Śiva–Hari–Rudra–Vidhīnāṃ Tattva-nirṇayaḥ (Identity of Śiva, Viṣṇu, Rudra, and Brahmā; Nirguṇa–Saguṇa Reconciliation)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । शिवः को वा हरिः को वा रुद्रः को वा विधिश्च कः । एतेषु निर्गुणः को वा ह्येतं नश्छिन्धि संशयम्

ఋషులు పలికిరి—శివుడు ఎవరు? హరి (విష్ణువు) ఎవరు? రుద్రుడు ఎవరు? విధి (బ్రహ్మ) ఎవరు? వీరిలో నిజంగా నిర్గుణుడు—గుణాతీతుడు—ఎవరు? మా సందేహాన్ని దయచేసి ఛేదించండి।

Verse 2

सूत उवाच । यच्चादौ हि समुत्पन्नं निर्गुणात्परमात्मनः । तदेव शिवसंज्ञं हि वेदवेदांतिनो विदुः

సూతుడు పలికెను—ఆదిలో నిర్గుణ పరమాత్మ నుండి ఏది ఉద్భవించెనో, దానినే వేద-వేదాంతవేత్తలు ‘శివ’ అనే నామంతో తెలుసుకొందురు।

Verse 3

तस्मात्प्रकृतिरुत्पन्ना पुरुषेण समन्विता । ताभ्यान्तपः कृतं तत्र मूलस्थे च जले सुधीः

ఆయన నుండే ప్రకృతి ఉద్భవించింది, పురుషునితో సమన్వితమై. ఆ ఇద్దరూ అక్కడే—మూలస్థానంలోని జలములో—తపస్సు చేసిరి, ఓ జ్ఞానీ।

Verse 4

पञ्चकोशीति विख्याता काशी सर्वातिवल्लभा । व्याप्तं च सकलं ह्येतत्तज्जलं विश्वतो गतम्

పంచకోశీగా ప్రసిద్ధమైన కాశీ అన్నింటికన్నా అత్యంత ప్రియమైనది. ఈ సమస్త ప్రాంతం శివపావనతతో వ్యాపించి ఉంది; ఇక్కడి తీర్థజలం సర్వదిక్కులా వ్యాపించి జగత్తంతా చేరుతుంది।

Verse 5

संभाव्य मायया युक्तस्तत्र सुप्तो हरिस्स वै । नारायणेति विख्यातः प्रकृतिर्नारायणी मता

అక్కడ హరి (విష్ణువు) మాయతో యుక్తుడై, ఆమె శక్తిచే ఆధారితుడై, యోగనిద్రలో శయనించాడు. అతడు ‘నారాయణ’గా ప్రసిద్ధుడయ్యాడు; ఆ ప్రకృతి ‘నారాయణీ’గా భావించబడింది।

Verse 6

तन्नाभिकमले यो वै जातस्स च पितामहः । तेनैव तपसा दृष्टस्स वै विष्णुरुदाहृतः

ఆ నాభికమలంపై జన్మించినవాడే పితామహుడు బ్రహ్మ. మరియు ఆ తపస్సు ద్వారానే దర్శనమైన ప్రభువు ‘విష్ణు’ అని ప్రకటించబడాడు।

Verse 7

उभयोर्वादशमने यद्रूपं स दर्शितं बुधाः । महादेवेति विख्यातं निर्गुणेन शिवेन हि

హే బుధులారా, రెండు మార్గాల వాదం శమించినప్పుడు ప్రదర్శితమైన ఆ రూపం ‘మహాదేవ’గా ప్రసిద్ధం; ఎందుకంటే అది నిజంగా నిర్గుణ శివుడే।

Verse 8

तेन प्रोक्तमहं शम्भुर्भविष्यामि कभालतः । रुद्रो नाम स विख्यातो लोकानुग्रहकारकः

అతడు ప్రకటించిన ప్రకారం నేను—శంభువు—కపాలం నుండి ప్రదర్శితుడనై వస్తాను. నేను ‘రుద్ర’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడనై, లోకాలపై అనుగ్రహం చేసే వాడనవుతాను।

