Sarga 69

Verse 1

एवंविलपमानस्यरावणस्यदुरात्मनः ।श्रुत्वाशोकाभितप्तस्यत्रिशिरावाक्यमब्रवीत् ।।।।

ఇలా శోకంతో దగ్ధుడై విలపిస్తున్న దురాత్ముడైన రావణుని మాటలు విని త్రిశిరుడు అతనితో ఇలా పలికాడు।

Verse 2

एवमेवमहावीर्योहतोनस्तातमध्यमः ।न तुसत्पुरुषाराजन्विलपन्तियथाभवान् ।।।।

నిజమే, మా మహావీరుడు—మీ మధ్య తండ్రి-సమానుడైన మామ—హతుడయ్యాడు; కాని, ఓ రాజా, సత్పురుషులు మీవలె విలపించరు।

Verse 3

नूनंत्रिभुवनस्यापिपर्याप्तस्त्वमसिप्रभो ।स कस्मात्प्राकृतइवशोचस्यात्मानमीदृशम् ।।।।

నిశ్చయంగా, ఓ ప్రభూ! మీరు త్రిభువనమునకైనా పరిపూర్ణంగా సమర్థులు; అట్లుండగా ఈ విధంగా సాధారణ మనిషివలె మీమీద మీరెందుకు శోకిస్తున్నారు?

Verse 4

ब्रह्मदत्ताऽस्तितेशक्तिःकवचस्सायकोधनुः ।सहस्रखरसंयुक्तोरथोमेघस्वनोमहान् ।।।।

హే వీరా! నీకు బ్రహ్మదత్త వరప్రసాదాలు ఉన్నాయి—శక్తి, కవచం, బాణాలు, ధనుస్సు; అలాగే సహస్ర గర్దభయుక్తమై మేఘగర్జనవంటి ధ్వని చేసే మహారథమూ నీదే।

Verse 5

त्वयाऽसकृद्विशस्त्रेणविशस्तादेवदानवाः ।स सर्वायुधसम्पन्नोराघवंशास्तुमर्हसि ।।।।

నీవు ఎన్నిసార్లయినా, ఆయుధాలు లేకున్నా, దేవదానవులను జయించావు. ఇప్పుడు సమస్త ఆయుధాలతో సమృద్ధుడై రాఘవుడు (రాముడు)ను శాసించుటకు అర్హుడవు॥

Verse 6

कामंतिष्ठमहाराजनिर्गमिष्याम्यहंरणम् ।उद्धरिष्यामितेशत्रूंन्गरुडःपन्नगानिव ।।।।

మహారాజా, మీరు నిశ్చింతగా ఉండండి; నేను యుద్ధభూమికి వెళ్లి గరుడుడు పన్నగాలను ఎత్తుకుపోయినట్లు మీ శత్రువులను పెకిలించి వేస్తాను।

Verse 7

शम्बरोदेवराजेननरकोविष्णुवायथा ।तथाऽद्यशयितारामोमयायुधिनिपातितः ।।।।

దేవరాజు శంబరుణ్ని ఎలా పడగొట్టాడో, విష్ణువు నరకుణ్ని ఎలా సంహరించాడో, అలాగే నేడు నేను యుద్ధంలో రాముణ్ని పడగొట్టి నేలపై శయింపజేస్తాను।

Verse 8

श्रुत्वात्रिशिरसोवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।पुनर्जातमिवात्मानंमन्यतेकालचोदितः ।।।।

త్రిశిరసుని మాటలు విని రాక్షసాధిపతి రావణుడు, కాలప్రేరణతో, తాను మళ్లీ జన్మించినట్లుగా భావించాడు।

Verse 9

श्रुत्वात्रिशिरसोवाक्यंदेवान्तकनरान्तकौ ।अतिकायश्चतेजस्वीबभूवुर्युद्धहर्षिताः ।।।।

త్రిశిరసుని మాటలు విని దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు మరియు తేజోవంతుడైన అతికాయుడు—అందరూ యుద్ధహర్షంతో ఉత్సాహితులయ్యారు।

Verse 10

ततोऽहमहमित्येवगर्जन्तोनैरृतर्षभाः ।रावणस्यसुतावीराश्शक्रतुल्यपराक्रमाः ।।।।

అప్పుడు రావణుని వీరపుత్రులు—నైరృతవృషభులు, శక్రసమాన పరాక్రములు—‘నేను, నేనే’ అంటూ గర్జించసాగారు।

Verse 11

अन्तरिक्षगतास्सर्वेसर्वेमायाविशारदाः ।सर्वेत्रिदशदर्पघ्नास्सर्वे च रणदुर्जयाः ।।।।

వారందరూ అంతరిక్షంలో సంచరించగలవారు; అందరూ మాయావిద్యలో నిపుణులు; అందరూ దేవతల గర్వాన్ని చెదరగొట్టువారు; అందరూ యుద్ధంలో దుర్జేయులు।

Verse 12

सर्वेसुबलसम्पन्नास्सर्वेविस्तीर्णकीर्तयः ।सर्वेसमरमासाद्य न श्रूयन्तेस्मपराजिताः ।।।।देवैरपिसगन्धर्वैस्सकिन्नरमहोरगैः ।

వారందరూ అపారబలసంపన్నులు, వారందరి కీర్తి విశాలంగా వ్యాపించింది. సమరంలో ప్రవేశించినప్పుడు వారు ఓడిపోయారని ఎప్పుడూ వినబడలేదు—దేవులు, గంధర్వులు, కిన్నరులు, మహోరగులు (మహానాగులు) కూడ వారిని జయించలేకపోయారు.

Verse 13

सर्वेस्त्रविदुषोवीरास्सर्वेयुद्धविशारदाः ।।।।सर्वेप्रसवरविज्ञानास्सर्वेलब्धवरास्तथा ।

వారందరూ శస్త్రవిద్యలో నిపుణులైన వీరులు, వారందరూ యుద్ధవిశారదులు. వారందరూ యజ్ఞకర్మలూ వైదికజ్ఞానమూ తెలిసినవారు; అలాగే వారందరూ వరప్రాప్తులూ అయ్యారు.

