Sarga 93
Sarga 93: Rāvaṇa’s Grief and Fury after Indrajit’s Fall; Move to Slay Vaidehī and Ministerial Restraint
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో పౌలస్త్యుడైన రావణుని మంత్రులు, విభీషణుని సహాయంతో లక్ష్మణుడు మేఘనాదుడు/ఇంద్రజిత్తును సంహరించిన దుఃఖవార్తను తెలియజేస్తారు. అది విని రావణుడు మొదట మూర్ఛపోతాడు, తరువాత కుమారశోకంతో విలపిస్తాడు, చివరకు అతని కోపం ప్రళయసమానంగా ఉద్ధృతమవుతుంది. అతని భ్రూకుటి ప్రళయసముద్రంలా, నోటినుండి అగ్ని-ధూమం పొంగినట్లుగా, కన్నీళ్లు మండే దీపం నుండి జారే నూనెలా పడినట్లుగా ఉపమానాలతో అతని మనోవికారాన్ని వర్ణిస్తారు. బ్రహ్మదత్తమైన అఖండ కవచం, భయంకర ధనుస్సు గుర్తుచేసుకొని తన వరబలం, దివ్యాస్త్రసంపత్తి భద్రతను ప్రకటించి రాక్షసుల యుద్ధోత్సాహాన్ని మళ్లీ రగిలిస్తాడు; రామలక్ష్మణులపై పునరాక్రమణం చేస్తానని ఘోషిస్తాడు. అయితే శోకం ప్రతీకారాన్ని తప్పుదారి పట్టిస్తుంది—వైదేహి సీతను సంహరించాలనే నిర్ణయంతో ఖడ్గం పట్టుకొని అశోకవనానికి పరుగెడతాడు; రాక్షసులు అతన్ని అజేయుడని భావించి ఆనందిస్తారు. తరువాత సీత దృష్టికోణం వస్తుంది—ఆమె భయంతో వణికుతూ, హనుమంతుడు ముందుగా సూచించిన రక్షణను అంగీకరించనందుకు తనను తానే నిందించుకుంటుంది; రాముడు, కౌసల్య గురించి ఆందోళన చెందుతుంది. అప్పుడు ధర్మనిష్ఠ మంత్రి సుపార్శ్వ రావణుణ్ని ఆపుతాడు—స్త్రీహత్య అధర్మం; కోపాన్ని యుద్ధంలో చూపాలి, సీతపై కాదు. ఆ హితవు స్వీకరించి రావణుడు వెనుదిరిగి సభవైపు మళ్లీ సాగుతాడు—వ్యక్తిగత ప్రతీకారం నుండి ప్రజా యుద్ధధర్మానికి తాత్కాలికంగా తిరిగి సర్దుబాటు అవుతుంది.
Shlokas
Verse 1
ततःपौलस्त्यसचिवा्श्रुत्वाचेन्द्रजितोवधम् ।आचचक्षुरभिज्ञायदशग्रीवायसव्यथा: ।।।।
ఆ తరువాత పౌలస్త్యరాజు (రావణుడు) యొక్క మంత్రులు ఇంద్రజిత్ వధ వార్త విని, దాని గంభీరతను గ్రహించి, వ్యథితులై దశగ్రీవ రావణునికి ఆ దుఃఖకరమైన సమాచారాన్ని తెలియజేశారు।
Verse 2
युद्धेहतोमहाराजलक्ष्मणेनतवात्मजः ।विभीषणसहायेनमिषतांनोमहाद्युतिः ।।।।
మహారాజా! విభీషణుని సహాయంతో లక్ష్మణుడు యుద్ధంలో మీ మహాతేజస్సు గల కుమారుణ్ని సంహరించాడు—మేమంతా చూస్తుండగానే.
Verse 3
शूरंशूरेणसम्गम्यसम्युगेष्वपराजितः ।लक्ष्मणेनहतश्शूरःपुत्रस्तेमहेन्द्रजित् ।।।।गतस्सपरमान्लोकान्शरैस्सन्ताप्यलक्ष्मणम् ।
యుద్ధంలో వీరుడు వీరునితో ఎదురై, సంగ్రామాలలో అపరాజితుడైన నీ వీరపుత్రుడు మహేంద్రజిత్ లక్ష్మణుని చేత హతుడయ్యాడు. అతడు శరాలతో లక్ష్మణుని తీవ్రంగా బాధింపజేసి పరమ లోకాలకు గమించాడు।
Verse 4
स तंप्रतिभयंश्रुत्वावधंपुत्रस्यदारुणम् ।।।।घोरमिन्द्रजितःसङ्ख्येकश्मलंप्राविशन्महत् ।
సమరంలో ఇంద్రజిత్ యొక్క భయంకరమైన, దారుణమైన వధవార్త విని అతడు మహా విషాదమూ మూర్ఛయూ వంటి కశ్మలంలో మునిగిపోయాడు।
Verse 5
उपलभ्यचिरात्संज्ञां राजाराक्षसपुङ्गव ।।।।पुत्रशोकाकुलोदीनोविललापाकुलेन्द्रियः ।
చాలా సేపటికి రాక్షసపుంగవుడైన రాజు స్పృహను పొందాడు. కుమారశోకంతో వ్యాకులుడై, దుఃఖంలో మునిగి, కలత చెందిన ఇంద్రియాలతో అతడు విలపించాడు.
