Sarga 67

Verse 1

तेनिवृत्तामहाकायाश्श्रुत्वाङ्गदवचस्तदा ।नैष्ठिकींबुद्धिमास्थायसर्वेसङ्ग्रामकाङ्क्षिणः ।।।।

అప్పుడు మహాకాయ వానరులు అంగదుని మాటలు విని అచంచలమైన సంకల్పాన్ని స్వీకరించారు; యుద్ధాభిలాషతో అందరూ తిరిగి మళ్లారు॥

Verse 2

समुदीरितवीर्यास्तेसमारोपितविक्रमाः ।पर्यवस्थापितावाक्यैरङ्गदेनवलीमुखाः ।।।।प्रयाताश्चगताहर्षंमरणेकृतश्चयाः ।चक्रुस्सुतुमुलंयुद्धंवानरास्त्यक्तजीविताः ।।।।

అంగదుని వాక్యాలతో వీర్యం ఉప్పొంగి, విక్రమం పునరుద్ధరించుకున్న వానరనాయకులు హర్షంతో ముందుకు సాగారు. మరణానికైనా సిద్ధమని నిశ్చయించి, ప్రాణాలను త్యజించినట్లుగా వానరులు అత్యంత ఘోరమైన తుముల యుద్ధం చేశారు।

Verse 3

समुदीरितवीर्यास्तेसमारोपितविक्रमाः ।पर्यवस्थापितावाक्यैरङ्गदेनवलीमुखाः ।।6.67.2।।प्रयाताश्चगताहर्षंमरणेकृतश्चयाः ।चक्रुस्सुतुमुलंयुद्धंवानरास्त्यक्तजीविताः ।।6.67.3।।

అంగదుని వాక్యాలతో వానరనాయకుల వీర్యం మేల్కొని, వారి విక్రమం మళ్లీ స్థిరపడింది. వారు హర్షంతో తిరిగి వచ్చి, మరణానికైనా సిద్ధమై, ప్రాణత్యాగ భావంతో అత్యంత ఘోరమైన, కలకలమయమైన యుద్ధాన్ని సాగించారు।

Verse 4

अथवृक्षान्महाकायास्सानूनिसुमहान्ति च ।वानरास्तूर्णमुद्यम्यकुम्भकर्णमभिद्रुताः ।।।।

అప్పుడు మహాకాయులైన వానర వీరులు అతి పెద్ద చెట్లు, మహా పర్వతశిఖరాలను త్వరగా ఎత్తుకొని కుంభకర్ణునిపై దూసుకెళ్లారు।

Verse 5

कुम्भकर्णस्सङ्कृद्धोगदामुद्यम्यवीर्यवान् ।अर्थयन्समहाकायस्समन्ताद् व्यक्षिपद्रिपून् ।।।।

అత్యంత క్రోధించిన పరాక్రమవంతుడైన కుంభకర్ణుడు గదను ఎత్తి, మహాకాయుడై, చుట్టూ ఉన్న శత్రువులను ఊపిరాడనివ్వకుండా కొట్టి పడేసెను।

Verse 6

शतानिसप्तचाष्टौ च सहस्राणि च वानराः ।प्रकीर्णाःशेरतेभूमौकुम्भकर्णेनपोधिताः ।।।।

ఏడూ ఎనిమిది వందలూ, ఇంకా వేలాది వానరులు కుంభకర్ణుడు పట్టి విసిరివేయగా నేలపై చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నారు।

Verse 7

षोडशाष्टौ च दश च विंशत्रतिंशस्तथैव च ।परिक्षिप्य च बाहुभ्यांखादन्विपरिधावति ।।।।भक्ष्यन् भृशसङ्क्रुद्धोगरुडःपन्नगानिव ।

అతడు ఘోర క్రోధంతో పదహారు, ఎనిమిది, పది, అలాగే ఇరవై, ముప్పై మందుల గుంపులను భుజాలతో చుట్టుముట్టి పట్టుకొని, వేగంగా పరుగెత్తుతూ వారిని భక్షించెను—గరుడుడు పన్నగాలను మింగినట్లుగా।

Verse 8

कृच्छ्रेणचसमाश्वस्ताःसङ्गम्यचततस्ततः ।।।।वृक्षाद्रिहस्ताहरयस्तस्थुस्सङ्ग्राममूर्थनि ।

కష్టపడి ధైర్యం తెచ్చుకొని, ఇక్కడక్కడి నుండి కూడి, చేతుల్లో వృక్షాలు పర్వతాలు పట్టుకున్న వానరులు మళ్లీ యుద్ధముఖంలో నిలిచిరి।

Verse 9

ततःपर्वतमुत्पाट्यद्विविदःप्लवगर्षभः ।।।।दुद्रावगिरिशृङ्गाभंविलम्बइवतोयदः ।

అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడైన ద్వివిదుడు ఒక పర్వతాన్ని పెకలించి, వ్రేలాడుతున్న మేఘం వలె, పర్వత శిఖరం వంటి ఆకారంతో పరుగెత్తాడు.

Verse 10

तंसमुत्पत्यचिक्षेपकुम्भकर्णायवानरः ।।।।तमप्राप्यमहाकायंतस्यसैन्येऽपतत्तधा ।

ఒక వానరుడు ఎగిరి (అస్త్రం/శిల) కుంభకర్ణునిపైకి విసిరాడు; ఆ మహాకాయ శత్రువును తాకక అది అతని సైన్యంపై పడింది॥

Verse 11

ममर्दाश्वान्गजांश्चापिरथांश्चापिनगोत्तमः ।।।।तानिचान्यानिरक्षांसिएवंचान्यगदिरेःशिरः ।

పర్వతశిఖరసమానమైన ఆ మహాశైలశిరస్సు విసిరివేయబడినప్పుడు అశ్వాలు, గజాలు, రథాలను నలిపివేసింది; అలాగే ఇతర రాక్షసులను కూడా—మరో పర్వత శిఖరం విసిరినపుడు।

Verse 12

तच्चैलवेगाभिहतंहताश्वंहतसारथि ।।।।रक्षसांरुधिरक्लिन्नंबभूवायोधनंमहत् ।

పర్వత వేగంతో ఢీకొని చిద్రమైన రథాలు, చనిపోయిన గుర్రాలు, హతమైన సారథులతో నిండిన ఆ మహా యుద్ధభూమి రాక్షసుల రక్తంతో తడిసిపోయింది.