Verse 14

सतैस्तथाभास्करतुल्यवर्चसैःपुस्त्रैर्वृतश्शत्रुबलप्रमार्दनैः ।रराजराजामघवान्यथामरै ।र्वृतोमहादानवदर्पनाशनैः ।।।।

సూర్యసమాన తేజస్సుతో ప్రకాశించే, శత్రుబలాన్ని చూర్ణం చేయగల శతాధిక కుమారులతో పరివృతుడై ఆ రాజు (రావణుడు) ప్రకాశించాడు—మహాదానవుల దర్పాన్ని నశింపజేసే అమరులతో చుట్టుముట్టబడిన ఇంద్రునివలె.

Verse 15

स पुत्रान् सम्परिष्वज्यभूषयित्वा च भूषणैः ।आशीर्भिश्चप्रशस्ताभिःप्रेषयामाससम्युगे ।।।।

అతడు తన కుమారులను ఆలింగనం చేసి, ఆభరణాలతో అలంకరించి, శుభప్రదమైన ప్రశస్త ఆశీర్వచనాలతో వారిని యుద్ధానికి పంపించాడు.

Verse 16

युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौचापिरावणः ।रक्षणार्थंकुमाराणांप्रेषयामाससंयुगे ।।।।

కుమారుల రక్షణార్థం రావణుడు తన ఇద్దరు సోదరులు—యుద్ధోన్మత్తుడు మరియు మత్తుడు—నూ సమరానికి పంపించాడు.

Verse 17

तेऽभिवाद्यमहात्मानंरावणंरिपुरावणम् ।कृत्वाप्रदक्षिणंचैवमहाकायाःप्रतस्थिरे ।।।।

ఆ మహాకాయ వీరులు శత్రుభయంకరుడైన మహాత్మ రావణునికి అభివాదం చేసి, భక్తితో ప్రదక్షిణ చేసి, యుద్ధార్థం బయలుదేరిరి।

Verse 18

सर्वौषधीभिर्गन्धैश्चसमालभ्यमहाबलाः ।निर्जग्मुर्नैरृतश्रेष्ठाषडेतेयुद्धकाङ्क्षिणः ।।।।

యుద్ధకాంక్షతో ఉన్న ఆ ఆరు శ్రేష్ఠ రాక్షసనాయకులు మహాబలులు; సర్వౌషధులు, సుగంధ ద్రవ్యాలతో దేహాన్ని లేపనం చేసుకొని బయలుదేరిరి।

Verse 19

त्रिशिराश्चातिकायश्चदेवान्तकनरान्तकौ ।महोदरमहापार्श्वौनिर्जग्मुःकालचोदिताः ।।।।

త్రిశిరా, అతికాయ, దేవాంతక-నరాంతకులు, మహోదర-మహాపార్శ్వులు—కాలప్రేరితులై బయలుదేరిరి।

Verse 20

ततस्सुदर्शनंनागंनीलजीमूतसन्निभम् ।ऐरावतकुलेजातमारुरोहमहोदरः ।।।।

అనంతరం మహోదరుడు నీల మేఘసమాన శ్యామవర్ణుడై, ఐరావతకులజాతుడైన ‘సుదర్శన’ అనే గజాన్ని అధిరోహించాడు।

Verse 21

सर्वायुधसमायुक्तंतूणीभिश्चस्वलङ्कृतम् ।रराजगजमास्थायसवितेवास्तमूर्धनि ।।।।

సర్వాయుధాలతో సమాయుక్తుడై, తూణీరాలతో సువిభూషితుడై, అతడు గజమును అధిరోహించి పశ్చిమంలో అస్తశిఖరంపై సవితృదేవునివలె ప్రకాశించాడు।

Verse 22

हयोत्तमसमायुक्तंसर्वायुधसमाकुलम् ।आरुरोहरथश्रेष्ठंत्रिशिरारावणात्मजः ।।।।

ఉత్తమ అశ్వాలతో యుక్తమై, సర్వాయుధాలతో నిండిన ఆ శ్రేష్ఠ రథాన్ని రావణాత్మజుడు త్రిశిరుడు అధిరోహించాడు।

Verse 23

त्रिशिरारथमास्थायविरराजधनुर्धरः ।सविद्युदुल्कश्शैलाग्रेस्सेन्द्रइवाम्बुदः ।।।।

రథమును అధిష్ఠించి ధనుర్ధరుడైన త్రిశిరుడు విరాజిల్లాడు—పర్వతశిఖరంపై విద్యుత్తు, ఉల్కలతో నిండిన మేఘం, అందులో ఇంద్రుడు ఉన్నట్లుగా।

Verse 24

त्रिभिःकिरीटैश्शुशुभेत्रिशिरास्सरथोत्तमे ।हिमवानिशैलेन्द्रस्त्रिभिःकाञ्चनपर्वतैः ।।।।

శ్రేష్ఠ రథంపై ఉన్న త్రిశిరుడు తన మూడు కిరీటాలతో శోభించాడు—మూడు స్వర్ణశిఖరాలతో ప్రకాశించే శైలేంద్రుడైన హిమవంతునివలె।

Verse 25

अतिकायोऽपितितेजस्वीराक्षसेन्द्रसुतस्तदा ।आरुरोहरथश्रेष्ठंश्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ।।।।

అప్పుడు తేజస్సుతో కూడిన అతికాయుడూ—రాక్షసేంద్రుని కుమారుడు, సమస్త ధనుర్ధరులలో శ్రేష్ఠుడు—ఆ శ్రేష్ఠ రథాన్ని అధిరోహించాడు।

Verse 26

सुचक्राक्षंसुसंयुक्तंस्वनुकर्षंसुकूबरम् ।तूणीबाणासनैर्दीप्तंप्रासासिपरिघाकुलम् ।।।।

ఆ రథానికి చక్రనాభులు సుందరంగా ఉండి, సంధులు దృఢంగా, అక్షం బలంగా, కూబరం సుస్థిరంగా ఉండెను. అది తూణీరాలు, బాణాలు, ధనుస్సులతో దీప్తమై, ప్రాసాలు, ఖడ్గాలు, పరిఘాలతో నిండిపోయి ఉండెను.