Verse 6
हाराक्षसचमूमुख्यममवत्समहाबल ।।।।जित्वेन्द्रंकथमद्यत्वंलक्ष्मणस्यवशंगतः ।
హా, రాక్షససేనాధిపతీ! నా వత్సా, మహాబలవంతుడా! ఒకప్పుడు ఇంద్రునికూడా జయించిన నీవు, ఈనాడు లక్ష్మణుని వశమునకు ఎలా లోనయ్యావు?
Verse 7
ननुत्वमिषुभिःक्रुद्धोभिन्द्याःकालान्तकावपि ।।।।मन्दरस्यापिशृङ्गाणिकिंपुनर्लक्ष्मणंयुधि ।
నీవు కోపించినప్పుడు నీ బాణాలతో కాలాంతకుడైన మృత్యువునికూడా ఛేదించగలవు, మందర పర్వత శిఖరాలనికూడా చీల్చగలవు; మరి యుద్ధంలో లక్ష్మణుడు ఎంతమాత్రం!
Verse 8
अद्यवैनस्वतोराजाभूयोबहुमतोमम ।।।।येनाद्यत्वंमहाबाहो संयुक्तःकालधर्मणा ।
ఈ రోజు నిజంగా నశ్వరుల రాజైన యముడు నాకు మరింత పూజ్యుడై కనిపిస్తున్నాడు; ఎందుకంటే ఈ రోజు, ఓ మహాబాహో, నీవు కాలధర్మ విధానముచే అతనితో సంయుక్తుడవైనావు।
Verse 9
एषपन्थाःसुयोधानांसर्वामरगणेष्वपि ।।।।यःकृतेहन्यतेभर्तुस्सपुमान्स्वर्गमृच्छति ।
ఇది సుయోధుల మార్గము—దేవగణములలోనూ ప్రసిద్ధము; తన ప్రభువు కొరకు హతుడైన వాడు స్వర్గాన్ని పొందుతాడు।
Verse 10
अद्यदेवगणास्सर्वेलोकपालामहर्षयः ।।।।हतमिन्द्रजितंदृष्टवासुखंस्वप्स्यन्तिनिर्भयाः ।
ఈ రోజు ఇంద్రజితుడు హతుడైనదాన్ని చూచి సమస్త దేవగణములు, లోకపాలకులు, మహర్షులు నిర్భయులై శాంతిగా సుఖనిద్ర పొందుదురు।
Verse 11
अद्यलोकास्त्रय: कृत्स्नापृथिवी च सकानना ।।।।एकेनेन्द्रजिताहीनाशून्येवप्रतिभातिमे ।
ఈ రోజు ఇంద్రజితుడు ఒక్కడే లేనందున త్రిలోకములన్నీ, అరణ్యసహిత భూమి కూడ నాకు శూన్యమై, తమసావృతమై, తేజస్సు లేనట్టుగా కనిపిస్తున్నది।
Verse 12
अद्यनैरृतकन्यानांश्रोष्याम्यन्तःपुरेरवम् ।।।।करेणुसङ्घस्ययथानिनादंगिरिगह्वरे ।
ఈ రోజు అంతఃపురములో రాక్షసకన్యల రోదనను నేను వినుదును; అది పర్వతగుహలలో ఆడఏనుగుల గుంపు ఘోషించిన నినాదంలా ప్రతిధ్వనించును।
Verse 13
यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परन्तप ।।।।मातरंमां च भार्याश्चक्वगतोऽसिविहायनः ।
హే పరంతపా! యువరాజ్యమును, లంకను, రాక్షససమూహమును, నీ తల్లిని, నన్ను, నీ భార్యలను విడిచి నీవు ఎక్కడికి వెళ్లితివి?
Verse 14
ममनामत्वयावीरगतस्ययमसादनम् ।।।।प्रेतकार्याणिकार्याणिविपरीतेहिवर्तसे ।
హే వీరా! నేను యమసదనమునకు వెళ్లినప్పుడు నా ప్రేతకార్యములు నీవే చేయవలసినవి; కాని నేడు విపరీతమైపోయెను—ఇప్పుడు నేను నీ ప్రేతకార్యములు చేయవలసి వచ్చెను।
Verse 15
स त्वंजीवतिसुग्रीवेलक्ष्मणेन च राघवे ।।।।ममशल्यमनुद्धृत्यक्वगतोऽसिविहायनः ।
సుగ్రీవుడు, రాఘవుడు, లక్ష్మణుడు జీవించి ఉండగానే, నా హృదయశల్యాన్ని తీయక మమ్మల్ని విడిచి నీవు ఎక్కడికి వెళ్లిపోయావు?