Verse 13

रथिनोवानरेन्द्राणांशरैःकालान्तकोपमैः ।।।।शिरांसिनर्दतांजह्रुस्सहसाभीमनिस्स्वना ।

భయంకర నినాదములతో గర్జించుచున్న రాక్షస రథికులు, ప్రళయాంతక మృత్యువులాంటి బాణములతో గర్జించు వానరేంద్రుల శిరస్సులను అకస్మాత్తుగా తెగదెంపిరి।

Verse 14

वानराश्चमहात्मानस्समुत्पाट्यमहाद्रुमान् ।।।।रथावश्वान्गजानुष्ट्रान्राक्षसानभ्यसूदयन् ।

మహాత్ములైన వానరులు మహావృక్షాలను పెకలించి, రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, ఒంటెలు మరియు రాక్షసులను దాడి చేసి సంహరించసాగిరి।

Verse 15

हनुमान् शैलशृङ्गाणिशिलाश्चविविधान् द्रुमान् ।।।।ववर्षकुम्भकर्णस्यशिरस्यम्बरमास्थितः ।

ఆకాశంలో నిలిచిన హనుమంతుడు కుంభకర్ణుని శిరస్సుపై పర్వతశిఖరాలు, శిలలు, నానావిధ వృక్షాలను వర్షంలా కురిపించాడు।

Verse 16

तानिपर्वतशृङ्गाणिशूलेन स बिभेद ह ।।।।बभञ्जवृक्षवर्षं च कुम्भकर्णोमहाबलः ।

మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు శూలంతో ఆ పర్వతశిఖరాలను చీల్చివేశాడు; అలాగే చెట్ల వర్షంలా వచ్చిన దాడినీ విరిచిచెదరగొట్టాడు।

Verse 17

ततोहरीणांतदनीकमुग्रंदुद्रावशूलंनिशितंप्रगृह्य ।तस्थौ स तस्यापततःपुरस्तान्महीधराग्रंहनुमान् प्रगृह्य ।।।।

అప్పుడు అతడు పదునైన శూలమును పట్టుకొని వానరుల ఆ భయంకర సేనపై ఉగ్రంగా దూసుకొచ్చెను। అతడు దాడి చేస్తూ ముందుకు పడగానే హనుమంతుడు పర్వతశిఖరమును ఎత్తుకొని అచలంగా నిలిచి దానిని తన ముందర నిలిపెను।

Verse 18

स कुम्भकर्णंकुपितोजघानवेगेनशैलोत्तमभीमकायम् ।स चक्षुभेतेनतदाभिभूतोमेदार्द्रगात्रोरुधिरावसिक्तः ।।।।

కోపంతో ఆయన పర్వతసమాన భయంకరదేహుడైన కుంభకర్ణుని మహావేగంతో కొట్టెను. ఆ దెబ్బకు అతడు అభిభూతుడై తూలెను; అతని అవయవాలు మేదంతో మసకబారగా, రక్తంతో తడిసిపోయెను।

Verse 19

स शूलमासाद्यतटित्प्रकाशंगिरिर्यथाप्रज्वलिताग्रशृङ्गम् ।बाह्वन्तरेमारुतिमाजघानगुहोऽचलंक्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या ।।।।

మెరుపువలె ప్రకాశించే, జ్వలిత శిఖరముగల పర్వతంలా కనిపించే శూలాన్ని పట్టుకొని, అతడు ఉగ్రశక్తితో మారుతిని భుజమధ్యమున (వక్షస్థలమున) కొట్టెను—గుహుడు క్రౌంచ పర్వతాన్ని ప్రబల బలంతో తాకినట్లుగా।

Verse 20

शूलनिर्भिन्नमहाभुजान्तरःप्रविह्वलःशोणितमुद्वमन् मुखात् ।ननादभीमंहनुमान् महाहवेयुगान्तमेघस्न्तितस्वनोपमम् ।।।।

మహాయుద్ధంలో శూలం ఛాతిని చీల్చగా హనుమంతుడు తడబడుతూ నోటినుంచి రక్తం ఉమ్మాడు; అయినా ఆయన యుగాంత మేఘగర్జనతో సమానమైన భయంకర నాదం చేశాడు।

Verse 21

ततोविनेदुःसहसाप्रहृष्टारक्षोगणास्तंव्यथितंसमीक्ष्य ।प्लवङ्गमास्तुव्यथिताभयर्ताःप्रदुद्रुवुःसंयतिकुम्भकर्णात् ।।।।

అతడు వ్యథపడినట్లు చూసి రాక్షసగణాలు అకస్మాత్తుగా హర్షించి విజయనాదాలు చేశారు. కానీ వానరసేనలు కలతచెంది భయార్తులై యుద్ధంలో కుంభకర్ణుని నుంచి పారిపోయాయి।

Verse 22

ततस्तुनीलोबलवान् पर्यवस्थापयन्बलम् ।प्रविचिक्षेपशैलाग्रंकुम्भकर्णायधीमते ।।।।

అప్పుడు బలవంతుడైన నీలుడు సేనను స్థిరపరచి మళ్లీ క్రమబద్ధం చేసి, ధీమంతుడైన కుంభకర్ణునిపై ఒక పర్వతశిఖరాన్ని విసిరాడు।

Verse 23

तदापतन्तंसम्प्रेक्ष्यमुष्टिनाभिजघान ह ।मुष्टिप्रहाराभिहतंतच्छैलाग्रंव्यशीर्यत ।।।।सविस्फुलिंगंसज्वालनिपपातमहेतले ।

ఆ పర్వతశిఖరం తనపై పడివస్తున్నదని చూసి అతడు ముష్టితో కొట్టాడు. ముష్టిప్రహారంతో అది చీలి చిద్రమై, చినుగులు చిమ్ముతూ జ్వాలలు ఎగసిపడుతూ భూమిపై పడిపోయింది।