Verse 9

ध्यानार्थं चैव सर्वेषामरूपो रूपवानभूत् । स एव च शिवस्साक्षाद्भक्तवात्सल्यकारकः

సర్వజీవుల ధ్యానార్థం నిరాకార పరమేశ్వరుడు తానే సాకారుడయ్యాడు; ఆయనే సాక్షాత్ శివుడు, భక్తవాత్సల్యకరుణామూర్తి।

Verse 10

शिवे त्रिगुणसम्भिन्ने रुद्रे तु गुणधामनि । वस्तुतो न हि भेदोऽस्ति स्वर्णे तद्भूषणे यथा

త్రిగుణసంబంధమైన శివునిలోను, గుణధామమైన రుద్రునిలోను నిజానికి భేదం లేదు; బంగారం మరియు దాని ఆభరణం మధ్య సారభేదం లేనట్లే।

Verse 11

समानरूपकर्माणौ समभक्तगतिप्रदौ । समानाखिलसंसेव्यौ नानालीलाविहारिणौ

వారు రూపంలోను దివ్యకార్యంలోను సమానులు; భక్తులకు అదే పరమగతిని ప్రసాదిస్తారు; ఇద్దరూ సమానంగా సర్వసేవ్యులు, నానావిధ లీలలలో విహరిస్తారు।

Verse 12

सर्वथा शिवरूपो हि रुद्रो रौद्रपराक्रमः । उत्पन्नो भक्तकार्यार्थं हरिब्रह्मसहायकृत्

రుద్రుడు సర్వథా శివస్వరూపుడే, రౌద్ర పరాక్రమంతో మహాశక్తిమంతుడు; భక్తుల కార్యసిద్ధి కోసం అవతరించి, హరి మరియు బ్రహ్మతో కలిసి సహాయకుడయ్యాడు।

Verse 14

ते वै रुद्रं मिलित्वा तु प्रयान्ति प्रकृता इमे । इमान्रुद्रो मिलित्वा तु न याति श्रुतिशासनम्

ఈ జీవులు తమ స్వప్రకృతి వశమై రుద్రుని కలసి మళ్లీ వెళ్లిపోతారు; కాని రుద్రుడు వారిని కలిసినప్పటికీ శ్రుతి విధానాన్ని విడువడు।

Verse 15

सर्वे रुद्रं भजन्त्येव रुद्रः कञ्चिद्भजेन्न हि । स्वात्मना भक्तवात्सल्याद्भजत्येव कदाचन

అందరూ రుద్రునే భజిస్తారు; రుద్రుడు మాత్రం ఎవ్వరినీ భజించడు. అయినా భక్తులపై వాత్సల్యంతో, ఆయన స్వేచ్ఛగా కొన్నిసార్లు సేవా-భక్తిని తానే ప్రదర్శిస్తాడు.

Verse 16

अन्यं भजन्ति ये नित्यं तस्मिंस्ते लीनतां गताः । तेनैव रुद्रं ते प्राप्ताः कालेन महता बुधाः

ఎవరు నిత్యం ఇతర దేవతను లేదా ఇతర ఆశ్రయాన్ని భజిస్తారో, వారు ఆ దానిలోనే లీనమవుతారు. అయినా అదే భక్తి వల్ల, దీర్ఘకాలానంతరం, జ్ఞానులు చివరకు రుద్రుడు (శివుడు)నే పొందుతారు.

Verse 17

रुद्रभक्तास्तु ये केचित्तत्क्षणं शिवतां गताः । अन्यापेक्षा न वै तेषां श्रुतिरेषा सनातनी

కానీ రుద్రభక్తులు మాత్రం ఆ క్షణమే శివత్వాన్ని పొందుతారు. వారికి మరేదీ ఆధారం అవసరం లేదు—ఇదే వేదాల సనాతన శ్రుతి.

