काम-शक्र-संवादः / Dialogue of Kāma and Śakra (Indra)
ఈ అధ్యాయంలో బ్రహ్మా ఒక సంకటస్థితిని వివరిస్తాడు—అధర్మపరుడైన, మహాబలవంతుడైన తారకాసురుని పీడనతో దేవతలు వెనుదిరుగుతారు. అప్పుడు శక్రుడు (ఇంద్రుడు) యుద్ధోపాయాన్ని విడిచి, యుద్ధేతర సాధనంగా కామదేవుని (స్మర/మన్మథ) స్మరిస్తాడు. స్మరణమాత్రాన కాముడు వసంతాది పరివారంతో, రతితో కూడి, విజయోత్సాహంతో తక్షణమే వచ్చి నమస్కరించి ఇంద్రుని ఉద్దేశ్యాన్ని అడుగుతాడు. ఇంద్రుడు అతన్ని స్తుతించి, ఈ కార్యం తనదే కాక కామునిదీ అని చెప్పి, ఇతర సహాయకులకన్నా అతన్ని ఉన్నతంగా నిలుపుతాడు. విజయానికి రెండు సాధనాలు—వజ్రం మరియు కామశక్తి; వజ్రం విఫలమయ్యే అవకాశం ఉన్నా, కామశక్తి అచ్యుతమని ఇంద్రుడు అంటాడు. ‘లోకహితం కలిగించేది అత్యంత ప్రియము’ అనే నీతితో కాముని పరమమిత్రుడిగా భావించి అవసరమైన కార్యసిద్ధికి ప్రార్థిస్తాడు. ఇలా ధర్మార్థం కోసం కామాన్ని విశ్వోపాయంగా వినియోగించే దైవయోజనానికి పునాది పడుతుంది.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु देवेषु शक्रः सस्मार वै स्मरम् । पीडितस्तारकेनातिदेत्येन च दुरात्मना
బ్రహ్ముడు పలికెను—ఆ దేవతలు వెళ్లిపోయిన తరువాత, అత్యంత దుష్టుడైన మహాబల దైత్యుడు తారకుని చేత పీడితుడైన శక్రుడు (ఇంద్రుడు) నిజంగా స్మరుడు (కామదేవుడు)ను స్మరించాడు।
Verse 2
आगतस्तत्क्षणात्कामस्सवसंतो रतिप्रियः । सावलेपो युतो रत्या त्रैलोक्य विजयी प्रभुः
అదే క్షణంలో వసంతునితో కూడి, రతికి ప్రియుడైన కామదేవుడు వచ్చెను। రతితో కలిసి గర్వభరితుడై, త్రిలోకవిజయి ప్రభువుగా ప్రత్యక్షమయ్యెను।
Verse 3
प्रणामं च ततः कृत्वा स्थित्वा तत्पुरतस्स्मरः । महोन्नतमनास्तात सांजलिश्शक्रमब्रवीत्
అప్పుడు స్మరుడు (కామదేవుడు) నమస్కరించి, ఆయన ఎదుట నిలిచి, మహోన్నత మనస్సుతో, అంజలి ఘటించి శక్రుడు (ఇంద్రుడు)ను ఉద్దేశించి పలికెను।
Verse 4
काम उवाच । किं कार्य्यं ते समुत्पन्नं स्मृतोऽहं केन हेतुना । तत्त्वं कथय देवेश तत्कर्तुं समुपागतः
కాముడు పలికెను—నీకు ఏ కార్యం ఉద్భవించింది? ఏ కారణంతో నన్ను స్మరించావు? ఓ దేవేశా, సత్యం చెప్పు; దానిని చేయుటకే నేను వచ్చాను।
Verse 5
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कंदर्पस्य सुरेश्वरः । उवाच वचनं प्रीत्या युक्तं युक्तमिति स्तुवन्
బ్రహ్ముడు పలికెను: కందర్పుని మాటలు విని దేవేశ్వరుడు ఆనందంతో సమాధానం చెప్పి, అతనిని స్తుతిస్తూ—“యుక్తమే, యుక్తమే; ఇది తగినదే” అని అన్నాడు।
Verse 6
शक्र उवाच । तव साधु समारम्भो यन्मे कार्य्यमुपस्थितम् । तत्कतुर्मुद्यतोऽसि त्वं धन्योऽसि मकरध्वज
శక్రుడు పలికెను: “నీ ఆరంభం శుభం; నా కార్యం ఇప్పుడు ఎదురైంది. దానిని చేయుటకు నీవు సిద్ధుడవు; ఓ మకరధ్వజా, నీవు ధన్యుడవు.”