Verse 27

सकाञ्चनविचित्रेणमकुटेनविराजता ।भूषणैश्चबभौमेरुःप्रभाभिरिवभासयन् ।।।।

విచిత్రమైన స్వర్ణమకుటంతో విరాజిల్లుతూ, సర్వాంగభూషణాలతో అలంకృతుడై, తన ప్రభతో సమస్తాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ మేరుపర్వతంలా కనిపించెను.

Verse 28

स रराजरथेतस्मिन् राजसूनुर्महाबलः ।वृतोनैरृतशार्दूलैर्वज्रपाणिरिवामरैः ।।।।

ఆ రథంలో మహాబలవంతుడైన రాజసుతుడు, నైరృతశార్దూలులైన రాక్షసవీరులతో చుట్టుముట్టబడి, దేవుల మధ్య వజ్రపాణి ఇంద్రునివలె ప్రకాశించెను.

Verse 29

हयमुच्चैश्श्रवःप्रख्यंश्वेतंकनकभूषणम् ।मनोजवंमहाकायमारुरोहनरान्तकः ।।।।

నరాంతకుడు ఉచ్చైఃశ్రవసునకు సమానంగా ప్రసిద్ధి చెందిన, శ్వేతవర్ణ, కనకభూషణాలతో అలంకృత, మనోజవముతో దూసుకుపోయే మహాకాయ అశ్వాన్ని అధిరోహించెను.

Verse 30

गृहीत्वाप्रासमुल्काभंविरराजनरान्तकः ।शक्तिमादायतेजस्वीगुहशशिखिगतोयथा ।।।।

ఉల్కవలె జ్వలించే భాలాన్ని పట్టుకొని నరాంతకుడు ప్రకాశించాడు. శక్తి-శూలాన్ని ధరించిన మయూరధ్వజ గుహుడు (స్కందుడు) వలె అతడు తేజోవంతుడై విరాజిల్లాడు।

Verse 31

देवान्ककस्समादायपरिघंवज्रभूषणम् ।परिगृह्यगिरिंदोर्भ्यांवपुर्विष्णोर्विडम्बयन् ।।।।

దేవాంతకుడు వజ్రసమ కఠిన అలంకారాలతో భూషితమైన పరిఘాన్ని ఎత్తుకున్నాడు. దానిని రెండు భుజాలతో పట్టుకొని, పర్వతధారిగా ఉన్న విష్ణువు రూపాన్ని అనుకరించునట్లు కనిపించాడు।

Verse 32

महापार्श्वोमहाकायोगदामादायवीर्यवान् ।विरराजगदापाणिःकुबेरइवसंयुगे ।।।।

మహాకాయుడూ, పరాక్రమశాలియైన మహాపార్శ్వుడు గదను ఎత్తుకున్నాడు. గదాపాణిగా అతడు యుద్ధరంగంలో కుబేరునివలె విరాజిల్లాడు।

Verse 33

तेप्रतस्थुर्महात्मानोऽमरावत्यास्सुराइव ।तान् गजैश्चतुरङ्गैश्चरथैश्चाम्बुन्दिस्स्वनैः ।।।।अनूत्पेतुर्महात्मानोराक्षसाःप्रवरायुधाः ।

ఆ మహాత్ములైన కుమారులు అమరావతిలోని దేవతలవలె బయలుదేరారు. వారి వెనుక శ్రేష్ఠాయుధధారులైన మహాబల రాక్షసులు ఏనుగులు, గుర్రాలు, మేఘగర్జనవంటి రథాలతో అనుసరించారు।

Verse 34

तेविरेजुर्महात्मानःकुमारास्सूर्यवर्चसः ।।।।किरीटिनश्रशियाजुष्टाग्रहादीप्ताइवाम्बरे ।

ఆ మహాత్ములైన కుమారులు సూర్యవర్ఛస్సుతో ప్రకాశించారు. కిరీటధారులు, శ్రీతో యుక్తులు, వారు ఆకాశంలో దీప్తిగల గ్రహాలవలె విరాజిల్లారు।

Verse 35

प्रगृहीताबभौतेषांशस्त्राणामावळिस्सिता ।।।।शारदाभ्रप्रतीकाशाहंसावळिरिवाम्बरे ।

వారు పైకెత్తిన ఆయుధాల తెల్లని వరుస ప్రకాశించింది—ఆకాశంలో హంసల వరుసలాగా, లేక శరదృతువు ప్రకాశవంతమైన మేఘాల్లాగా।

Verse 36

मरणंवापिनिश्चित्यशत्रूणांवापराजयम् ।।।।इतिकृत्वामतिंवीरानिर्जग्मुस्संयुगार्थिनः ।

మరణమైనా సరే, లేక శత్రువుల పరాజయమైనా సరే—అని సంకల్పించి వీరులు మనస్సు స్థిరపరచుకొని యుద్ధార్థంగా బయలుదేరారు।

Verse 37

जगर्जुश्चप्रणेदुश्चचिक्षिपुश्चापिसायकान् ।।।।जगृहुश्चमहात्मानोनिर्वातायुद्धदुर्मदाः ।

ఆ మహాత్మ రాక్షసులు—అచలులు, యుద్ధమదంతో ఉన్మత్తులు—గర్జిస్తూ, కేకలు వేస్తూ ముందుకు వచ్చి బాణవర్షం కురిపించారు।

Verse 38

क्ष्वेळिडितास्फोटिनिनदैश्चचाल च वसुन्दरा ।।।।रक्षसांसिंहनादैश्चसंस्फोटेवतदाम्बरम् ।

వారి చప్పట్లు, చిటపటల శబ్దాల గర్జనతో భూమి కంపించింది; రాక్షసుల సింహనాదాలతో ఆకాశం కూడా చీలిపోతుందేమో అనిపించింది।

Verse 39

अभिनिष्क्रम्यमुदिताराक्षसेन्द्रामहाबलाः ।।।।ददृशुर्वानरानीकंसमुद्यतशिलानगम् ।

ఉల్లాసంతో బయటికి వచ్చి మహాబల రాక్షసేంద్రులు వానరసేనను చూశారు—యుద్ధానికి సిద్ధంగా, శిలలు మరియు కొండచరియలను పైకెత్తి విసరడానికి సిద్ధంగా।