Verse 18

अज्ञानं विविधं ह्येतद्विज्ञानं विविधं न हि । तत्प्रकारमहं वक्ष्ये शृणुतादरतो द्विजाः

ఈ అజ్ఞానం నిజంగా అనేక విధాలుగా ఉంటుంది; కానీ సత్యవిజ్ఞానం అనేకంగా ఉండదు. ఆ (అజ్ఞాన) విధానాలను నేను వివరిస్తాను; ఓ ద్విజులారా, శ్రద్ధతో వినండి.

Verse 19

ब्रह्मादि तृणपर्यंतं यत्किंचिद्दृश्यते त्विह । तत्सर्वं शिव एवास्ति मिथ्या नानात्वकल्पना

బ్రహ్మాది తృణపర్యంతం ఇక్కడ కనిపించేదంతా శివుడే; నానాత్వ కల్పన మిథ్య మాత్రమే.

Verse 20

सृष्टेः पूर्वं शिवः प्रोक्तः सृष्टेर्मध्ये शिवस्तथा । सृष्टेरन्ते शिवः प्रोक्तस्सर्वशून्ये तदा शिवः

సృష్టికి ముందే శివుడే అని ప్రకటించబడెను; సృష్టి మధ్యలోనూ శివుడే. సృష్టి అంతంలోనూ శివుడే అని చెప్పబడెను; సమస్తం శూన్యమైనప్పుడూ శివుడే.

Verse 21

तस्माच्चतुर्गुणः प्रोक्तः शिव एव मुनीश्वराः । स एव सगुणो ज्ञेयः शक्तिमत्त्वाद्द्विधापि सः

కాబట్టి, ఓ మునీశ్వరులారా, శివుడే చతుర్విధుడని ప్రకటించబడెను. ఆయనే సగుణుడని గ్రహించవలెను; శక్తిమంతుడగుటవల్ల ఆయన ప్రకటనలో ద్వివిధుడుగాను ఉన్నాడు।

Verse 22

येनैव विष्णवे दत्तास्सर्वे वेदास्सनातनाः । वर्णा मात्रा ह्यनैकाश्च ध्यानं स्वस्य च पूजनम्

ఆయన ద్వారానే విష్ణువుకు సనాతన వేదములన్నీ ప్రసాదింపబడినవి. ఆయన నుండే అనేక వర్ణములు, మాత్రలు, తన స్వరూపధ్యానం మరియు తన పూజ కూడా ఉద్భవించును.

Verse 23

ईशानः सर्वविद्यानां श्रुतिरेषा सनातनी । वेदकर्ता वेदपतिस्तस्माच्छंभुरुदाहृतः

ఈశానుడు సమస్త విద్యలకూ ప్రభువు—ఇది సనాతన శ్రుతి ప్రకటించుచున్నది. ఆయన వేదకర్త, వేదపతి; అందుచేత ఆయన ‘శంభు’ అని కీర్తింపబడును.

Verse 24

स एव शंकरः साक्षात्सर्वानुग्रहकारकः । कर्ता भर्ता च हर्ता च साक्षी निर्गुण एव सः

ఆయనే సాక్షాత్ శంకరుడు, సమస్తులకు అనుగ్రహం చేయువాడు. ఆయనే కర్త, భర్త, హర్త; ఆయనే సాక్షి, మరియు ఆయనే నిర్గుణుడు.

Verse 25

अन्येषां कालमानं च कालस्य कलना न हि । महाकालस्स्वयं साक्षान्महाकालीसमाश्रितः

ఇతరులకు కాలమానం ఉండవచ్చు; కాని కాలమునకు స్వయంగా లెక్కింపు లేదు. మహాకాలుడు సాక్షాత్ స్వయంభూ ప్రభువు; మహాకాళీ ఆశ్రయమున నిలిచియున్నాడు.

