Rig Veda 10.91.7: Mandala 10, Sukta 91, Mantra 7

Sukta 10.91

Rishi: Aruṇa Vaitahavya (aruṇavaitahavya)

Devata: Agni

Chandas: Nicṛj Jagatī

Samhita Patha (Devanagari)

वातोपधूत इषितो वशाँ अनु तृषु यदन्ना वेविषद्वितिष्ठसे । आ ते यतन्ते रथ्यो यथा पृथक्छर्धांस्यग्ने अजराणि धक्षतः ॥

Transliteration

vā́topadhūta iṣitó vaśā́m̐ ánu tṛ́ṣu yád ánnā vevíṣad ví-tiṣṭhase | ā́ te yatante rathyò yáthā pṛ́thak chárdhāṃsy agne ajárāṇi dhákṣataḥ ||

Translation

వాయువుచే ఊపబడుతూ, ప్రేరితుడై, నీవు మార్గాలు/నాడుల వెంట సాగుతావు; ఆహారాలు కంపించినప్పుడు, నీవు విస్తృత శక్తితో స్పష్టంగా నిలుస్తావు. అగ్నీ, అజరమైన గుంపులు తమ తమ మార్గాలుగా, రథమార్గాలు కలిసివచ్చినట్లుగా, నీ వైపు యత్నిస్తాయి—అవి ప్రజ్వలించి అజర జ్వాలగా మారుటకై.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• वातः: the wind
• वातः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: वात (प्रातिपदिक; √वा ‘वायौ/गत्यर्थे’)

• उपधूतः: blown upon / shaken
• उपधूतः: कर्तृ-विशेषणम्
• Type: Adjective (PPP)
• Root: उप-√धू (धातु ‘कम्पने/धूनने’) → धूत (कृदन्त)

• इषितः: impelled, urged on
• इषितः: कर्तृ-विशेषणम्
• Type: Adjective (PPP)
• Root: √इष् (धातु ‘प्रेरणे/वेगे’) → इषित (कृदन्त)

• वशान्: barren cows (vashā-cows)
• वशान्: कर्म
• Type: Noun
• Root: वशा (प्रातिपदिक; ‘वशा’ = वन्ध्या/गौः, esp. a barren cow)

• अनु: along, after
• अनु: (क्रियाविशेषणम्)
• Type: Indeclinable
• Root: अनु (उपसर्ग/अव्यय)

• तृषु: in/among the grasses
• तृषु: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: तृ (प्रातिपदिक; ‘तृ’ = तृण/घास; RV में ‘तृ’/‘तृण’)

• यत्: when/that which
• यत्: (सम्बन्ध/अन्वय-चिह्न)
• Type: Pronoun (relative)
• Root: यद् (सर्वनाम)

• अन्नाः: foods, provisions
• अन्नाः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: अन्न (प्रातिपदिक)

• वेविषत्: has rushed/has darted (swiftly)
• वेविषत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √विष्/√विश् (धातु; वेदिक ‘वेविष’ = तीव्र-गमन/प्रवेशन/व्याप्ति; परिपूर्ण-आवृत्तिः)

• वि: apart, asunder, forth
• वि: (क्रियाविशेषणम्)
• Type: Indeclinable
• Root: वि (उपसर्ग/अव्यय)

• तिष्ठसे: you stand / you take your stand
• तिष्ठसे: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √स्था (धातु ‘स्थितौ’) → तिष्ठ

• आ: towards, hither
• आ: (क्रियाविशेषणम्)
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग/अव्यय)

• ते: to you / for you
• ते: सम्प्रदान (दत्त्यर्थे)/सम्बन्ध
• Type: Pronoun
• Root: त्वद् (सर्वनाम)

• यतन्ते: they strive, they exert themselves
• यतन्ते: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √यत् (धातु ‘प्रयत्ने’)

• रथ्यः: the chariot(-ways)/chariot-going (ones)
• रथ्यः: कर्तृ
• Type: Adjective/Noun
• Root: रथ्य (प्रातिपदिक; ‘रथ्य’ = रथ-सम्बन्धी/रथमार्गीय)

• यथा: as, just as
• यथा: (उपमान/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)

• पृथक्: separately, apart
• पृथक्: (क्रियाविशेषणम्)
• Type: Indeclinable
• Root: पृथक् (अव्यय)

• छर्धांसि: bands, troops, companies
• छर्धांसि: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: छर्धस् (प्रातिपदिक; ‘छर्धस्’ = समूह/दल/समूहबल; RV)

• अग्ने: O Agni
• अग्ने: सम्बोधन
• Type: Noun (vocative)
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)

• अजराणि: unaging, undecaying
• अजराणि: कर्तृ-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: अजर (प्रातिपदिक; न-जर = ‘अवृद्ध/अक्षय’)

• धक्षतः: they two burn/kindle (it)
• धक्षतः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √दह् (धातु ‘दाहे’) → धक्ष (वेदिक भविष्यत्/आशीर्लिङ्-छाया; injunctive/aorist-type form)