Verse 40

हरयोपिमहात्मानोददृशुर्नेरृतम् ।।।।हस्त्यश्वरथसम्बाधंकिङ्किणीशतनादितम् ।नीलजीमूतसङ्काशंसमुद्यतमहायुधम् ।।।।दीप्तानलरविप्रख्यैस्सर्वतोनैरृतैर्वृतम् ।

మహాత్మ వానరయోధులూ ఆ రాక్షససేనను చూశారు—ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలతో కిక్కిరిసినది, వందల కింకిణీల నాదంతో మార్మోగినది; నీల మేఘసమూహంలా కనిపిస్తూ, మహాయుధాలను ఎత్తి పట్టుకొని, అగ్ని సూర్యులవలె దీప్తిమంతమైన రాక్షసులతో అన్ని వైపులా ఆవరించబడినది।

Verse 41

हरयोपिमहात्मानोददृशुर्नेरृतम् ।।6.69.40।।हस्त्यश्वरथसम्बाधंकिङ्किणीशतनादितम् ।नीलजीमूतसङ्काशंसमुद्यतमहायुधम् ।।6.69.41।।दीप्तानलरविप्रख्यैस्सर्वतोनैरृतैर्वृतम् ।

శత్రుసేన ముందుకు వస్తున్నదని చూసి వానరులు లక్ష్యాన్ని స్థిరపరచుకున్నారు; వారు మహాశిలలను, పర్వతాలను ఎత్తుకున్నారు. మహాబలవంతులై వారు ఘోరనాదం చేశారు; రాక్షసుల గర్వాన్ని సహించలేక వానరయోధులు ప్రతిగర్జన చేశారు।

Verse 42

तद्दृष्टवाबलमायान्तंलब्धलक्षाःप्लवङ्गमाः ।।।।समुद्यतमहाशैलास्सम्प्रणेदुर्महाबला ।अमृष्यमाणारक्षांसिप्रतिनर्दन्तवानराः ।।।।

శత్రుసేన ముందుకు వస్తున్నదని చూసి వానరులు లక్ష్యాన్ని స్థిరపరచుకున్నారు; వారు మహాశిలలను, పర్వతాలను ఎత్తుకున్నారు. మహాబలవంతులై వారు ఘోరనాదం చేశారు; రాక్షసుల గర్వాన్ని సహించలేక వానరయోధులు ప్రతిగర్జన చేశారు।

Verse 43

तद्दृष्टवाबलमायान्तंलब्धलक्षाःप्लवङ्गमाः ।।6.69.42।।समुद्यतमहाशैलास्सम्प्रणेदुर्महाबला ।अमृष्यमाणारक्षांसिप्रतिनर्दन्तवानराः ।।6.69.43।।

ఆ వానరయూథపతులు భయంకరమైన రాక్షససేనలోకి దూసుకెళ్లి, ఎత్తి పట్టుకున్న శిలలతో అటూ ఇటూ సంచరించారు—శిఖరాల మధ్య శిఖరములు గల పర్వతాలు సంచరిస్తున్నట్లుగా।

Verse 44

ततस्समुद्घुष्टरवंनिशम्य।रक्षोगणावानरयूथपानाम् ।अमृष्यमाणाःपरहर्षमुग्रं।महाबलाःभीमतरंविनेदुः ।।।।

అప్పుడు వానరయూథపతుల గర్జనను విని రాక్షసగణాలు—శత్రువుల ఉగ్రోత్సాహాన్ని సహించలేక—మహాబలవంతులై మరింత భయంకరమైన నాదంతో గర్జించాయి।

Verse 45

तेराक्षसबलंघोरंप्रविश्यहरियूथपाः ।विचेरुरुद्यतैश्शैलैर्नगाश्शिखरिणोयथा ।।।।

ఆ వానరయూథపతులు భయంకరమైన రాక్షససేనలోకి దూసుకెళ్లి, ఎత్తి పట్టుకున్న శిలలతో అటూ ఇటూ సంచరించారు—శిఖరాల మధ్య శిఖరములు గల పర్వతాలు సంచరిస్తున్నట్లుగా।

Verse 46

केचिदाकाशमाविश्यकेचिदुर्व्यांप्लवङ्गमाः ।रक्षस्सैन्येषुसङ्कृद्धाःश्चेरुर्द्रुमशिलायुधाः ।।।।

కొంతమంది వానరులు ఆకాశంలోకి దూకగా, మరికొందరు భూమిపై నిలిచారు. రాక్షససైన్యంలో తీవ్ర కోపంతో, చెట్లు మరియు శిలలను ఆయుధాలుగా చేసుకొని వారు సంచరించారు॥

Verse 47

द्रुमांश्चविपुलस्कन्थान् गृह्यवानरपुङ्गवाः ।तद्युद्धमभवद्घोरंरक्षोवानरसङ्कुलम् ।।।।

వానరశ్రేష్ఠులు విస్తారమైన కాండాలున్న చెట్లను పట్టుకొని యుద్ధం చేశారు. అప్పుడు ఆ యుద్ధం అత్యంత ఘోరమైంది—రాక్షసులు, వానరులు గుమికూడి నిండిపోయారు॥

Verse 48

तेपादपशिलाश्शैलैश्चक्रुर्वृष्टिमनूपमाम् ।बाणौघैर्वार्यमाणाश्चहरयोभीमविक्रमाः ।।।।

ఆ భీమపరాక్రమశాలి వానరులు, బాణాల ప్రవాహాలతో అడ్డుపడుతున్నప్పటికీ, చెట్లు, శిలలు, పర్వతఖండాల అపూర్వ ‘వర్షం’ కురిపించారు॥

Verse 49

सिंहनादान्विनेदुश्चरणेराक्षसवानराः ।शिलाभिश्चूर्णयामासुर्यातुधानान् प्लवङ्गमाः ।।।।

రణరంగంలో రాక్షసులు, వానరులు సింహనాదంలా గర్జించారు. వానరులు శిలలతో యాతుధానులను చూర్ణం చేశారు॥