Verse 7
प्रस्तुतं शृणु मद्वाक्यं कथयामि तवाग्रतः । मदीयं चैव यत्कार्यं त्वदीयं तन्न चान्यथा
ఇప్పుడు నా సముచిత వాక్యాన్ని వినుము; నీ సమక్షంలోనే నేను చెప్పుచున్నాను. నా కార్యమేదో అదే నీదీ—ఇందులో మరే భేదమూ లేదు.
Verse 8
मित्राणि मम संत्येव बहूनि सुमहांति च । परं तु स्मर सन्मित्रं त्वत्तुल्यं न हि कुत्रचित्
నాకు మిత్రులు అనేకులు ఉన్నారు, మహానుభావులూ ఉన్నారు. కాని ఓ సన్మిత్రా, ఇది జ్ఞాపకముంచుకో—నీతో సమానుడు ఎక్కడా లేడు.
Verse 9
जयार्थं मे द्वयं तात निर्मितं वजमुत्तमम् । वज्रं च निष्फलं स्याद्वै त्वं तु नैव कदाचन
ఓ తాతా, నా విజయార్థం ఈ రెండు పరమాయుధాలను నేను నిర్మించాను. వజ్రము కూడా కొన్నిసార్లు ఫలహీనమగవచ్చు; కాని నీవు ఎప్పుడూ కాదు—ఎప్పటికీ కాదు.
Verse 10
यतो हितं प्रजायेत ततः को नु प्रियः परः । तस्मान्मित्रवरस्त्वं हि मत्कार्य्यं कर्तुमर्हसि
యెవరి వల్ల నిజమైన హితం కలుగుతుందో, అతనికన్నా ప్రియుడు మరెవరు? కనుక, హే మిత్రశ్రేష్ఠా, నీవే నా కార్యాన్ని చేయుటకు అర్హుడవు।
Verse 11
मम दुःखं समुत्पन्नमसाध्य चापि कालजम् । केनापि नैव तच्छक्यं दूरीकर्तुं त्वया विना
నాలో ఒక దుఃఖం ఉద్భవించింది—అది అసాధ్యం, కాలం-విధి జనితం. నీవు లేకుండా దానిని ఎవరూ తొలగించలేరు।
Verse 12
दातुः परीक्षा दुर्भिक्षे रणे शूरस्य जायते । आपत्काले तु मित्रस्याशक्तौ स्त्रीणां कुलस्य हि
దాత యొక్క పరీక్ష దుర్భిక్షంలో, వీరుని పరీక్ష యుద్ధంలో జరుగుతుంది. ఆపదకాలంలో మిత్రుని, స్త్రీలు అసహాయులైనప్పుడు కులముని పరీక్ష జరుగుతుంది।
Verse 13
विनये संकटे प्राप्तेऽवितथस्य परोक्षतः । सुस्नेहस्य तथा तात नान्यथा सत्यमीरितम्
హే ప్రియుడా, సంకటము వచ్చినప్పుడు వినయంతో ప్రార్థన చేయబడితే, ప్రత్యక్షంగా స్పష్టత లేకపోయినా, అవితథుడైన స్నేహపూర్వకుని వాక్యమే సత్యమని చెప్పబడింది—ఇతరथा కాదు।
Verse 14
प्राप्तायां वै ममापत्ताववार्यायां परेण हि । परीक्षा च त्वदीयाऽद्य मित्रवर्य भविष्यति
నిజంగా, ఇతరుని కారణంగా నాపై తప్పనిసరి ఆపద పడింది; హే మిత్రశ్రేష్ఠా, ఈ రోజు నీ విలువ కూడా పరీక్షించబడుతుంది।
Verse 15
न केवलं मदीयं च कार्य्यमस्ति सुखावहम् । किं तु सर्वसुरादीनां कार्य्यमेतन्न संशयः
ఇది కేవలం నా సుఖప్రదమైన కార్యమే కాదు; సమస్త దేవతలకును ఇతరులకును ఇదే కర్తవ్యం—ఇందులో సందేహం లేదు।
Verse 16
ब्रह्मोवाच । इत्येतन्मघवद्वाक्यं श्रुत्वा तु मकरध्वजाः । उवाच प्रेमगभीरं वाक्यं सुस्मितपूर्वकम्