Verse 24

ऋषभश्शरभोनीलोगवाक्षोगन्धमादनः ।।।।पञ्चवानरशार्दूलाःकुम्बुकर्णमुपाद्रवन् ।

ఋషభ, శరభ, నీల, గవాక్ష, గంధమాదన—ఈ ఐదుగురు వానర-శార్దూలులు కుంభకర్ణునిపై దూకి దాడి చేశారు।

Verse 25

शैलैर्ववृक्षैस्तलैःपादैर्मुष्टिभिश्चमहाबलाः ।।।।कुम्भकर्णंमहाकायंसर्वतोऽभिप्रदुद्रुवुः ।

ఆ మహాబల వానరులు శిలలు, వృక్షాలతోను, అలాగే అరచేతులు, పాదాలు, ముష్టులతోను కొట్టి, మహాకాయుడైన కుంభకర్ణునిపై అన్ని వైపుల నుంచీ దూసుకొచ్చారు।

Verse 26

स्पर्शानिवप्रहारांस्तान्वेद्वयानो न विव्यथे ।।।।ऋषभंतुमहावेगंबाहुभ्यांपरिषस्वजे ।

ఆ దెబ్బలను అతడు కేవలం స్పర్శలవలెనే అనుభవించాడు; బాధపడలేదు. ఆపై మహావేగంతో ఋషభుని రెండు భుజాలతో బిగిగా ఆలింగనం చేసి నలిపాడు।

Verse 27

कुम्भकर्णभुजाभ्यांतुपीडितोवानरर्षभः ।।।।निपपातर्षभोभीमःप्रमुखाद्वान्तशोणितः ।

కుంభకర్ణుని భుజాల ఒత్తిడితో నలిగిన వానర-ఋషభుడు, భయంకరుడైన ఋషభుడు, నోటి నుండి రక్తం వాంతి చేస్తూ నేలపై పడిపోయాడు।

Verse 28

मुष्टिनाशरभंहत्वाजानुनानीलमाहवे ।।।।आजघानगवाक्षंतुलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।पादेनाभ्यहनत्कृद्धस्तरसागन्धमादनम् ।।।।

అప్పుడు ఇంద్రశత్రువైన కుంభకర్ణుడు కోపంతో యుద్ధంలో శరభుని ముష్టితో కొట్టి పడగొట్టాడు, నీలుని మోకాలితో ఢీకొట్టాడు, గవాక్షుని అరచేతి దెబ్బతో కొట్టాడు, అలాగే వేగంగా పాదప్రహారంతో గంధమాదనుని తాకాడు।

Verse 29

मुष्टिनाशरभंहत्वाजानुनानीलमाहवे ।।6.67.28।।आजघानगवाक्षंतुलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।पादेनाभ्यहनत्कृद्धस्तरसागन्धमादनम् ।।6.67.29।।

అప్పుడు ఇంద్రశత్రువైన క్రోధావేశ కుంభకర్ణుడు యుద్ధంలో ముష్టితో శరభుని కొట్టి, మోకాలితో నీలుని దెబ్బతీశాడు; అరచేతితో గవాక్షుని చెంపదెబ్బ కొట్టి, పాదంతో వేగంగా గంధమాదనుని తన్నాడు।

Verse 30

दत्तप्रहारव्यथितामुमुहुश्शोणितोक्षिताः ।निपेतुस्तेतुमेदिन्यांनिकृत्ताइवकिंशुकाः ।।।।

దెబ్బల వేదనతో క్షీణించి, రక్తంతో కన్నులు తడిసిన ఆ వానరులు మూర్ఛపోయి భూమిపై పడిపోయారు—నరికివేసిన కింశుక వృక్షాలవలె।

Verse 31

तेषुवानरमुख्येषुपातितेषुमहात्मसु ।वानराणांसहस्राणिकुम्बकर्णंप्रदद्रुवुः ।।।।

ఆ మహాత్మ వానరనాయకులు పడిపోయినప్పుడు, వేలాది వానరులు కుంభకర్ణుని వైపు వేగంగా దూసుకెళ్లారు।

Verse 32

तंशैलमिवशैलाभाःसर्वेतुप्लवगर्षभाः ।समारुह्यसमुत्पत्यददंशुश्चमहाबलाः ।।।।

పర్వతసమాన కాయాలైన ఆ మహాబల వానరశ్రేష్ఠులు అతనిని పర్వతంలా భావించి అందరూ అతనిపై ఎక్కి, ఎగిరి దూకుతూ దంతాలతో కొరికారు।

Verse 33

तंनखैर्धशनैश्चापिमुष्टिभिर्बाहुभिस्तथा ।कुम्भकर्णंमहाबाहहुंतेजघ्नुःप्लवगर्षभाः ।।।।

అప్పుడు ప్లవగశ్రేష్ఠులైన వానర వీరులు మహాబాహువు కుంభకర్ణునిపై గోర్లు, పళ్లు, ముష్టులు మరియు భుజాలతో అన్ని వైపులా దాడి చేశారు।

Verse 34

स वानरसहस्त्रैरजितः पर्वतोपमैः ।रराजराक्षसव्याघ्रोगिरिरात्मरुहैरिव ।।।।

పర్వతసమానమైన వానరుల సహస్రాలతో కప్పబడిన ఆ రాక్షసవ్యాఘ్రుడు అజేయుడై, చెట్లతో నిండిన పర్వతంలా ప్రకాశించాడు।

Verse 35

बाहुभ्यांवानरान्सर्वान्प्रगृह्य स महाबलः ।भक्ष्यामाससङ्क्रुद्धोगरुडःपन्नगानिव ।।।।

అతిమహాబలుడు అయిన అతడు కోపంతో తన భుజాలతో వానరులందరినీ పట్టుకొని, గరుడుడు పన్నగాలను భక్షించినట్లే వారిని భక్షించసాగాడు।