Verse 50

नर्जघ्नुस्संयुगेक्रुद्धाःकवचाभरणावृतान् ।केचिद्रथगतावनीरान्गजवाजिगतानपि ।।।।

సమరంలో క్రోధంతో వారు కవచాభరణాలతో కప్పబడిన వీరులను సంహరించారు. కొందరు రథస్థులను, గజారూఢులను, అశ్వారూఢులను కూడా కూలదోశారు॥

Verse 51

निर्जघ्नुस्सहसाऽप्लुत्ययातुधानान् प्लवङ्गमाः ।शैलशृङ्गाचिताङ्गाश्चमुष्टिभिर्वान्तलोचनाः ।।।।चेरुःपेतुश्चनेदुश्चतत्रराक्षसपुङ्गवाः ।

వానరులు అకస్మాత్తుగా దూకి యాతుధానులను సంహరించారు. అక్కడ రాక్షసపుంగవులు ముష్టిఘాతాలతో దెబ్బతిని, కళ్ళు బయటకు పొంగి, శైలశిఖరాలపై దేహాలు చెల్లాచెదురై—తూలి పడిపోయి కేకలు వేశారు॥

Verse 52

राक्षसाश्चशरैस्तीक्ष्णैर्बिदुःकपिकुञ्जरान् ।।।।शूलमुद्गरखडगैश्चजघ्नुःप्रासैश्चशक्तिभिः ।

రాక్షసులు కూడా పదునైన బాణాలతో గజసమానమైన కపివీరులను ఛేదించారు. శూలాలు, ముద్గరాలు, ఖడ్గాలు, ప్రాసాలు, శక్తులతో వారిని కొట్టి సంహరించారు॥

Verse 53

अन्योन्यंपातयामासुःपरस्परजयैषिणः ।।।।रिपुशोणितदिग्धाङ्गास्तत्रवानरराक्षसाः

అక్కడ వానరులు రాక్షసులు పరస్పర విజయం కోరుతూ, శత్రువుల రక్తంతో లేపితమైన అవయవాలతో, ఒకరినొకరు మళ్లీ మళ్లీ నేలకూల్చారు।

Verse 54

ततश्शैलैश्चखडगैश्चविसृष्टैर्हरिराक्षसैः ।।।।मुहूर्तेनावृताभूमिरभवच्छोणिताप्लुता ।

అనంతరం వానరులు రాక్షసులు విసిరిన శిలలు, ఖడ్గాల వల్ల క్షణమాత్రంలోనే భూమి కప్పబడింది; రక్తంతో ముంచెత్తినట్లుగా కనిపించింది।

Verse 55

विकीर्णैःपर्वताकारैरक्षोभिररिमर्दनैः ।।।।आसीद्वसुमतीपूर्णातदायुद्धमदान्वितैः ।

అప్పుడు యుద్ధమదంతో మత్తులైన, అచంచలమైన, శత్రువులను మర్దించే రాక్షసుల పర్వతాకార దేహాలు చెల్లాచెదురై, భూమి అంతటా నిండిపోయింది।

Verse 56

आक्षिप्ताःक्षिप्यमाणाश्चभग्नशूलाश्चवानरैः ।।।।पुनरङ्गैस्तदाचक्रुरासन्नायुद्धमद्भुतम् ।

వానరులు ఎత్తి విసిరి పడేసినవారు, శూలాలు విరిగినవారు అయినా, వారు మళ్లీ దగ్గరకు చేరి తమ అవయవాలతోనే ఆశ్చర్యకరమైన యుద్ధం చేశారు।

Verse 57

वानरान्वानरैरेवजघ्नुस्तेनैरृतर्षभाः ।।।।राक्षसान्राक्षसैरेवजघ्नुस्तेवानराअपि ।

ఆ వృషభసమాన రాక్షసులు వానరులను వానరులతోనే కొట్టారు; వానరులు కూడా రాక్షసులను రాక్షసులతోనే కొట్టారు।

Verse 58

आक्षिप्य च शिलास्तेषांनिजघ्नाराक्षसाहरीन् ।।।।तेषांचाछचिद्यशस्त्राणिजघ्नूरक्षांसिवानराः ।

రాక్షసులు శిలలను ఎత్తి వానరులపై దాడి చేశారు; వానరులు వారి ఆయుధాలను లాక్కొని తిరిగి రాక్షసులను సంహరించారు।

Verse 59

निजघ्नुश्शैलशूलार्स्सैर्भिभिदुश्चपरस्परम् ।।।।सिंहनादान्विनेदुश्चरणेराक्षसावानराः ।

యుద్ధభూమిలో రాక్షసులు, వానరులు శిలలు, త్రిశూలాలు, భల్లాలతో పరస్పరం కొట్టి చీల్చుకున్నారు; సింహనాదంలా గర్జించారు।

Verse 60

छिन्नवर्णतनुत्राणाराक्षसावानरैर्हताः ।।।।रुधिरंप्रसृतास्तत्ररससारमिवद्रुमाः ।

వానరుల చేత హతమైన రాక్షసుల కవచాలు, ఆవరణాలు చినిగిపోయి, అక్కడ రక్తం ప్రవహించింది—చీలిన వృక్షాల నుంచి రసం కారినట్లుగా।

Verse 61

रथेन च रथंचापिवारणेनैववारणम् ।।।।हयेन च हयंकेचिन्निजघ्नुर्वानरारणे ।

యుద్ధంలో కొందరు వానరులు రథంతో రథాన్ని, ఏనుగుతో ఏనుగును, గుర్రంతో గుర్రాన్ని ఢీకొట్టి ధ్వంసం చేశారు।

Verse 62

क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्चभल्लैश्चनिशितैश्शरैः ।।।।राक्षसावानरेन्द्राणांबिभिदुःपादपान् शिलाः ।

క్షురప్ర, అర్ధచంద్ర, భల్లముఖమైన పదునైన బాణాలతో రాక్షసులు వానరనాయకులు ఎత్తిన వృక్షాలు, శిలలను చీల్చి చూర్ణం చేశారు।

