Rig Veda 3.9.5 — Mandala 3, Sukta 9, Mantra 5

Sukta 3.9

Rishi: Gāthina Viśvāmitra

Devata: Agni; with Mātariśvan as mythic agent

Chandas: Trishtubh (probable; verify)

Samhita Patha (Devanagari)

ससृवांसमिव त्मनाग्निमित्था तिरोहितम् । ऐनं नयन्मातरिश्वा परावतो देवेभ्यो मथितं परि ॥

Transliteration

sasṛvā́ṃsam iva tmánāgním itthā́ tiróhitaṃ | áinaṃ nayan mātáriśvā parāváto devébhyo mathitáṃ pári ||

Translation

తన స్వభావంతోనే ప్రవహించేదానిలా—అగ్ని అట్లే ఉన్నాడు; అయినా మరుగున ఉన్నాడు. మాతరిశ్వన్ అతనిని పరావత్ (దూర అతి-పార) నుండి తీసుకొచ్చి—దేవుల కొరకు మథించి వెలికితీసినవానిని—ఇక్కడికి చేర్చాడు.

Word by Word

• ससृवांसम्: (him) having flowed/streamed forth
• ससृवांसम्: कर्म (उपमान-रूपेण ‘अग्निम्’ विशेषयति)
• Type: Adjective/Participle
• Root: सृ (धातु) → ससृवांस् (कृदन्त-प्रातिपदिक)

• इव: like, as
• इव: —
• Type: Indeclinable
• Root: इव

• त्मना: by (his) own self; of himself
• त्मना: करण
• Type: Noun
• Root: त्मन् (प्रातिपदिक)

• अग्निम्: Agni (the fire)
• अग्निम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)

• इत्था: thus, in this manner
• इत्था: —
• Type: Indeclinable
• Root: इत्था

• तिरोहितम्: hidden, concealed
• तिरोहितम्: कर्म (अग्निम् विशेषयति)
• Type: Adjective/Participle
• Root: तिरस् + √धा/√हि (निहित ‘हित’), प्रातिपदिक: तिरोहित

• एनम्: him (that one)
• एनम्: कर्म
• Type: Pronoun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• नयन्: leading, bringing
• नयन्: कर्ता
• Type: Verb (participle)
• Root: नी (धातु) → नयत्/नयन्

• मातरिश्वा: Mātariśvan (the bringer of fire)
• मातरिश्वा: कर्ता
• Type: Noun (proper name)
• Root: मातरिश्वन् (प्रातिपदिक; देव-नाम)

• परावतः: from afar; from the distant region
• परावतः: अपादान
• Type: Noun/Adjective
• Root: परावत् (प्रातिपदिक)

• देवेभ्यः: to/for the gods
• देवेभ्यः: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)

• मथितम्: churned forth, produced by friction
• मथितम्: कर्म (अग्निम्/एनम् विशेषयति)
• Type: Participle
• Root: मथ् (धातु) → मथित

• परि: around; forth (as intensifier)
• परि: —
• Type: Indeclinable (preverb) / adverb
• Root: परि