Verse 36

प्रक्षिप्ताःकुम्बकर्णेनवक्त्रेपातालसन्निभे ।नासापुटाभ्यांनिर्जग्मुःकर्णाभ्यांचैववानराः ।।।।

కుంభకర్ణుడు పాతాళసమానమైన తన నోటిలోకి విసిరిన వానరులు అతని ముక్కురంధ్రాల ద్వారా—మరియు చెవుల ద్వారా కూడా—బయటికి వచ్చారు।

Verse 37

भक्ष्यन्भृशसङ्क्रुद्धो हरीन् पर्वतसन्निभः ।बभञ्जवानरान् सर्वान् सङ्क्रुद्धोराक्षसोत्तमः ।।।।

పర్వతసమానమైన ఆ రాక్షసోత్తముడు ఉగ్రకోపంతో వానరులను భక్షిస్తూ, ఆగ్రహంతో వానరులందరినీ నలిపి చిదిమేశాడు।

Verse 38

मांसशोणितसंक्लेदाकुर्वन् भूमिं स राक्षसः ।चचारहरिनैन्येषुकालानगिरिवमूर्छितः ।।।।

ఆ రాక్షసుడు మాంసరక్తాలతో భూమిని జారుగా చేస్తూ వానరసేన వరుసలలో సంచరించాడు; మూర్ఛితుడై, నల్ల పర్వతంలా, ప్రళయాగ్నిలా ఉగ్రవేగంతో దూసుకెళ్లాడు।

Verse 39

वज्रहस्तोयथाशक्रःपाशहस्तइवान्तकः ।शूलहस्तोबभौयुद्धेकुम्बकर्णोमहाबलः ।।।।

యుద్ధరంగంలో మహాబలవంతుడైన కుంభకర్ణుడు శూలం చేతబట్టి ప్రకాశించాడు; వజ్రహస్తుడైన శక్రునిలా, పాశహస్తుడైన అంతకునిలా।

Verse 40

यथाशुष्काण्यरण्यानिग्रीष्मेदहतिपावकः ।तथावानरसैन्यानिकुम्बकर्णोविनिर्दहत् ।।।।

గ్రీష్మంలో అగ్ని ఎండిపోయిన అడవులను దహించునట్లు, అలాగే కుంభకర్ణుడు వానరసేన వరుసలను దహిస్తూ పోయాడు।

Verse 41

ततस्तेवध्यमानास्तुहतयूथाविनायकाः ।वानराभयसंविग्नाविनेदुर्विस्वरंभृशैः ।।।।

అప్పుడు వధింపబడుతూ, తమ యూథనాయకులు పడిపోయిన వానరులు భయంతో కంపించి, అత్యంత గట్టిగా కర్కశమైన అస్వర కేకలు వేశారు।

Verse 42

अनेकशोवध्यमानाःकुम्भकर्णेनवानराः ।राघवंशरणंजग्मुर्व्यथिताःभिन्नचेतसः ।।।।

కుంభకర్ణునిచే అనేక విధాలుగా దెబ్బతిన్న వానరయోధులు వ్యథితులై, మనస్సు విరిగినవారై రాఘవుని శరణు కోరుతూ ఆయన వద్దకు చేరారు।

Verse 43

प्रभग्नान् वानरान् दृष्टवावज्रहस्तात्मजात्मजः ।अभ्यधावतवेगेनकुम्भकर्णंमहाहवे ।।।।

వానరసేన చెల్లాచెదురై పోయినదాన్ని చూసి, వజ్రహస్తుడు (ఇంద్రుడు) వంశజుడైన అంగదుడు మహాయుద్ధంలో వేగంగా కుంభకర్ణుని వైపు దూసుకెళ్లాడు।

Verse 44

शैलशृङ्गंमहद्गृह्यविनदंश्चमुहुर्मुहुः ।त्रासयन्राक्षसान्सर्वान् कुम्भकर्णपदानुगान् ।।।।चिक्षेपशैलशिखरंकुम्भकर्णस्यमूर्धनि ।

అంగదుడు ఒక మహా శైలశృంగాన్ని పట్టుకొని మళ్లీ మళ్లీ గర్జిస్తూ, కుంభకర్ణుని అనుసరించే రాక్షసులందరినీ భయపెట్టి, ఆ పర్వతశిఖరాన్ని కుంభకర్ణుని తలపై విసిరాడు।

Verse 45

स तेनाभिहतोमूर्ध्निशैलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।।।।कुम्भकर्णःप्रजज्वालक्रोधेनमहतातदा ।सोऽभ्यधावतवेगेनवालिपुत्रममर्षणम् ।।।।

ఆ శైలంతో తలపై బలంగా తగిలిన ఇంద్రశత్రువు కుంభకర్ణుడు మహా క్రోధంతో మండిపడ్డాడు; వెంటనే వేగంగా, సహించని కోపముగల వాలి కుమారుడు అంగదుని మీదికి దూసుకొచ్చాడు।

Verse 46

स तेनाभिहतोमूर्ध्निशैलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।।6.67.45।।कुम्भकर्णःप्रजज्वालक्रोधेनमहतातदा ।सोऽभ्यधावतवेगेनवालिपुत्रममर्षणम् ।।6.67.46।।

ఆ శైలంతో తలపై దెబ్బతిన్న ఇంద్రశత్రువు కుంభకర్ణుడు ఉగ్రక్రోధంతో రగిలిపోయి, వేగంగా వాలి కుమారుడు అంగదుని మీదికి దూసుకొచ్చాడు।

Verse 47

कुम्भकर्णोमहानादस्त्रासयन् सर्ववानरान् ।शूलंससर्जवैरोषादङ्गदेतुमहाबलः ।।।।

మహానాదుడైన కుంభకర్ణుడు సమస్త వానరులను భయపెట్టి, కోపావేశంతో మహాబలుడైన అంగదునిపై శూలాన్ని విసిరెను।

Verse 48

त मापतन्तंबुद्ध्वातुयुद्धमार्गविशारदः ।लाघवान्मोचयामाबलवान् वानरर्षभः ।।।।

అది తనవైపు దూసుకొస్తున్నదని గ్రహించిన యుద్ధమార్గవిశారదుడైన బలవంతుడు వానరర్షభుడు అంగదుడు చురుకుగా దానిని తప్పించుకున్నాడు।