Verse 16
एवमादिविलापार्तंरावणंराक्षसाधिपम् ।।।।आविवेशमहान् कोपःपुत्रव्यसनसम्भवः ।
ఇలా పుత్రశోకంతో విలపిస్తున్న రాక్షసాధిపతి రావణునిలో, కుమారవియోగం వల్ల పుట్టిన మహాక్రోధం ప్రవేశించి అతనిని పట్టుకుంది.
Verse 17
प्रकृत्याकोपनंह्येनंपुत्रस्यपुनराधयः ।।।।दीप्तंसन्दीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिवरश्मयः ।
అతడు స్వభావతః క్రోధశీలుడు; ఇప్పుడు కుమారవియోగపు తాజా వేదన అతనిని మరింతగా మండించింది—వేసవిలో సూర్యుడు తన కిరణాలతోనే మరింత దహించునట్లు.
Verse 18
ललाटेभ्रुकुटीभिश्चसङ्गताभिर्व्यरोचत ।।।।युगान्तेसहनक्रैस्तुमहोर्मिभिरिवोदधिः ।
నుదుటిపై భ్రూకుటులు బిగించి అతడు భయంకర క్రోధంతో ప్రకాశించాడు—యుగాంతంలో మకరాలతో కూడి మహాతరంగాలతో ఉప్పొంగే సముద్రమువలె.
Verse 19
कोपाद्विजृम्भमाणस्यवक्त्राद्व्यक्तमिवज्वलन् ।।।।उत्पपातसधूमानगिर्वृत्रस्यवदनादिव ।
కోపంతో ఆవలించుచుండగా అతని ముఖమునుండి ధూమమిశ్రితమైన జ్వలితాగ్ని స్పష్టముగా ఎగసిపడినట్లు కనబడెను—వృత్రుని వదనమునుండి జ్వాలలు ఉప్పొంగినట్లుగా।
Verse 20
स पुत्रवधसन्तप्तश्शूरःक्रोधवशंगतः ।।।।समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यावैदेह्यारोचयद्वधम् ।
పుత్రవధశోకంతో దగ్ధుడైన ఆ శూరుడు రావణుడు క్రోధవశుడయ్యెను; బుద్ధితో ఆలోచించి వైదేహిని వధించుటకు నిశ్చయించెను।
Verse 21
तस्यप्रकृत्यारक्ते च रक्तेक्रोथानगिनापि च ।।।।रावणस्यमहाघोरेदीप्तेनेत्रेबभूवतुः ।
స్వభావమునే ఎర్రగా ఉన్న అతని నేత్రములు క్రోధాగ్నిచేత మరింత ఎర్రగా మారెను; మహాఘోరుడైన రావణుని కన్నులు భయంకరంగా జ్వలించెను।
Verse 22
घोरंप्रकृत्यारूपंतत्तस्यक्रोधाग्निमूर्छितम् ।।।।बभूवरूपंक्रुद्धस्यरुद्रस्येवदुरासदम् ।
స్వభావమునే ఘోరమైన అతని రూపము క్రోధాగ్నిచేత మూర్ఛితమై—క్రుద్ధుడైన రుద్రునివలె—దురాసదముగా, సమీపించలేనిదిగా మారెను।
Verse 23
तस्यक्रुद्धस्यनेत्राभ्यांप्रापतन्नाश्रृबिन्दवः ।।।।दीपाभ्यामिवदीप्ताभ्यांसार्चिषस्स्नेहबिन्दवः ।
క్రుద్ధుడైన అతని నేత్రముల నుండి కన్నీటి బిందువులు పడెను—ప్రకాశవంతమైన జ్వాలలతో ఉన్న రెండు దీపముల నుండి నూనె బిందువులు చిందినట్లుగా।
Verse 24
दन्तावनिदशतस्तस्यश्रूयतेदशनस्वनः ।।।।यन्त्रस्यावेष्ट्यमाणस्य महतो दानवैरिव ।
అతడు పళ్ళు బిగబట్టి కొరికినప్పుడు పళ్ళ చప్పుడు వినిపించింది—దానవులు మహా యంత్రాన్ని చుట్టి తిప్పి నడిపిస్తున్నట్లైన కఠిన ధ్వని వలె।
Verse 25
कालानगिरिवसङ्क्रुद्धोयांयांदिशमवैक्षत ।।।।तस्यांतस्यांभयत्रस्ताराक्षसास्सन्विलियलिरे ।
ప్రళయాగ్నిలా ఉగ్రకోపంతో అతడు ఏ ఏ దిశను చూచెనో, ఆ ఆ దిశలోని రాక్షసులు భయంతో వణికిపోతూ వెనుదిరిగి దాగిపోయారు।
Verse 26