Verse 63

विकीर्णैपर्वताग्रैश्चद्रुमैछशिनैश्चसंयुगे ।।।।हतैश्चकपिरक्षोभिर्दुर्गमावसुधाऽभवत् ।

ఆ యుద్ధంలో చెల్లాచెదురైన పర్వతశిఖరాలు, నరికివేయబడిన వృక్షాలు, పడిపోయిన వానరులు మరియు రాక్షసులతో భూమి దాటలేనంత దుర్గమమైంది।

Verse 64

तेवानरागर्वितहृष्टचेष्टास्सङ्ग्राममासाद्यभयंविम ।युद्धंस्मसर्वेसहराक्षसैस्सैयुधाश्चक्रुरदीनसत्त्वाः ।।।।

గర్వంతో ఉల్లాసంగా కదిలే ఆ వానరులు యుద్ధభూమికి చేరి భయాన్ని విడిచిపెట్టారు; అచంచల ధైర్యంతో వారు అందరూ రాక్షసులతో సమరానికి దిగారు।

Verse 65

तस्मिन्प्रवृत्तेतुमुलेविमर्देप्रहृष्यमाणेषुवलीमुखेषु ।निपात्यमानेषु च राक्षसेषुमहर्षयोदेवगणाश्चनेदुः ।।।।

ఆ భయంకరమైన, కోలాహలభరితమైన ఘర్షణ సాగుతుండగా—వానరముఖులు ఆనందంతో ఉల్లసించగా, రాక్షసులు పడిపోతుండగా—మహర్షులు మరియు దేవగణాలు హర్షధ్వని చేశారు।

Verse 66

ततोहयंमारुततुल्यवेगमारुह्यशक्तिंनिशितांप्रगृह्य ।नरान्तकोवानरराजसैन्यंमहार्णवंमीनइवाविवेश ।।।।

అప్పుడు నరాంతకుడు గాలివేగంతో దూసుకెళ్లే గుర్రాన్ని ఎక్కి, పదునైన శక్తిని పట్టుకొని, వానరరాజు సైన్యంలో మహాసముద్రంలోకి చేప ప్రవేశించినట్లు దూసుకుపోయాడు।

Verse 67

स वानरान् सप्तशतानिवीरःप्रासेनदीप्तेनन्वििर्बिभेद ।एकःक्षणेनेन्द्ररिपुर्महात्माजघानसैन्यंहरिपुङ्गवानाम् ।।।।

ఆ వీరుడు, మహాత్ముడు, ఇంద్రశత్రువు నరాంతకుడు తన దీప్తమైన శూలంతో ఏడు వందల వానరులను ఛేదించాడు; ఒక్క క్షణంలోనే వానరశ్రేష్ఠుల సైన్యాన్ని సంహరించాడు।

Verse 68

ददृशुश्चमहात्मानंहयपृष्ठेप्रतिष्ठितम् ।चरन्तंहरिसैन्येषुविद्याधरमहर्षयः ।।।।

గుర్రపు వెన్నుపై దృఢంగా నిలిచి, వానరసైన్యమధ్య సంచరిస్తున్న ఆ మహాత్ముణ్ని విద్యాధర మహర్షులు దర్శించారు।

Verse 69

स तस्यददृशेमार्गोमांसशोणितकर्दमः ।पतितैःपर्वताकारैर्वानरैरभिसंवृतः ।।।।

అతడు తన మార్గం మాంస-రక్తాల కర్దమంగా మారినదిగా చూచాడు; పర్వతాకారంగా పడిపోయిన వానరులతో అది నిండిపోయి ఉంది।

Verse 70

यावद्विक्रमितुंबुधदिंचक्रुःप्लवगपुङ्गवाः ।तावदेतानतिक्रम्यनिर्बिभेदनरान्तकः ।।।।

వానరశ్రేష్ఠులు ముందుకు దూకేందుకు సంకల్పం కూడా చేసుకునేలోపే, నరాంతకుడు వారిని దాటివెళ్లి వారిని ఛేదిస్తూ చీల్చివేశాడు।

Verse 71

ददाहहरिसैन्यानिवनानीवविभावसुः ।यावदुत्पाटयामासुर्वृक्षान्शैलान्वनौकसः ।।।।तावत्प्रासहताःपेतुर्वज्रकृत्ताइवाचलाः ।

అగ్ని అడవులను దహించునట్లు అతడు వానరసేనలను దహించసాగెను. వనవాసులైన వానరులు చెట్లను, శిలలను పెకలించుటకు యత్నించుచుండగా, వారు భాలాఘాతమున పడిపోయి వజ్రంతో చీలిన పర్వతాలవలె కూలిపోయిరి।

Verse 72

ज्वलन्तम्प्रासमुद्यम्यसङ्ग्रामान्तेनरान्तकः ।।।।दिक्षुसर्वासुबलवान् विचचारनरान्तकः ।प्रमृद्नन्सर्वतोयुद्धेप्रावृटकालेयथानिलः ।।।।

యుద్ధాంతరంగమున జ్వలించే భాలమును ఎత్తుకొని బలవంతుడైన నరాంతకుడు అన్ని దిక్కులలో సంచరించెను. యుద్ధమున చుట్టూరా అందరిని నలిపివేయుచు, ప్రావృట్కాలమున వీచే గాలివలె విహరించెను।

Verse 73

ज्वलन्तम्प्रासमुद्यम्यसङ्ग्रामान्तेनरान्तकः ।।6.69.72।।दिक्षुसर्वासुबलवान् विचचारनरान्तकः ।प्रमृद्नन्सर्वतोयुद्धेप्रावृटकालेयथानिलः ।।6.69.73।।

బలవంతుడైన నరాంతకుడు యుద్ధభూమి యొక్క అన్ని దిక్కులలో సంచరించెను. యుద్ధమున చుట్టూరా అందరిని నలిపివేయుచు, ప్రావృట్కాల గాలివలె విహరించెను।

Verse 74

न शेकुर्भाषितुंवीरा न स्थातुंस्पन्दितुंभयात् ।उत्पतन्तंस्थितंयान्तंसर्वान्विव्याधवीर्यवान् ।।।।