Verse 49

उत्पत्यचैनंतरसातलेनोरस्यताडयत् ।स तेनाभिहतःकोपात्प्रमुमोहाचलोपमः ।।।।

అంగదుడు ఎగిరి లేచి వేగంగా తన అరచేతితో అతని వక్షస్థలాన్ని బలంగా కొట్టెను। ఆ దెబ్బకు కోపంతో ఉన్న పర్వతసముడైన కుంభకర్ణుడు మూర్ఛించెను।

Verse 50

स लब्दसंज्ञोबलवान्मुष्टिमावर्त्यराक्षसः ।अपहास्तेनचिक्षेपविसंज्ञः स पपात ह ।।।।

స్పృహ పొందిన బలవంతుడైన రాక్షసుడు ముష్టిని బిగించి వెనక్కి తిప్పి, చేతి వెనుకభాగంతో దెబ్బకొట్టెను। అంగదుడు స్పృహ కోల్పోయి నేలపై పడిపోయెను।

Verse 51

तस्मिन् प्लवगशार्दूलेविसंज्ञेपतितेभुवि ।तच्छूलंसमुपादायसुग्रीवमभिदुद्रुवे ।।।।

ఆ వానరశార్దూలుడు మూర్ఛించి నేలపై పడిపోయినప్పుడు, కుంభకర్ణుడు తన శూలాన్ని ఎత్తుకొని సుగ్రీవుని మీదకు వేగంగా దూసుకొచ్చెను।

Verse 52

तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्यकुम्भकर्णंमहाबलम् ।उत्पपाततदावीरस्सुग्रीवोवानराधिपः ।।।।

మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడు దూసుకొస్తున్నాడని చూచి, వీరుడైన వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు అతనిని ఎదుర్కొనుటకు దూకెను।

Verse 53

स पर्वताग्रमुत्क्षिप्यसमाविध्यमहाबलः ।अभिदुद्राववेगेनकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।।।

మహాబలుడైన సుగ్రీవుడు ఒక పర్వతశిఖరాన్ని ఎత్తి చక్రంలా తిప్పి, వేగంగా మహాబలుడైన కుంభకర్ణుని మీదకు దూసెను।

Verse 54

तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्यकुम्भकर्णःप्लवङ्गमम् ।तस्थौविवृतसर्वाङ्गोवानरेन्द्रस्यसम्मुखः ।।।।

వానరేంద్రుడు దూసుకొస్తున్నాడని చూచి, కుంభకర్ణుడు అతని ఎదురుగా నిలిచి, ఢీకొట్టుటకు తన సర్వాంగాన్ని బిగించి సిద్ధమయ్యెను।

Verse 55

कपिशोणितदिग्धाङ्गंभक्ष्यन्तंप्लवङ्गमान् ।कुम्भकर्णंस्थितंदृष्टवासुग्रीवोवाक्यमब्रवीत् ।।।।

వానరులను భక్షిస్తూ, కపిరక్తంతో లేపితమైన దేహముగల కుంభకర్ణుడు నిలిచి ఉండుట చూచి, సుగ్రీవుడు అతనితో మాటలాడెను।

Verse 56

कपिशोणितदिग्धाङ्गंभक्ष्यन्तंप्लवङ्गमान् ।कुम्भकर्णंस्थितंदृष्टवासुग्रीवोवाक्यमब्रवीत् ।।6.67.55।।

వానరుల రక్తంతో లేపితమైన అంగాలతో వానరులను భక్షిస్తూ అక్కడ నిలిచిన కుంభకర్ణుణ్ని చూచి సుగ్రీవుడు వాక్యమును పలికెను।

Verse 57

त्वजतद्वानरानीकंप्राकृतैःकिंकरिष्यसि ।सहस्वैकंनिपातंमेपर्वतस्यास्यराक्षस ।।।।

ఈ వానరసేనను విడిచిపెట్టు; సహజమైన సాధారణ ప్రాణులను చంపి నీవేమి సాధించగలవు? హే రాక్షసా, నేను విసిరే ఈ పర్వతపు ఒక్క దెబ్బను ముందుగా సహించు।

Verse 58

तद्वाक्यंहरिराजस्यसत्त्वधैर्यसमन्वितम् ।श्रुत्वाराक्षसशार्दूलःकुम्भकर्णोऽब्रवीद्वचः ।।।।

హరిరాజుని సత్త్వధైర్యసమన్వితమైన ఆ వాక్యాన్ని విని, రాక్షసులలో వ్యాఘ్రమైన కుంభకర్ణుడు ప్రత్యుత్తరం పలికెను।

Verse 59

प्रजापतेस्तुपौत्रस्त्वंतथैवरक्षरजस्सुतः ।श्रुतपौरुषसम्पन्नःकस्माद्गर्जसिवानर ।।।।

హే వానరా, నీవు ప్రజాపతికి మనుమడు, అలాగే ఋక్షరాజుని కుమారుడు; పరాక్రమఖ్యాతితో సంపన్నుడవు—అయితే ఎందుకు గర్జిస్తున్నావు?

Verse 60

स कुम्भकर्णस्यवचोनिशम्यव्याविध्यशैलंसहसामुमोच ।तेनाजघानोरसिकुम्भकर्णंशैलेनवज्राशनिसन्निभेन ।।।।

కుంభకర్ణుని మాటలు విని సుగ్రీవుడు సహసా పర్వతాన్ని తిప్పి బలంగా విసిరాడు. వజ్రాఘాతసమానమైన ఆ శిల కుంభకర్ణుని వక్షస్థలాన్ని బలంగా తాకింది.

Verse 61

तच्छैलशृङ्गंसहसाविकीर्णंभुजान्तरेतस्यतदाविशाले ।ततोनिषेदुःसहसाप्लवङ्गारक्षोगणाश्चापिमुदाविनेदुः ।।।।

ఆ పర్వతశిఖరం అతని విశాల భుజాల మధ్యలోనే సహసా చిద్రమై చెల్లాచెదురైంది. అప్పుడు వానరులు నిరాశతో కుంగిపోయారు; రాక్షససేన ఆనందంతో గర్జించింది.