तमन्तकमिवक्रुद्धंचराचरचिखादिषुम् ।।।।वीक्षमाणंदिशस्सर्वाराक्षसानोपचक्रमुः ।
అతడిని అంతకుడిలా ఉగ్రంగా, చరాచరాలను గ్రసించబోయే వాడిలా, అన్ని దిశలను పరిశీలిస్తూ ఉన్నవాడిగా చూచి రాక్షసులు అతని దగ్గరకు చేరలేకపోయారు।
Verse 27
ततःपरमसङ्क्रुद्धोरावणोराक्षसाधिपः ।।।।अब्रवीद्रक्षसांमध्येसंस्तम्भयिषुराहवे ।
అప్పుడు పరమకోపంతో ఉన్న రాక్షసాధిపతి రావణుడు, యుద్ధంలో వారి ధైర్యాన్ని స్థిరపరచాలని ఉద్దేశించి, రాక్షసుల మధ్య పలికెను।
Verse 28
मयावर्षसहस्राणिचरित्वापरमंतपः ।।।।तेषुतेष्ववकाशेषुस्वयम्भूःपरितोषितः ।
నేను వేల సంవత్సరాలు పరమ తపస్సు ఆచరించాను; తగిన తగిన సందర్భాలలో మళ్లీ మళ్లీ—చివరకు స్వయంభూ బ్రహ్మ ప్రసన్నుడయ్యాడు।
Verse 29
तस्यैवतपसोव्युष्ट्याप्रसादाच्छस्वयम्भुवः ।।।।नासुरेभ्यो न देवेभ्योभयंममकदाचन ।
ఆ తపస్సు ఫలసిద్ధి మరియు స్వయంభూ బ్రహ్మ ప్రసాదమువలన నాకు ఎప్పుడూ భయం కలగలేదు—న అసురులనుండి, న దేవులనుండి.
Verse 30
कवचंब्रह्मदत्तंमेयदादित्यसमप्रभम् ।।।।देवासुरविमर्धेषु न भिन्नंवज्रमुष्टिभिः ।
నాకు బ్రహ్మదేవుడు ప్రసాదించిన, సూర్యసమ ప్రకాశముగల కవచం ఉంది; దేవాసుర సంగ్రామాలలో వజ్రప్రహారములతో కూడ అది ఎప్పుడూ భేదింపబడలేదు.
Verse 31
तेनमामद्यसम्युक्तंरथस्थमिहसम्युगे ।।।।प्रतीयात्कोऽद्यमामाजौसाक्षादपिपुरन्दरः ।
ఈ రోజు ఆ కవచంతో సన్నద్ధుడై, ఈ సమరంలో రథస్థుడనై ఉన్న నన్ను—ఈ రోజు యుద్ధంలో ఎవరు ఎదుర్కొనగలరు? ప్రత్యక్షంగా పురందరుడు (ఇంద్రుడు) కూడ కాదు.
Verse 32
त्तदातिप्रसन्नेनसशरंकार्मुकंमहत् ।।।।देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा ।अद्यतूर्यशतैर्भीमंधनुरुत्थाप्यतांमम ।।।।रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।
స్వయంభూ బ్రహ్మ అత్యంత ప్రసన్నుడై దేవాసుర సంగ్రామాలలో నాకు ప్రసాదించిన, బాణములతో కూడిన మహత్తర ధనుస్సు—ఆ భయంకర ధనుస్సు ఈ రోజు శత తూర్యనాదముల మధ్య ఎత్తబడుగాక; ఈ పరమాహవంలో రామలక్ష్మణుల వధార్థం.
Verse 33
त्तदातिप्रसन्नेनसशरंकार्मुकंमहत् ।।6.93.32।।देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा ।अद्यतूर्यशतैर्भीमंधनुरुत्थाप्यतांमम ।।6.93.33।।रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।
యుద్ధంలో వీరుడు వీరునితో ఎదురై, సంగ్రామాలలో అపరాజితుడైన నీ వీరపుత్రుడు మహేంద్రజిత్ లక్ష్మణుని చేత హతుడయ్యాడు. అతడు శరాలతో లక్ష్మణుని తీవ్రంగా బాధింపజేసి పరమ లోకాలకు గమించాడు।
Verse 34
स पुत्रवधसन्तप्तःक्रूरःक्रोधवशंगतः ।।।।समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यासीतांहन्तुंव्यवस्यत ।
పుత్రవధ శోకంతో దగ్ధుడై, క్రూరుడై, క్రోధవశుడైన రావణుడు మనసులో ఆలోచించి సీతను హతమార్చుటకు నిశ్చయించెను.