బ్రహ్ముడు పలికెను—మఘవత్ (ఇంద్రుడు) మాటలు విని మకరధ్వజుడు (కామదేవుడు) మృదుస్మితంతో, ప్రేమగంభీరమైన వాక్యాన్ని పలికెను।
Verse 17
काम उवाच । किमर्थमित्थं वदसि नोत्तरं वच्म्यहं तव । उपकृत्कृत्रिमं लोके दृश्यते कथ्यते न च
కాముడు పలికెను—నీవు ఇలా ఎందుకు అంటున్నావు? నేను నీకు సమాధానం చెప్పను। లోకంలో స్వార్థమిశ్రితమైన కృత్రిమ ఉపకారం కనిపిస్తుంది, కాని బహిరంగంగా చెప్పరు।
Verse 18
सङ्कटे बहु यो ब्रूते स किं कार्य्यं करिष्यति । तथापि च महाराज कथयामि शृणु प्रभो
సంకట సమయంలో ఎక్కువగా మాట్లాడేవాడు ఏ కార్యం చేయగలడు? అయినా, ఓ మహారాజా, నేను వివరిస్తాను—ఓ ప్రభూ, వినండి।
Verse 19
पदं ते कर्षितुं यो वै तपस्तपति दारुणम् । पातयिष्याम्यहं तं च शत्रुं ते मित्र सर्वथा
ఎవడైనా ఘోర తపస్సు చేసి నిన్ను నీ స్వస్థానము నుండి లాగివేయుటకు యత్నిస్తే, ఓ మిత్రమా, నీ శత్రువైన వానిని నేను నిశ్చయంగా అన్ని విధాలా సంహరిస్తాను।
Verse 20
क्षणेन भ्रंशयिष्यामि कटाक्षेण वरस्त्रियाः । देवर्षिदानवादींश्च नराणां गणना न मे
ఒక క్షణములోనే ఆ వరస్త్రీని కేవలం ఒక పక్కచూపుతోనే భ్రంశింపజేస్తాను. దేవులు, ఋషులు, దానవులు—వారి సంగతి వేరు; మనుష్యులు నాకు లెక్కలోకే రారు।
Verse 21
वज्रं तिष्ठतु दूरे वै शस्त्राण्यन्यान्यनेकशः । किं ते कार्यं करिष्यंति मयि मित्र उपस्थिते
వజ్రం దూరంగా ఉండనీ, ఇతర అనేక ఆయుధాలూ పక్కన ఉండనీ. నేను—నీ మిత్రుడు—ఇక్కడ ఉన్నప్పుడు, అవి నీకు ఏ పని చేయగలవు?
Verse 22
ब्रह्माणं वा हरिं वापि भ्रष्टं कुर्य्यां न संशयः । अन्येषां गणना नास्ति पातयेयं हरं त्वपि
బ్రహ్మ అయినా హరి (విష్ణు) అయినా, వారిని కూడా నేను నిస్సందేహంగా భ్రంశింపజేయగలను. ఇతరుల సంగతి లెక్కే కాదు; హరుడు (శివుడు)నూ పడగొట్టగలను।
Verse 23
पंचैव मृदवो बाणास्ते च पुष्पमया मम । चापस्त्रिधा पुष्पमयश्शिंजिनी भ्रमरार्ज्जिता । बलं सुदयिता मे हि वसंतः सचिवस्स्मृतः
నా ఐదు బాణాలు మృదువైనవి, పుష్పమయమైనవి. నా ధనుస్సు కూడా త్రివిధంగా పుష్పమయమే; భ్రమరాలతో అలంకృతమైన దాని జ్యా మధురంగా మ్రోగుతుంది. నా బలం నా ప్రియురాలే; వసంతుడు నా మంత్రి అని స్మరించబడతాడు।
Verse 24
अहं पञ्चबलोदेवा मित्रं मम सुधानिधिः
హే దేవీ, నేను పంచవిధ బలసంపన్నుడను; నా మిత్రుడు సుధానిధి—అమృతనిధి సముద్రము.
Verse 25
सेनाधिपश्च शृंगारो हावभावाश्च सैनिकाः । सर्वे मे मृदवः शक्र अहं चापि तथाविधः
నా సేనాధిపతి శృంగారము; హావభావములే నా సైనికులు. హే శక్రా, వారు అందరూ మృదువులు; నేనూ అలాగే మృదుస్వభావుడను.
Verse 26
यद्येन पूर्यते कार्य्यं धीमांस्तत्तेन योजयेत् । मम योग्यं तु यत्कार्य्यं सर्वं तन्मे नियोजय
ఏ ఉపాయంతో కార్యం నెరవేరుతుందో, జ్ఞాని అదే ఉపాయాన్ని వినియోగించాలి. నాకు తగిన పని ఏదైతే ఉందో, అది అంతా నాకే నియమించండి.
Verse 27
ब्रह्मोवाच । इत्येवं तु वचस्तस्य श्रुत्वा शक्रस्सुहर्षितः । उवाच प्रणमन्वाचा कामं कांतासुखावहम्
బ్రహ్ముడు పలికెను—అతని మాటలు విని శక్రుడు అత్యంత ఆనందించాడు. నమస్కరించి, ప్రియాసుఖాన్ని కలిగించే తన కోరిక నెరవేరాలని వాక్యముతో కాముని ఉద్దేశించి పలికెను.
Verse 28
शक्र उवाच । यत्कार्य्यं मनसोद्दिष्टं मया तात मनोभव । कर्त्तुं तत्त्वं समर्थोऽसि नान्यस्मात्तस्यसम्भवः
శక్రుడు పలికెను—హే తాత మనోభవ (కామా), నేను మనసులో నిర్ణయించి నీకు అప్పగించిన కార్యాన్ని చేయుటకు నీవే సమర్థుడవు; దాని సిద్ధి మరెవరివలనూ కాదు.
Verse 29
शृणु काम प्रवक्ष्यामि यथार्थं मित्रसत्तम । यदर्थे च स्पृहा जाता तव चाद्य मनोभव
హే కామా, వినుము; హే మిత్రశ్రేష్ఠా, నేను నీకు యథార్థమును చెప్పుదును—ఈ రోజు నీలో స్పృహ కలిగిన ఆ విషయమును, హే మనోభవా।
Verse 30
तारकाख्यो महादैत्यो ब्रह्मणो वरमद्भुतम् । अभूदजेयस्संप्राप्य सर्वेषामपि दुःखदः
తారకనామ మహాదైత్యుడు బ్రహ్మదేవుని నుండి అద్భుత వరము పొందీ అజేయుడై, సమస్తులకు దుఃఖకారకుడయ్యెను।
Verse 31
तेन संपीड्यते लोको नष्टा धर्मा ह्यनेकशः । दुःखिता निर्जरास्सर्वे ऋषयश्च तथाखिलाः
అతనిచేత లోకము ఘోరంగా పీడింపబడుచున్నది; ధర్మము అనేక విధములుగా నశించెను. సమస్త దేవతలు దుఃఖితులై, సమస్త ఋషులును అలాగే వ్యాకులులయ్యిరి।
Verse 32
देवैश्च सकलैस्तेन कृतं युद्धं यथाबलम् । सर्वेषां चायुधान्यत्र विफलान्यभवन्पुरा
అప్పుడు సమస్త దేవతలు తమ తమ బలమునుబట్టి అతనితో యుద్ధము చేసిరి; కాని ఆ సంగ్రామములో వారి ఆయుధములన్నియు పూర్వమువలెనే విఫలమయ్యెను।
Verse 33
भग्नः पाशो जलेशस्य हरिं चक्रं सुदर्शनम् । तत्कुण्ठितमभूत्तस्य कण्ठे क्षिप्तं च विष्णुना
జలేశ్వరుడు (వరుణుడు) యొక్క పాశము భగ్నమయ్యెను; హరి యొక్క సుదర్శనచక్రము కూడ మాంద్యమైపోయెను. విష్ణువు దానిని అతని కంఠమునకు విసిరినపుడు, అది అక్కడే ఆగిపోయి—దాని తేజస్సు విఫలమయ్యెను।
Verse 34
एतस्य मरणं प्रोक्तं प्रजेशेन दुरात्मनः । शम्भोर्वीर्योद्भवाद्बालान्महायोगीश्वरस्य हि
ఈ దురాత్ముని మరణమని ప్రజాపతి (బ్రహ్మ) ప్రకటించాడు—శంభువు దివ్యవీర్యం నుండి జన్మించిన బాలుని చేత; ఎందుకంటే శివుడు మహాయోగీశ్వరుడు।
Verse 35
एतत्कार्य्यं त्वया साधु कर्तव्यं सुप्रयत्नतः । ततस्स्यान्मित्रवर्य्याति देवानां नः परं सुखम्
ఈ కార్యాన్ని నీవు సక్రమంగా, అత్యంత ప్రయత్నంతో చేయవలెను. అలా అయితే, హే శ్రేష్ఠ మిత్రా, మాకు దేవులకు పరమ సుఖం కలుగును।
Verse 36