Verse 62

स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोपननादरोषाच्चविवृत्यवक्त्रम् ।व्याविध्यशूलं च तटित्प्रकाशंचिक्षेपहर्यृक्षिपतेर्वधाय ।।।।

పర్వతశిఖర దెబ్బతో అతడు కోపంతో రగిలిపోయి, నోరు విప్పి రోషంతో గర్జించాడు. తరువాత మెరుపువలె ప్రకాశించే శూలాన్ని తిప్పి వానర-ఋక్షాధిపతి సుగ్రీవుని సంహరించుటకు విసిరాడు.

Verse 63

तत्कुम्भकर्णस्यभुजप्रविद्धंशूलंशितंकाञ्चनदामजुष्टम् ।क्षिप्रंसमुत्पत्यनिगृह्यदोर्भ्यांबभञ्जवेगेनसुतोऽनिलस्य ।।।।

కుంభకర్ణుని భుజాల నుండి విసిరబడిన ఆ పదునైన, స్వర్ణబంధాలతో అలంకరించిన శూలాన్ని వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు వెంటనే ఎగిరి రెండు చేతులతో పట్టుకొని బలంగా విరిచివేశాడు.

Verse 64

कृतंभारसहस्रस्यशूलंकालायसंमहत् ।बभञ्जजानुमारोप्यतदाहृष्टःप्लवङ्गमः ।।।।

వెయ్యి భారాల బరువుగా తయారైన ఆ నల్ల ఇనుము మహాశూలాన్ని, హర్షించిన వానరుడు మోకాలిపై పెట్టి అప్పుడు విరిచివేశాడు.

Verse 65

शूलंभग्नंहनुमतादृष्टवावानरवाहिनी ।हृष्टाननादबहुशस्सर्वतश्चापिदुद्रुवे ।।।।

హనుమంతుడు శూలాన్ని విరిచినదాన్ని చూచి వానరసేన ఆనందంతో ఉల్లసించింది. మళ్లీ మళ్లీ ఘోషించి, అన్ని దిక్కుల నుండీ వేగంగా ముందుకు దూసుకెళ్లింది।

Verse 66

बभूवथपरित्रस्तोराक्षसोविमुखोऽभवत् ।सिंहनादं च तेचक्रुःप्रहृष्टावनगोचराः ।।।।मारुतिंपूजयाञ्चक्रुर्दृष्टवाशूलंतथागतम् ।

అప్పుడు రాక్షసుడు భయంతో కంపించి వెనుదిరిగాడు. ఆనందించిన వనచర వానరులు సింహనాదం చేశారు; శూలం అలా విరిగినదాన్ని చూచి వారు మారుతి (హనుమంతుడు)ని పూజించి గౌరవించారు।

Verse 67

स तत्तथाभग्नमवेक्ष्यशूलंचुकोपरक्षोधिपतिर्महात्मा ।उत्पाट्यलङ्कामलयात्सशृङ्गंजघानसुग्रीवमुपेत्यतेन ।।।।

తన శూలం అలా విరిగినదాన్ని చూసి మహాత్ముడైన రాక్షసాధిపతి కోపంతో రగిలిపోయాడు. లంకలోని మలయ పర్వతాన్ని శిఖరంతో సహా పెకలించి, ఎదురుగా వచ్చిన సుగ్రీవునిపై దానితో ఘాతమేశాడు।

Verse 68

स शैलशृङ्गाभिहतोविसंज्ञःपपातभूमौयुधिवानरेन्द्रः ।तंप्रेक्ष्यभूमौपतितंविसंज्ञनेदुःप्रहृष्टास्त्वथयातुधानाः ।।।।

పర్వత శిఖరపు దెబ్బకు వానరేంద్రుడు యుద్ధరంగంలో స్పృహతప్పి నేలపై పడిపోయాడు. అతడు నేలపై అచేతనంగా పడివున్నదాన్ని చూసి రాక్షసులు ఆనందించి విజయధ్వని చేశారు।

Verse 69

मभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं स कुम्भकर्णोयुधिवानरेन्द्रम् ।जहारसुग्रीवमभिप्रगृह्ययथानिलोमेघमतिप्रचण्डः ।।।।

అద్భుతమైన, భయంకరమైన పరాక్రమం గల కుంభకర్ణుడు యుద్ధంలో వానరరాజుని సమీపించి, సుగ్రీవుని బలంగా పట్టుకొని ఎత్తుకుపోయాడు—అతి ప్రచండమైన గాలి మేఘాన్ని కొట్టుకుపోయినట్లుగా।

Verse 70

स तंमहामेघनिकाशरूपमुत्पाट्यगच्छन्युधिकुम्भकर्णः ।रराजमेरुप्रतिमानरूपोमेरुर्यथाभ्युछ्रचितघोरशृङ्गः ।।।।

యుద్ధంలో కుంభకర్ణుడు మహామేఘసదృశ రూపమున్న వానిని పెకిలించి తీసుకొని సాగెను; అతని దేహం మేరుపర్వతసమానంగా ప్రకాశించెను—ఎత్తైన భయంకర శిఖరాలతో ఉన్న మేరువలె.