Verse 35
प्रत्यवेक्ष्यताम्राक्षस्सुघोरोघोरदर्शनः ।।।।दीनोदीनस्वरान्सर्वांस्तानुवाचनिशाचरान् ।
తామ్రాక్షుడైన, అత్యంత ఘోరుడూ భయంకర దర్శనుడైన రావణుడు చుట్టూ చూసి, దుఃఖంతో క్షీణ స్వరంలో ఆ రాక్షసులందరితో పలికాడు।
Verse 36
माययाममवत्सेनवञ्चनार्थंवनौकसाम् ।।।।किञ्चिदेवहतंतत्रसीतेयमितिदर्शितम् ।
వానరులను మోసగించుటకై నా కుమారుడు మాయచేత అక్కడ ఏదో ఒకటి హతమైనట్లు చూపించి—‘ఇదే సీత’ అని ప్రదర్శించాడు।
Verse 37
तदिदंतथ्यमेवाहंकरिष्येप्रियमात्मनः ।।।।वैदेहींनाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ।।।।
ఇప్పుడు నేనే ఆ మాయను ‘సత్యం’గా చేసి నా హృదయానికి ప్రియమైనదాన్ని సాధిస్తాను. ఆ నీచ క్షత్రబంధువును అనుసరించే వైదేహిని నేను నశింపజేస్తాను. అని మంత్రులతో చెప్పి, అతడు వెంటనే ఖడ్గాన్ని పట్టుకున్నాడు॥
Verse 38
तदिदंतथ्यमेवाहंकरिष्येप्रियमात्मनः ।।6.93.37।।वैदेहींनाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ।।6.93.38।।
ఇప్పుడు నేనే ఆ మాయను ‘సత్యం’గా చేసి నా హృదయానికి ప్రియమైనదాన్ని సాధిస్తాను. ఆ నీచ క్షత్రబంధువును అనుసరించే వైదేహిని నేను నశింపజేస్తాను. అని మంత్రులతో చెప్పి, అతడు వెంటనే ఖడ్గాన్ని పట్టుకున్నాడు॥
Verse 39
उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् ।निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ।।।।रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः ।सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ।।।।
నిర్మల ఆకాశంలా ప్రకాశించే, గుణసంపన్నమైన ఖడ్గాన్ని చేతబట్టి, కుమారశోకంతో మనస్సు తీవ్రంగా కలత చెందిన రావణుడు కోపంతో ఒక్కసారిగా ఎగిరి లేచి వేగంగా బయలుదేరాడు. భార్యతో కూడి, మంత్రులచే చుట్టుముట్టబడి, మైథిలి ఉన్న చోటుకు హఠాత్తుగా దూసుకెళ్లాడు॥
Verse 40
उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् ।निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ।।6.93.39।।रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः ।सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ।।6.93.40।।
ఈనిని చూసిన వెంటనే ఆ ఇద్దరు అన్నదమ్ములు వణికిపోతారు. ఇతని కోపంతో బెదిరింపబడిన నలుగురు లోకపాలకులూ కలవరపడతారు; ఇంకా అనేక శత్రువులు యుద్ధాలలో ఇతని చేతనే పడిపోయారు॥
Verse 41
व्रजन्तंराक्षसंप्रेक्ष्यसिंहनादंविचक्रुशुः ।ऊचुश्चान्योन्यमालिङ्ग्यसङ्क्रुद्धंप्रेक्ष्यराक्षसम् ।।।।
కోపంతో ముందుకు సాగుతున్న రాక్షసరాజును చూసి, రాజభవనంలోని రాక్షసులు సింహనాదంలా గర్జించారు. ఒకరినొకరు ఆలింగనం చేసుకొని, ఆ క్రుద్ధ రాక్షసుణ్ణి చూస్తూ పరస్పరం మాటలాడుకున్నారు॥
Verse 42
अद्यैनंतावुभौदृष्टवाभ्रातरौप्रव्यधिष्यतः ।लोकपालाहिचत्वारःक्रुद्धेनानेनतर्जिताः ।।।।बहवःशत्रवश्चान्येसम्युगेष्वभिपातिताः ।
ఈనిని చూసిన వెంటనే ఆ ఇద్దరు అన్నదమ్ములు వణికిపోతారు. ఇతని కోపంతో బెదిరింపబడిన నలుగురు లోకపాలకులూ కలవరపడతారు; ఇంకా అనేక శత్రువులు యుద్ధాలలో ఇతని చేతనే పడిపోయారు॥
Verse 43
त्रिषुलोकेषुरत्नानिभुङक्तेचाहृत्यरावणः ।।।।विक्रमे च बलेचैवनास्त्यस्यसदृशोभुवि ।
రావణుడు మూడు లోకాల నుండి రత్నాలను తెచ్చి అనుభవిస్తాడు. పరాక్రమంలోను బలంలోను భూమిపై అతనికి సమానుడు లేడు॥
Verse 44
तेषांसञ्जल्पमानामशोकवनिकांगताम् ।।।।अभिदुद्राववैदेहींरावणःक्रोधमूर्छितः ।
వారు అలా సంభాషిస్తూ అశోకవనికకు చేరిన వేళ, క్రోధమూర్ఛితుడైన రావణుడు వైదేహీ వైపు పరుగెత్తాడు.