ममापि विहितं तस्मात्सर्वलोकसुखावहम् । मित्रधर्मं हृदि स्मृत्वा कर्तुमर्हसि सांप्रतम्
కాబట్టి నేను విధించినదీ—సర్వలోకాలకు మంగళసుఖదాయకమైనదీ—ఇప్పుడు నీవు చేయవలెను. మిత్రధర్మాన్ని హృదయంలో స్మరించి తక్షణమే చేయుట నీకు యోగ్యం।
Verse 37
शंभुस्स गिरिराजे हि तपः परममास्थितः । स प्रभुर्नापि कामेन स्वतंत्रः परमेश्वरः
శంభువు గిరిరాజంపై పరమ తపస్సులో స్థితుడై ఉన్నాడు. ఆ ప్రభువు, స్వతంత్ర పరమేశ్వరుడు, కోరికచేత కూడా ప్రేరితుడు కాడు।
Verse 38
तत्समीपे च देवाथ पार्वती स्वसखीयुता । सेवमाना तिष्ठतीति पित्राज्ञप्ता मया श्रुतम्
హే దేవా! ఆయన సమీపంలోనే పార్వతి తన సఖులతో కూడి సేవచేస్తూ నిలిచి ఉంటుంది—ఇది ఆమె తండ్రి ఆజ్ఞగా చెప్పబడిందని నేను వినితిని।
Verse 39
यथा तस्यां रुचिस्तस्य शिवस्य नियतात्मनः । जायते नितरां मार तथा कार्यं त्वया ध्रुवम्
ఓ మన్మథా! జితేంద్రియుడైన ఆ శివునికి ఆమెపై గాఢమైన అనురాగం కలిగేలా నీవు తప్పక ప్రయత్నించు.
Verse 40
इति कृत्वा कृती स्यास्त्वं सर्वं दुःखं विनंक्ष्यति । लोके स्थायी प्रतापस्ते भविष्यति न चान्यथा
ఇలా చేయడం ద్వారా నీవు కృతార్థుడవు అవుతావు, నీ దుఃఖమంతా నశిస్తుంది మరియు లోకంలో నీ కీర్తి శాశ్వతంగా ఉంటుంది.
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तस्य तु कामो हि प्रफुल्लमुखपंकज । प्रेम्णोवाचेति देवेशं करिष्यामि न संशयः
బ్రహ్మ పలికెను: ఈ విధంగా చెప్పబడినవాడై, వికసించిన పద్మం వంటి ముఖము కల మన్మథుడు ప్రేమతో దేవదేవునితో 'నేను ఈ పనిని తప్పక చేస్తాను, సందేహం లేదు' అని పలికెను.
Verse 42
इत्युक्त्वा वचनं तस्मै तथेत्योमिति तद्वचः । अग्रहीत्तरसा कामः शिवमायाविमोहितः
శివమాయచే మోహితుడైన మన్మథుడు 'అలాగే అగుగాక, ఓం' అని పలుకుతూ ఆ మాటలను వేగంగా అంగీకరించాడు.
Verse 43
यत्र योगीश्वरस्साक्षात्तप्यते परमं तपः । जगाम तत्र सुप्रीतस्सदारस्सवसंतकः
సాక్షాత్తు యోగీశ్వరుడైన శివుడు పరమ తపస్సు చేస్తున్న చోటుకు, మన్మథుడు తన భార్యతో మరియు వసంతునితో కలిసి ఎంతో సంతోషంగా వెళ్ళాడు.
Frequently Asked Questions
Indra, distressed by the demon Tāraka’s oppression, summons Kāma (Smara/Manmatha) as a strategic means, initiating a plan that relies on desire rather than direct combat.
It signals that certain cosmic knots cannot be cut by force; transformation of intention, attraction, and inner disposition (kāma as a subtle power) can be more efficacious than weapons, aligning with Śaiva themes where access to Śiva depends on inner qualification.
Kāma’s immediacy (instant arrival upon remembrance), his association with Vasantā and Rati, and his portrayed inevitability in achieving effects—contrasted with the potential ineffectiveness of the vajra.