భయముచేత వానరవీరులు మాటలాడలేక, నిలువలేక, కదలలేక పోయిరి. ఆ వీర్యవంతుడు ఎగిరేవారిని, నిలిచినవారిని, ముందుకు సాగువారిని—అందరినీ బాణభాలములతో (భాలముతో) ఛేదించెను।

Verse 75

एकेनानन्तकल्पेनप्रासेनादित्यतेजसा ।भग्नानिहरिसैन्यानिनिपेतुर्धरणीतले ।।।।

అనంతకల్పమువలె ఘోరమైనదియు, ఆదిత్య తేజస్సుతో ప్రకాశించునదియు అయిన ఒక్క భాలముతో అతడు వానరసేనలను ఛిన్నభిన్నం చేసెను; భగ్నమైన దళములు ధరణీతలమున పడిపోయిరి।

Verse 76

वज्रनिष्पेषदृशंप्रासस्याभिनिपातनम् ।न शेकुर्वानरास्सोढुंतेविनेदुर्महास्वनम् ।।।।

వజ్రఘాతంలాంటి ఆ భాలపు ఘోర పాతాన్ని వానరులు తట్టుకోలేకపోయారు; వారు మహానాదంతో కేకలు వేశారు।

Verse 77

पततांहरिवीराणांरूपाणिप्रचकाशिरे ।वज्रभिन्नाग्रकूटानांशैलानांपततामिव ।।।।

పడిపోతున్న హరివీరుల దేహాలు ప్రకాశించాయి—వజ్రంతో చీలిన పర్వతశిఖరాలు కూలిపడుతున్నట్లుగా।

Verse 78

येतुपूर्वंमहात्मानःकुम्भकर्णेनपातिताः ।तेस्वस्थावानरश्रेष्ठास्सुग्रीवमुपतस्थिरे ।।।।

మునుపు కుంభకర్ణునిచే పడగొట్టబడిన మహాత్ములైన వానరశ్రేష్ఠులు ఇప్పుడు కోలుకొని సుగ్రీవుని సమీపంలో నిలిచారు।

Verse 79

विप्रेक्षमाणस्सुग्रीवोददर्शहरिवाहिनीम् ।नरान्तकभयत्रस्तांविद्रवन्तीमितस्ततः ।।।।

చుట్టూ పరిశీలించిన సుగ్రీవుడు, నరాంతకుని భయంతో వణికిపోయిన వానరసేన ఇటూ అటూ చెదిరి పరుగెత్తుతున్నదని చూశాడు।

Verse 80

विद्रुतांवाहिनींदृष्टवा स ददर्शनरान्तकम् ।गृहीतप्रासमायान्तंहयपृष्ठेप्रतिष्ठितम् ।।।।

తన సేన పారిపోతున్నదని చూచి అతడు అప్పుడు నరాంతకుని చూచెను—చేతిలో శూలము పట్టుకొని, అశ్వపృష్ఠమున అధిష్ఠితుడై, ఎదురుగా ముందుకు వస్తున్నవాడిని।

Verse 81

अथोवाचमहातेजास्सुग्रीवोवानराधिपः ।कुमारमङ्गदंवीरंशक्रतुल्यपराक्रमम् ।।।।

అప్పుడు మహాతేజస్సుగల వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు, ఇంద్రసమాన పరాక్రమముగల వీర కుమారుడైన అంగదునితో పలికెను।

Verse 82

गच्छत्वंराक्षसंवीरोयोऽसौतुरगमास्थितः ।क्षोभयन्तहरिबलंक्षिप्रंप्राणैर्वियोजय ।।।।

హే వీరా! వెళ్లు—అశ్వారూఢుడై వానరబలమును కలవరపెడుతున్న ఆ రాక్షసుని త్వరగా ప్రాణవియోగము చేయి।

Verse 83

स भर्तुर्वचनंश्रुत्वानिष्पपाताङ्गदतः ।अनीकान्मेघसङ्काशादंशुमानिववीर्यवान् ।।।।

భర్త ఆజ్ఞను విని వీర్యవంతుడైన అంగదుడు మేఘసమానమైన సేనావ్యూహమునుండి, మేఘములనుండి సూర్యుడు వెలువడినట్లు, దూకి బయలుదేరెను।

Verse 84

शैलसङ्घातसङ्काशोहरीणामुत्तमोऽङ्गदः ।रराजाङ्गदसन्नद्धस्सधातुरिवपर्वतः ।।।।

వానరులలో ఉత్తముడైన అంగదుడు శైలసంఘాతసమానుడై కన్పించెను; అంగదములతో సన్నద్ధుడై, ధాతువులతో రంజితమైన పర్వతమువలె ప్రకాశించెను।

Verse 85

निरायुधोमहातेजाःकेवलंनखदंष्ट्रवान् ।नरान्तकमभिक्रम्यवालिपुत्रोऽब्रवीद्वचः ।।।।

అస్త్రశస్త్రాలు లేకున్నా మహాతేజస్సుతో, కేవలం నఖదంతాలనే ఆయుధాలుగా చేసుకొని, వాలి పుత్రుడు అంగదుడు నరాంతకుని ఎదుటకు సాగి వాక్యమాడెను।

Verse 86

तिष्ठकिंप्राकृतैरेभिर्हरिभिस्त्वंकरिष्यसि ।अस्मिन्वज्रसमस्पर्शंप्रासंक्षिपममोरसि ।।।।

“ఆగు! ఈ సామాన్య వానరులతో నీవేమి చేయగలవు? వజ్రస్పర్శసమమైన ఆ శూలాన్ని నా వక్షస్థలంపై విసురు!”