Verse 45
वार्यमाणःसुसङ्क्रुद्धःसुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः ।।।।अभ्यधावतसङ्क्रुद्धःखेग्रहोरोहिणीमिव ।
హితబుద్ధి గల స్నేహితులు ఆపినా, అత్యంత క్రోధంతో రావణుడు ముందుకు దూసుకెళ్లాడు—ఆకాశంలో గ్రహమైన మంగళుడు రోహిణీ వైపు దూసుకెళ్లినట్లు.
Verse 46
मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ।।।।ददर्शराक्षसंक्रुद्धंनिस्त्रिंशवरधारिणम् ।तंनिशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ।।।।निवार्यमाणंबहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।
రాక్షసీ స్త్రీల కాపలాలో ఉన్నా నిందలేని మైథిలి సీత, క్రోధంతో దూసుకొచ్చే రాక్షసుణ్ణి—ఉత్తమ ఖడ్గం ధరించినవాడిని—చూసింది. ఖడ్గం విప్పి ఉన్న అతనిని చూసి జనకనందిని కలవరపడింది; స్నేహితులు ఎన్నిసార్లు ఆపినా అతడు వెనుదిరగలేదు.
Verse 47
मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ।।6.93.46।।ददर्शराक्षसंक्रुद्धंनिस्त्रिंशवरधारिणम् ।तंनिशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ।।6.93.47।।निवार्यमाणंबहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।
రాక్షసీ స్త్రీల కాపలాలో ఉన్నా నిందలేని మైథిలి సీత, క్రోధంతో దూసుకొచ్చే రాక్షసుణ్ణి—ఉత్తమ ఖడ్గం ధరించినవాడిని—చూసింది. ఖడ్గం విప్పి ఉన్న అతనిని చూసి జనకనందిని కలవరపడింది; స్నేహితులు ఎన్నిసార్లు ఆపినా అతడు వెనుదిరగలేదు.
Verse 48
सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ।।।।यथायंमामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् ।वधिष्यतिसनाथांमामनाथामिवदुर्मतिः ।।।।
దుఃఖంతో నిండిపోయిన సీత విలపిస్తూ ఇలా అంది—“చూడండి, ఈ దుర్బుద్ధి క్రోధంతో తానే నా మీదికి దూసుకొస్తున్నాడు; నాకు రక్షకుడు ఉన్నా, నన్ను అనాథినిలా భావించి నన్ను చంపబోతున్నాడు.”
Verse 49
सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ।।6.93.48।।यथायंमामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् ।वधिष्यतिसनाथांमामनाथामिवदुर्मतिः ।।6.93.49।।
“నేను భర్తకు అంకితమైనదానినైనా, అతడు మళ్లీ మళ్లీ నన్ను ప్రేరేపించాడు—‘నా భార్యవు అవు, నాతో సుఖించు’ అని. నేను అతనిని దృఢంగా తిరస్కరించాను. ఇప్పుడు నా అంగీకారం లేకపోవడంతో అతడు స్పష్టంగా నిరాశకు లోనై, క్రోధమోహాలతో కమ్ముకొని నన్ను చంపడానికి సిద్ధమయ్యాడు.”
Verse 50
बहुशश्चोदयामासभर्तारंमामनुव्रताम् ।भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवंमया ।।।।सोऽयंमामनुपस्थानेव्यक्तंनैराश्यमागतः ।क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुंमांसमुद्यतः ।।।।
“నేను భర్తకు అంకితమైనదానినైనా, అతడు మళ్లీ మళ్లీ నన్ను ప్రేరేపించాడు—‘నా భార్యవు అవు, నాతో సుఖించు’ అని. నేను అతనిని దృఢంగా తిరస్కరించాను. ఇప్పుడు నా అంగీకారం లేకపోవడంతో అతడు స్పష్టంగా నిరాశకు లోనై, క్రోధమోహాలతో కమ్ముకొని నన్ను చంపడానికి సిద్ధమయ్యాడు.”
Verse 51
बहुशश्चोदयामासभर्तारंमामनुव्रताम् ।भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवंमया ।।6.93.50।।सोऽयंमामनुपस्थानेव्यक्तंनैराश्यमागतः ।क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुंमांसमुद्यतः ।।6.93.51।।
అతడు నన్ను—భర్తకు అనువ్రతమైన నన్ను—మళ్లీ మళ్లీ ప్రేరేపిస్తూ, “నా భార్యవై, నాతో రమించు” అని అన్నాడు. కాని నేను అతనిని నిశ్చయంగా తిరస్కరించాను. ఇప్పుడు నా అంగీకారం లేకపోవడంతో అతడు స్పష్టంగా నిరాశకు లోనై, క్రోధమోహాలతో ఆవరించబడి నన్ను హతమార్చుటకు సిద్ధమయ్యాడు।
Verse 52
अथवातौनरव्याघ्रौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।मन्निमित्तमनार्येणसमरेऽद्यनिपातितौ ।।।।
“లేదా ఆ ఇద్దరు నరవ్యాఘ్ర సోదరులు—రామలక్ష్మణులు—నా కారణంగా ఈ రోజు ఆ అనార్యునిచేత యుద్ధంలో పడిపోయారా?”
Verse 53
भैरवोहिमहान्नादोराक्षसानांश्रुतोमया ।बहूनामिहहृष्टानांतथाविक्रोशतांप्रियम् ।।।।
ఇక్కడ అనేక రాక్షసులు హర్షంతో తమ ప్రియులను పిలుచుకుంటూ పెద్దగా కేకలు వేస్తున్న భయంకరమైన మహానాదాన్ని నేను విన్నాను।
Verse 54
अहोधिङ्मन्निमित्तोऽयंविनाशोराजपुत्रयोः ।अथवापुत्रशोकेनअहत्यारामलक्ष्मणौ ।।।।विधमिष्यतिमांरौद्रोराक्षसःपापनिश्चयः ।
అయ్యో—ధిక్కారం! ఆ ఇద్దరు రాజకుమారుల వినాశం నా కారణంగానే జరుగుతోందా? లేక తన కుమారశోకంతో వ్యాకులుడై, రామలక్ష్మణులను హతమార్చలేక, పాపనిశ్చయంతో స్థిరమైన ఆ రౌద్ర రాక్షసుడు నన్నే నాశనం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడా?
Verse 55
हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतंक्षुद्रयामया ।।।।यद्यहंतस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता ।नाद्यैवमनुशोचेयंभर्तुरङ्कगतासती ।।।।
క్షుద్రబుద్ధిగల నేను హనుమంతుని ఆ మాటను అనుసరించలేదు. అప్పుడే నేను ఆయన పీఠంపై కూర్చొని వెళ్లి ఉంటే, నిశ్చయంగా అజేయంగా చేరి ఉండేదాన్ని; ఈ రోజు ఇలా విలపించేదాన్ని కాదు, సతిగా భర్త ఒడిలో విశ్రాంతి పొందేదాన్ని।
Verse 56
हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतंक्षुद्रयामया ।।6.93.55।।यद्यहंतस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता ।नाद्यैवमनुशोचेयंभर्तुरङ्कगतासती ।।6.93.56।।
కౌసల్య హృదయం తప్పక చీలిపోతుందని నేను భావిస్తున్నాను; ఏకపుత్రిక అయిన ఆమె, తన కుమారుడు యుద్ధంలో నశించాడని విన్నప్పుడు।
Verse 57
मन्येतुहृदयंतस्याःकौसल्यायाःफलिष्यति ।एकपुत्रायदापुत्रंविनष्टंश्रोष्यतेयुधि ।।।।
కౌసల్య హృదయం తప్పక చీలిపోతుందని నేను భావిస్తున్నాను; ఏకపుత్రిక అయిన ఆమె, తన కుమారుడు యుద్ధంలో నశించాడని విన్నప్పుడు।
Verse 58
साहिजन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः ।धर्मकार्याणिरूपं च रुदतीसंस्मरिष्यति ।।।।
ఆమె విలపిస్తూ ఆ మహాత్ముని జన్మను, బాల్యాన్ని, యౌవనాన్ని, ధర్మకార్యాలను, అతని రూపాన్నీ మళ్లీ మళ్లీ స్మరిస్తుంది।
Verse 59
निराशानिहतेपुत्रेदत्त्वाश्राद्धमचेतना ।अग्निमावेक्ष्यतेनूनमापोवापिप्रवेक्ष्यति ।।।।
కుమారుడు హతుడైన తరువాత నిరాశతో, శోకంతో అచేతనప్రాయంగా ఆమె శ్రాద్ధకర్మను చేసి, తప్పక అగ్నివైపు చూస్తుంది; లేక నీటిలో ప్రవేశిస్తుంది।
Verse 60
धिगस्तुकुब्जामसतींमन्थरांपापनिश्चयाम् ।यन्निमित्तमिमंशोकंकौसल्याप्रतिपत्स्यते ।।।।
ఆ కుబ్జా, దుష్టురాలు, పాపనిశ్చయముగల మంథరాపై ధిక్కారం; ఆమె కారణంగానే కౌసల్య ఈ శోకాన్ని పొందుతుంది।
Verse 61
इत्येवंमैथिलींदृष्टवाविलपन्तींतपस्विनीम् ।रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशंगताम् ।।।।एतस्मिन्नन्तरेतस्यअमात्यःशीलवान् शुचिः ।सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ।।।।निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।