Verse 26

तथा च ब्राह्मणा रुद्रं तथा कालीं प्रचक्षते । सर्वं ताभ्यान्ततः प्राप्तमिच्छया सत्यलीलया

అట్లే బ్రాహ్మణులు రుద్రుని, అలాగే కాళీని కూడా ప్రకటిస్తారు. సత్యమైన, ఉద్దేశ్యభరితమైన దివ్యలీలలో వారి స్వేచ్ఛచేత చివరకు సమస్తమూ ఆ ఇద్దరివలననే లభిస్తుంది.

Verse 27

न तस्योत्पादकः कश्चिद्भर्ता हर्ता न तस्य हि । स्वयं सर्वस्य हेतुस्ते कार्यभूताच्युतादयः

ఆయనకు సృష్టికర్త ఎవడూ లేడు; నిజంగా ఆయనకు పోషకుడూ లేడు, సంహారకుడూ లేడు. ఆయనే సమస్తానికి కారణము; అచ్యుతుడు (విష్ణువు) మొదలైనవారు కూడా ఆయన శక్తిచేత ఉద్భవించిన కార్యరూపులు.

Verse 28

स्वयं च कारणं कार्यं स्वस्य नैव कदाचन । एकोव्यनेकतां यातोप्यनेकोप्येकतां व्रजेत्

స్వయం ఆత్మ తనకే తాను ఎప్పుడూ ఒకేసారి కారణమూ కార్యమూ కాదు. ఏకమూ అనేకత్వంగా ప్రకాశించగలదు; అనేకమూ మళ్లీ ఏకత్వాన్ని చేరగలదు.

Verse 29

एकं बीजं बहिर्भूत्वा पुनर्बीजं च जायते । बहुत्वे च स्वयं सर्वं शिवरूपी महेश्वरः

ఒకే బీజం బయటకు వ్యక్తమై మళ్లీ బీజంగా జన్మిస్తుంది; అది అనేకంగా ప్రత్యక్షమైనప్పుడు, ఆ సమస్తమూ శివస్వరూపుడైన మహేశ్వరుడే స్వయంగా.

Verse 30

एतत्परं शिवज्ञानं तत्त्वतस्तदुदाहृतम् । जानाति ज्ञानवानेव नान्यः कश्चिदृषीश्वराः

ఈ పరమ శివజ్ఞానం తత్త్వానుసారంగా యథార్థంగా ప్రకటించబడింది. ఓ ఋషీశ్వరులారా, దీనిని నిజమైన జ్ఞానవంతుడే గ్రహిస్తాడు; ఇతరెవ్వరూ కాదు।

Verse 31

मुनय ऊचुः । ज्ञानं सलक्षणं ब्रूहि यज्ज्ञात्वा शिवताम्व्रजेत् । कथं शिवश्च तत्सर्वं सर्वं वा शिव एव च

మునులు అన్నారు—లక్షణాలతో కూడిన ఆ జ్ఞానాన్ని చెప్పండి; దానిని తెలిసినవాడు శివత్వాన్ని పొందుతాడు. శివుడు ఎలా ఆ సమస్త తత్త్వమో, అలాగే సమస్తమూ శివుడే ఎలా అవుతుందో?

Verse 32

व्यास उवाच । एतदाकर्ण्य वचनं सूतः पौराणिकोत्तमः । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं मुनींस्तानब्रवीद्वचः

వ్యాసుడు అన్నాడు—ఆ మాటలు విన్న పౌరాణికులలో శ్రేష్ఠుడైన సూతుడు, శ్రీశివుని పదకమలాలను స్మరించి, ఆ మునులతో ఇలా పలికాడు।

Verse 42

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां सगुणनिर्गुणभेदवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణములో చతుర్థమైన కోటిరుద్రసంహితలో ‘సగుణ-నిర్గుణ భేదవర్ణన’ అను నలభై రెండవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।

Verse 43

अन्ये च ये समुत्पन्ना यथानुक्रमतो लयम् । यांति नैव तथा रुद्रः शिवे रुद्रो विलीयते

ఇతర సర్వ ప్రాణులు పుట్టి క్రమానుసారంగా లయమునకు చేరుతారు; కాని రుద్రుడు అలా కాదు—రుద్రుడు శివునందే లీనమగును।