Verse 71

ततस्तमादायजगामवीरस्संस्तूयमानोयुधिराक्षसेन्द्रैः ।शृण्वन्निनादंत्रिदिवालयानांप्लवङ्गराजग्रहविस्मितानाम् ।।।।

అనంతరం ఆ వీరుడు అతనిని మోసుకొని వెళ్లెను; యుద్ధంలో రాక్షసేంద్రులచే స్తుతింపబడుతూ, వానరరాజు పట్టుబడినందుకు ఆశ్చర్యపడ్డ త్రిదివవాసుల గర్జనను వినుచుండెను।

Verse 72

ततस्तमादायतदा स मेनेहरीन्द्रमिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः ।अस्मिन् हतेसर्वमिदंहतंस्यात्सराघवंसैन्यमितीन्द्रशत्रुः ।।।।

అతనిని పట్టుకొని ఇంద్రసమ పరాక్రమముగల ఇంద్రశత్రువు హరీంద్ర సుగ్రీవుని ఇంద్రసముడని భావించి—“ఇతడు హతుడైతే రాఘవసహితముగా ఈ సమస్త సైన్యమంతా హతమైనట్లే” అని నిర్ణయించెను।

Verse 73

विद्रुतांवाहिनींदृष्टवावानराणामितस्ततः ।कुम्भकर्णेनसुग्रीवंगृहीतंचापिवानरम् ।।।।हनुमांश्चिन्तयामासमतिमान् मारुतात्मजः ।

వానరసేన ఇటూ అటూ పారిపోతున్నదని చూచి, కుంభకర్ణుడు సుగ్రీవుని పట్టుకున్నాడని తెలిసి, బుద్ధిమంతుడైన మారుతాత్మజ హనుమంతుడు ఆలోచించసాగెను।

Verse 74

एवंगृहीतेसुग्रीवेकिंकर्तव्यंमयाभवेत् ।।।।यद्वैन्यायंमयाकर्तुंतत्करिष्यामिसर्वधा ।भूत्वापर्वतसङ्काशोनाशयिष्यामिराक्षसम् ।।।।

సుగ్రీవుడు పట్టుబడినప్పుడు నేను ఏమి చేయాలి? నాకు న్యాయంగా, ధర్మంగా చేయవలసినదేదో దానిని నేను తప్పక చేస్తాను. పర్వతసమాన పరాక్రమంతో ఆ రాక్షసుణ్ని సంహరిస్తాను.

Verse 75

एवंगृहीतेसुग्रीवेकिंकर्तव्यंमयाभवेत् ।।6.67.74।।यद्वैन्यायंमयाकर्तुंतत्करिष्यामिसर्वधा ।भूत्वापर्वतसङ्काशोनाशयिष्यामिराक्षसम् ।।6.67.75।।

సుగ్రీవుడు పట్టుబడినప్పుడు నేను ఏమి చేయాలి? నాకు న్యాయంగా, ధర్మంగా చేయవలసినదేదో దానిని నేను తప్పక చేస్తాను. పర్వతసమాన పరాక్రమంతో ఆ రాక్షసుణ్ని సంహరిస్తాను.

Verse 76

मयाहतेसंयतिकुम्भकर्णेमहाबलेमुष्टिविशीर्णदेहे ।विमोचितेवानरपार्थिवे च भवन्तुहृष्टाःप्लवगास्समस्ताः ।।।।

యుద్ధంలో మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు నా చేత హతుడై—ముష్టిప్రహారాలతో అతని దేహం చిద్రమై—వానరరాజు కూడా విముక్తుడైనప్పుడు, సమస్త ప్లవగులు హర్షించుగాక.

Verse 77

अथवास्वयमप्येषमोक्षंप्राप्स्यतिपार्थिव ।गृहीतोऽयंयदिभवेत्रिदशैस्सासुरोरगैः ।।।।

లేదా, ఓ రాజా, ఇతడు తానే తన విముక్తిని పొందుతాడు; దేవతలు కూడా అసురులు, నాగులతో కలిసి ఇతడిని పట్టుకున్నా సరే.

Verse 78

मन्ये न तावदात्मानंबुध्यतेवानराधिपः ।शैलप्रहाराभिहतःकुम्भकर्णेनसंयुगे ।।।।

నాకు అనిపిస్తోంది వానరాధిపతి ఇంకా పూర్తిగా తన్నుతాను గ్రహించలేదు; యుద్ధంలో కుంభకర్ణుడు అతనిని శైలప్రహారంతో గాయపరిచాడు.

Verse 79

अयंमुहूर्तात्सुग्रीवोलब्दसंज्ञोमहाहवे ।आत्मनोवानराणां च यत्पथ्यंतत्करिष्यति ।।।।

ఈ మహాసంగ్రామంలో కొద్దిసేపటిలోనే సుగ్రీవుడు స్పృహను పొందుతాడు; తనకూ వానరులకూ హితమైనదే, యోగ్యమైనదే అతడు చేయును।

Verse 80

मयातुमोक्षितस्यास्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।अप्रीतिश्चभवेत्कष्टाकीर्तिनाशश्चशाश्वतः ।।।।

కానీ నేను స్వయంగా ఈ మహాత్ముడు సుగ్రీవుని విడిపిస్తే, అతనికి తీవ్రమైన అసంతృప్తి కలుగును; అతని కీర్తికీ శాశ్వత హాని కలుగును।

Verse 81

तस्मान्मुहूर्तंकाङ्क्षिष्येविक्रमंपार्थिवस्यतु ।भिन्नं च वानरानीकंतावदाश्वासयाम्यहम् ।।।।

కాబట్టి రాజు పరాక్రమాన్ని చూడుటకు నేను క్షణమాత్రం వేచియుందును; అంతవరకు చెల్లాచెదురైన వానరసేనను నేను ధైర్యపరచి స్థిరపరచుదును।

Verse 82

इत्येवंचिन्तयित्वातुहनुमान्मारुतात्मजः ।भूयःसंस्तम्भयामासवानराणांमहाचमूम् ।।।।

ఇట్లు ఆలోచించిన మారుతాత్మజుడు హనుమానుడు మళ్లీ వానరుల మహాసేనకు ధైర్యస్థైర్యాలను బలపరచెను।

Verse 83

स कुम्भकर्णोऽथविवेशलङ्कांस्पुरन्तमादायमहाकपिंतम् ।विमानचर्यागृहगोपुरस्थैःपुष्पाग्य्रवर्षैरवकीर्यमाणः ।। ।

అప్పుడు కుంభకర్ణుడు గిలగిలలాడుతున్న ఆ మహాకపిని పట్టుకుని లంకలో ప్రవేశించాడు. విమానాలు, భవనాలు, గోపురాలపై ఉన్నవారు అతనిపై పూలవాన కురిపించారు.