ఇలా విలపిస్తున్న తపస్విని మైథిలిని చూచి—చంద్రుడు లేని వేళ గ్రహవశమై పడిన రోహిణిలా—అదే సమయంలో శీలవంతుడు, శుచియైన, మేధావి మంత్రి సుపార్శ్వుడు, ఇతర సచివులు ఆపినా, రాక్షసేశ్వరుడు రావణునితో ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 62
इत्येवंमैथिलींदृष्टवाविलपन्तींतपस्विनीम् ।रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशंगताम् ।।6.93.61।।एतस्मिन्नन्तरेतस्यअमात्यःशीलवान् शुचिः ।सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ।।6.93.62।।निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।
అదే సమయంలో అతని శీలవంతుడు, శుచియైన, మేధావి మంత్రి సుపార్శ్వుడు, రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుని ఉద్దేశించి, ఇతర సచివులు ఆపినా, ఈ వాక్యమును పలికెను।
Verse 63
कथंनामदशग्रीव साक्षद्वैश्रवणानुज ।।।।हन्तुमिच्छसिवैदेहींक्रोधाद्धर्ममपास्य च ।
హే దశగ్రీవా, సాక్షాత్ వైశ్రవణుని (కుబేరుని) అనుజా! క్రోధంతో ధర్మాన్ని విడిచి, వైదేహిని హతమార్చాలని నీవు ఎలా కోరుతున్నావు?
Verse 64
वेदविद्याव्रतस्नातःस्वकर्मनिरतस्तथा ।।।।स्त्रियःकस्माद्वधंवीरमन्यसेराक्षसेश्वर ।
వేదవిద్యా వ్రతములలో స్నాతుడవై, స్వకర్మమునందు నిమగ్నుడవై ఉన్నప్పటికీ, హే వీర రాక్షసేశ్వరా! స్త్రీ వధను నీవెందుకు ఆలోచిస్తున్నావు?
Verse 65
मैथिलींरूपसम्पन्नांप्रत्यवेक्षस्वपार्थिव ।।।।तस्मिन्नेवसहास्माभिराहेवक्रोधमुत्सृज ।
హే రాజా, రూపసంపన్నమైన మైథిలీని (సీతను) సమ్యకుగా పరిశీలించుము. మా తోడుగా యుద్ధంలో ఆ ఒక్కనిపైనే నీ కోపాన్ని విడిచిపెట్టు (కేంద్రీకరించు).
Verse 66
अभ्युत्थानंत्वमद्यैवकृष्णपक्षचतुर्धशीम् ।।।।कृत्वानिर्याह्यमावास्यांविजयायबलैर्वृतः ।
ఈరోజే కృష్ణపక్ష చతుర్దశినాడు సిద్ధతలు చేసికొనుము. ఆపై అమావాస్య రోజున సేనలతో చుట్టుముట్టబడి విజయార్థం బయలుదేరు.
Verse 67
शूरःधीमान् रथीखडगीरथप्रवमास्थितः ।।।।हत्वादाशरथिंरामंभवान् प्राप्स्यसिमैथिलीम् ।
నీవు శూరుడవు, ధీమంతుడవు—రథీ, చేతిలో ఖడ్గధారి. ఉత్తమ రథాన్ని అధిరోహించి దాశరథి రాముని సంహరించుము; అప్పుడు మైథిలీని పొందుదువు.
Verse 68
स तद्दुरात्मासुहृदानिवेदितंवचःसुधर्म्यंप्रतिगृह्यरावणः ।गृहंजगामथततश्चवीर्यवान् पुनःसभां च प्रययौसुहृद्वृतः ।।।।
ఆ దుర్మతి రావణుడు సుహృదుడు నివేదించిన ధర్మ్యమైన మాటలను స్వీకరించాడు. అతడు తన గృహానికి వెళ్లి, ఆపై వీర్యవంతుడై స్నేహితులతో కూడి మళ్లీ సభకు వెళ్లాడు.
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa, overwhelmed by grief and rage after Indrajit’s death, decides to kill Vaidehī (Sītā)—a non-combatant—raising a direct dharma breach: retaliatory violence against the protected and powerless versus lawful conduct in war.
The sarga teaches that ungoverned krodha distorts judgment and targets the innocent; therefore, nīti and dharma function as corrective forces. Suparśva’s counsel frames moral limits as essential to legitimate power, even for a ruler in crisis.
Aśoka-vana (Aśoka grove) is foregrounded as Sītā’s guarded enclosure and a moral theater of vulnerability; the antaḥpura is referenced through the expected lamentation of rākṣasa women, while Laṅkā and the sabhā (council) situate the episode within royal and military institutions.