Verse 87

अङ्गदस्यवचश्श्रुत्वाप्रचुक्रोधनरान्तकः ।सन्दश्यदशनैरोष्ठंन्वििश्श्वस्यभुजङ्गवत् ।।।।अभिगम्याङ्गदंक्रुद्धोवालिपुत्रंनरान्तकः ।प्रासंसमाविध्यतदाङ्गदायसमुज्ज्वलन्तंसहसोत्ससर्ज ।स वालिपुत्रोरसिवज्रकल्पेबभूवभग्नोन्यपतच्चभूमौ ।।।।

అంగదుని మాటలు విని నరాంతకుడు ఉగ్రక్రోధంతో మండిపోయెను। దంతాలతో పెదవిని కొరికుతూ సర్పంలా ఫుసఫుసలాడెను। కోపంతో వాలి పుత్రుడు అంగదుని సమీపించి, ప్రకాశించే శూలాన్ని బలంగా ఊపి ఒక్కసారిగా విసిరెను। వజ్రసమమైన అంగదుని వక్షస్థలాన్ని తాకగానే ఆ శూలం విరిగి నేలపై పడిపోయెను।

Verse 88

अङ्गदस्यवचश्श्रुत्वाप्रचुक्रोधनरान्तकः ।सन्दश्यदशनैरोष्ठंन्वििश्श्वस्यभुजङ्गवत् ।।6.69.87।।अभिगम्याङ्गदंक्रुद्धोवालिपुत्रंनरान्तकः ।प्रासंसमाविध्यतदाङ्गदायसमुज्ज्वलन्तंसहसोत्ससर्ज ।स वालिपुत्रोरसिवज्रकल्पेबभूवभग्नोन्यपतच्चभूमौ ।।6.69.88।।

అంగదుని మాటలు విని నరాంతకుడు ఉగ్రక్రోధంతో మండిపోయెను। దంతాలతో పెదవిని కొరికుతూ సర్పంలా ఫుసఫుసలాడెను। కోపంతో వాలి పుత్రుడు అంగదుని సమీపించి, ప్రకాశించే శూలాన్ని బలంగా ఊపి ఒక్కసారిగా విసిరెను। వజ్రసమమైన అంగదుని వక్షస్థలాన్ని తాకగానే ఆ శూలం విరిగి నేలపై పడిపోయెను।

Verse 89

तंप्रासमालोक्यतदाविभग्नंसुपर्णकृत्तोरगभोगकल्पम् ।तलंसमुद्यम्य स वालिपुत्रस्तुरङ्गमतस्यजघानमूर्ध्नि ।।।।

విరిగిపోయిన ఆ శూలాన్ని చూసి—గరుడుడు కోసిన సర్పభోగంలా—వాలి పుత్రుడు అంగదుడు తన అరచేతిని పైకెత్తి ఆ గుర్రం తలపై బలంగా కొట్టెను।

Verse 90

निमग्नतालुस्फ्सुटिताक्षितारोनिष्क्रान्तजिह्वोऽचलसन्निकाशः ।स तस्यवाजीनिपपातभूमौतलप्रहारेणविशीर्णमूर्धा ।।।।

అంగదుని అరచేతి దెబ్బకు పర్వతసమానమైన ఆ గుర్రం నేలపై కూలిపోయెను। దాని తల చీలిపోయెను, చెంపలు కుంగిపోయెను, కళ్ల మణులు పగిలిపోయెను, నాలుక బయటకు వచ్చెను।

Verse 91

नरान्तकःक्रोधवशंजगामहतंतुरङ्गंपतितंनिरीक्ष्य ।स मुष्टिमुद्यम्यमहाप्रभावोजघानशीर्षेयुधि वालिपुत्रम् ।।।।

తన గుర్రం చనిపోయి నేలపై పడివున్నదాన్ని చూసి నరాంతకుడు కోపావేశానికి లోనయ్యాడు. మహాప్రభావశాలిగా ముష్టిని ఎత్తి యుద్ధంలో వాలిపుత్రుడైన అంగదుని తలపై కొట్టాడు।

Verse 92

अथाङ्गदोमुष्टिविशीर्णमूर्धासुस्रावतीव्रंरुधिरंभृशोष्णम् ।मुहुर्विजज्वालमुमोहचापिसंज्ञांसमासाद्यविसिष्मिये च ।।।।

అప్పుడు ముష్టిదెబ్బతో తల చీలిన అంగదుని నుండి మండేంత వేడైన రక్తం ఉగ్రంగా ప్రవహించింది. అతడు క్షణం తడబడీ మూర్ఛపోయాడు; తరువాత స్పృహ పొందగానే నరాంతకుని బలాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపడ్డాడు।

Verse 93

अथाङ्गदोमृत्युसमानवेगंसंवर्त्यमुष्टिंगिरिशृङ्गकल्पम् ।निपातयामासतदामहात्मानरान्तकस्योरसिवालिपुत्रः ।।।।

అప్పుడు మహాత్ముడైన వాలిపుత్రుడు అంగదుడు, మరణసమాన వేగంతో పర్వతశిఖరంలా భారమైన ముష్టిని బిగించి నరాంతకుని వక్షస్థలంపై బలంగా పడేశాడు।

Verse 94

स मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नवक्षाज्वालावमन्शोणितदिग्धगात्रः ।नरान्तकोभूमितलेपपातयथाऽचलोवज्रनिपातभग्नः ।।।।

పిడికిలి పోటుకు రొమ్ము పగిలి, మంటలు కక్కుతూ, నెత్తురు ఓడుతున్న ఆ నరాంతకుడు, పిడుగు పాటుకు కూలిన పర్వతంలా నేలకూలాడు.

Verse 95

अथान्तरिक्षेत्रिदशोत्तमानांवनौकसांचैवमहाप्रणादः ।बभूवतस्मिन्निहतेऽग्य्रवीर्येनरान्तकेवालिसुतेनसंख्ये ।।।।

వాలి కుమారుడైన అంగదుడు యుద్ధంలో మహావీరుడైన నరాంతకుడిని సంహరించగా, ఆకాశంలో దేవతలు మరియు వానరుల జయధ్వానాలు మిన్నంటాయి.

Verse 96

अथाङ्गदोराममनःप्रहर्षणंसुदुष्करं त त्कृतवाहनिविक्रमम् ।विसिष्मियेसोऽप्यतिवीर्यविक्रमपुनश्चयुद्धे स बभूवहर्षितः ।।।।

రాముని మనస్సును సంతోషపెట్టే ఆ అసాధ్యమైన కార్యమును అంగదుడు చేయగా, రాముడు ఆశ్చర్యపోయాడు. అంగదుడు కూడా ఉత్సాహంతో మళ్ళీ యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు.