వరగా వచ్చి ఈ మాటలు పలికెను।

Verse 87

विष्णुरुवाच । पितॄणां च प्रिया पुत्री मानसी गुणसंयुता । पत्नी हिमवतस्साक्षाद्ब्रह्मणः कुलमुत्तमम्

విష్ణువు పలికెను—“ఆమె పితృదేవతలకు ప్రియమైన కుమార్తె, మానసజనితురాలు, గుణసంపన్నురాలు; ఆమె సాక్షాత్తు హిమవంతుని భార్య, బ్రహ్ముని ఉత్తమ వంశానికి చెందినది.”

Verse 88

सहायास्तादृशा लोके धन्या ह्यसि वदामि किम् । धर्मस्याधारभूतासि कथं धर्मं जहासि हि

ఈ లోకంలో నీ వంటి సహాయకుడు దుర్లభుడు; నీవు నిజంగా ధన్యురాలివి—ఇంకేమి చెప్పగలను? నీవు ధర్మానికి ఆధారభూతురాలివి; అట్లైతే ధర్మాన్ని ఎలా విడిచిపెట్టగలవు?

Verse 89

देवैश्च ऋषिभिश्चैव ब्रह्मणा वा मया तथा । विरुद्धं कथ्यते किं नु त्वयैव सुविचार्यताम्

దేవులచేతనైనా, ఋషులచేతనైనా, బ్రహ్మచేతనైనా, లేదా నాచేతనైనా—ఇక్కడ (సత్యధర్మానికి) విరుద్ధంగా ఏమి చెప్పబడుతోంది? నీవే దీనిని సువిచారించుము.

Verse 90

शिवत्वं न च जानासि निर्गुणस्य गुणस्स हि । विरूपस्स सुरूपो हि सर्वसेव्यस्सतां गतिः

నీవు శివత్వాన్ని నిజంగా ఎరుగవు. ఆయన నిర్గుణుడైనప్పటికీ సమస్త గుణాలకు ఆధారభూతుడు. లోకదృష్టికి విరూపంగా కనిపించినా తత్త్వతః పరమ సురూపుడు. ఆయన సర్వసేవ్యుడు, సత్పురుషులకు పరమగతి.

Verse 91

तेनैव निर्मिता देवी मूलप्रकृतिरीश्वरी । तत्पार्श्वे च तदा तेन निर्मितः पुरुषोत्तमः

ఆయన ద్వారానే దేవి—ఈశ్వరి, మూలప్రకృతి—సృష్టింపబడెను; తదుపరి ఆమె పక్కనే ఆయనచే పురుషోత్తముడు ప్రకటించెను।

Verse 92

ताभ्यां चाहं तथा ब्रह्मा ततश्च गुणरूपतः । अवतीर्य स्वयं रुद्रो लोकानां हितकारकः

ఆ రెండు తత్త్వాల నుండి నేను మరియు బ్రహ్మా ఉద్భవించాము; ఆపై గుణమయ రూపం ధరించి స్వయంగా రుద్రుడు లోకహితార్థం అవతరించెను।

Verse 93

ततो वेदास्तथा देवा यत्किंचिद्दृश्यते जगत् । स्थावरं जंगमं चैव तत्सर्वं शकरादभूत्

ఆయన నుంచే వేదములు, దేవతలు పుట్టిరి; జగత్తులో కనిపించేదంతా—స్థావరమూ జంగమమూ—అంతా శంకరుని నుంచే ఉద్భవించింది।

Verse 94

तद्रूपम्वर्णितं केन ज्ञायते केन वा पुनः । मया च ब्रह्मणा यस्य ह्यतो लब्धश्च नैव हि

ఆ రూపాన్ని ఎవరు వర్ణించగలరు? మరల దానిని పూర్తిగా ఎవరు తెలుసుకోగలరు? నేనే బ్రహ్మనైనప్పటికీ ఆయన తత్త్వాన్ని సంపూర్ణంగా ఎప్పుడూ పొందలేకపోయాను।

Verse 95

आब्रह्मस्तम्बपर्यंतं यत्किञ्चिद्दृश्यते जगत् । तत्सर्वं च शिवं विद्धि नात्र कार्या विचारणा

బ్రహ్మ నుండి గడ్డి తుంపర వరకు ఈ జగత్తులో కనిపించేదంతా శివుడే అని తెలుసుకో; ఇక్కడ మరింత విచారణ అవసరం లేదు।

Verse 96

स एवेदृक्सुरूपेणावतीर्णो निजलीलया । शिवातपः प्रभावाद्धि तव द्वारि समागतः

ఆయనే తన లీలచేత ఇలాంటి సుందర రూపంతో అవతరించాడు; శివతపస్సు ప్రభావం వల్లనే నీ ద్వారానికి వచ్చి చేరాడు।

Verse 97

तस्मात्त्वं हिमवत्पत्नि दुःखं मुञ्च शिवम्भज । भविष्यति महानन्दः क्लेशो यास्यति संक्षयम्

కాబట్టి, ఓ హిమవత్పత్ని, దుఃఖాన్ని విడిచి శివుని భజించు. మహానందం కలుగుతుంది, నీ కష్టాలు పూర్తిగా క్షయమవుతాయి।

Verse 98

ब्रह्मोवाच एवम्प्रबोधितायास्तु मेनकाया अभून्मुने । तस्यास्तु कोमलं किंचिन्मनो विष्णुप्रबोधितम्

బ్రహ్మ పలికెను—ఓ మునీ, ఈ విధంగా బోధింపబడిన మేనక స్వీకారభావమును పొందెను. ఆమె కోమలమనస్సు విష్ణువచనముచే కొంతమేర మేల్కొనెను.

Verse 99

परं हठं न तत्याज कन्यान्दातुं हराय न । स्वीचकार तदा मेना शिवमायाविमोहि ता

అయినను ఆమె తన హఠాన్ని విడువలేదు; కన్యను హరుడు (శివుడు) కు ఇవ్వనని నిలిచెను. తరువాత శివమాయచే విమోహితమైన మేనా సమ్మతిని ఇచ్చెను.

Verse 100

उवाच च हरिं मेना किञ्चिद्बुद्ध्वा गिरिप्रिया । श्रुत्वा विष्णुवचो रम्यं गिरिजाजननी हि सा

అప్పుడు గిరిప్రియయైన, గిరిజా జననియైన మేనా, విష్ణువు యొక్క రమ్య వచనములు విని కొంత గ్రహించి, హరితో పలికెను.

Verse 101

यदि रम्यतनुस्स स्यात्तदा देया मया सुता । नान्यथा कोटिशो यत्नैर्वच्मि सत्यन्दृढं वचः

ఆయన నిజంగా రమ్యమైన, యోగ్యమైన రూపధారి అయితే, నా కుమార్తెను నేను వివాహార్థం ఇస్తాను. లేకపోతే కాదు—కోట్ల ప్రయత్నాలున్నా కాదు; ఇది నా దృఢ సత్యవచనం।

Verse 102

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा वचनं मेना तूष्णीमास दृढव्रता । शिवेच्छाप्रेरिता धन्या तथा याखिलमोहिनी

బ్రహ్ముడు పలికెను—ఇట్లు చెప్పి దృఢవ్రతురాలైన మేనా మౌనమైంది. శివేచ్ఛచే ప్రేరితమైన ఆమె ధన్యురాలు; సమస్తులను మోహింపజేసే శక్తి గలదై నిలిచింది।