Verse 84

लाजगन्धोदवर्षैस्तुसिच्यमानश्सनैश्शनैः ।राजवीथ्यास्तुशीतत्वात्संज्ञांप्रापमहाबलः ।।।।

పేలాలు మరియు సుగంధ జలాల వర్షంతో తడిసినందువల్ల, రాజవీధి చల్లదనం వల్ల ఆ మహాబలుడు మెల్లమెల్లగా స్పృహ పొందాడు.

Verse 85

ततस्ससंज्ञामुपलभ्यकृच्छ्राद्बलीयसस्तस्यभुजान्तरस्थः ।अवेक्षमाणःपुरसाजमार्गंविचिन्तयामासमुहुर्महात्मा ।।।।

అప్పుడు ఆ బలవంతుడైన రాక్షసుని భుజాల మధ్య ఉన్న మహాత్ముడైన సుగ్రీవుడు కష్టమ్మీద స్పృహ తెచ్చుకుని, నగర రాజమార్గాన్ని చూస్తూ కాసేపు ఆలోచించాడు.

Verse 86

एवंगृहीतेनकथंनुनामशक्यंमयासम्प्रतिकर्तुमद्य ।तथाकरिष्यामियथाहरीणांभविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम् ।।।।

"ఇలా పట్టుబడిన నేను ఇప్పుడు ఏమి చేయగలను? అయినప్పటికీ, వానరులకు ఇష్టమైనది మరియు మేలు కలిగించేది, అలాగే కార్యసాధన అయ్యేలా నేను ప్రవర్తిస్తాను."

Verse 87

ततःकराग्रैःसहसासमेत्यराजाहरीणाममरेन्द्रशत्रुम् ।खरैश्चकर्णौदशनैश्चनासांददंशपार्श्वेषु च कुम्भकर्णम् ।।।।

అప్పుడు వానరరాజు వేగంగా పైకి లేచి, తన వాడియైన గోళ్లతో ఇంద్రశత్రువైన కుంభకర్ణుని చెవులను, పళ్లతో ముక్కును కొరికాడు, అలాగే పక్కటెముకలను చీల్చాడు.

Verse 88

स कुम्भकर्णोहृतकर्णनासोविदारितस्तेनरदैर्नखैश्च ।रोषाभिभूतःक्षतजार्द्रगात्रःसुग्रीवमाविध्यपिपेषभूमौ ।।।।

చెవులు, ముక్కు తెగిపోయి, పళ్ళు, గోళ్ళతో చీల్చబడిన కుంభకర్ణుడు కోపంతో ఊగిపోయాడు. రక్తంతో తడిసిన శరీరంతో సుగ్రీవుని పట్టుకుని నేలకేసి కొట్టి నలిపివేశాడు.

Verse 89

स भूतलेभीमबलाभिपिष्टस्सुरारिभिस्स्सैरभिहन्यमानः ।जगामखंवेगवदभ्युपेत्यपुनश्चरामेणसमाजगाम ।।।।

దేవశత్రువులచే భయంకరమైన బలంతో నేలకేసి కొట్టబడినప్పటికీ, అతడు (సుగ్రీవుడు) వేగంగా ఆకాశంలోకి ఎగిరి, తిరిగి రాముని వద్దకు చేరుకున్నాడు.

Verse 90

कर्णनासाविहीनस्तुकुम्भकर्णोमहाबलः ।रराजशोणितैःसिक्तोगिरिःप्रस्रवणैरिव ।।।।

చెవులు, ముక్కు లేకపోయినప్పటికీ, మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడు రక్తంతో తడిసి, సెలయేళ్ళు ప్రవహించే పర్వతంలా ప్రకాశించాడు.

Verse 91

शोणितार्द्रोमहाकायोराक्षसोभीमविक्रमः ।युद्धायाभिमुखोभीमोमनश्चक्रेनिशाचरः ।।।।नीलाञ्जनचयप्रख्यःसस्नध्यइवतोयदः ।अमर्षाच्छोणितोद्गारीशुशुभेरावणानुजीः ।।।।

రక్తంతో తడిసిన భారీ శరీరం గల ఆ భయంకర రాక్షసుడు యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు. కాటుక రాశి వలె, సంధ్యాకాలపు మేఘం వలె ఉన్న రావణుని తమ్ముడు కోపంతో రక్తం కక్కుతూ ప్రకాశించాడు.

Verse 92

शोणितार्द्रोमहाकायोराक्षसोभीमविक्रमः ।युद्धायाभिमुखोभीमोमनश्चक्रेनिशाचरः ।।6.67.91।।नीलाञ्जनचयप्रख्यःसस्नध्यइवतोयदः ।अमर्षाच्छोणितोद्गारीशुशुभेरावणानुजीः ।।6.67.92।।

నీలాంజనరాశివలె శ్యామవర్ణుడై, స్నిగ్ధమైన మేఘసమూహంలా; కోపావేశంతో రక్తాన్ని ఉద్గరించుచు రావణానుజుడు కుంభకర్ణుడు భయంకరంగా ప్రకాశించాడు।

Verse 93

गतेतुतस्मिन् सुरराजशत्रुःक्रोधात्प्रदुद्रावरणायभूयः ।अनायुधोऽस्मीतिविचिन्त्यरौद्रोघोरंतदामुद्गरमाससाद ।।।।

అతడు వెళ్లిన తరువాత దేవరాజశత్రువు కోపంతో మళ్లీ యుద్ధానికి దూసుకెళ్లాడు। ‘నేను ఆయుధరహితుడను’ అని తలచి, ఆ రౌద్రుడు అప్పుడు భయంకరమైన ముద్గరాన్ని (ఇనుప గదను) పట్టుకున్నాడు।

Verse 94

ततस्सपुर्यास्ससहसामहात्मानिष्क्रम्यतद्वानरसैन्यमुग्रम् ।बभक्षरक्षोयुधिकुम्भकर्णःप्रजायुगान्तानगिरिवप्रवृद्धः ।।।।

అప్పుడు మహాత్ముడు కుంభకర్ణుడు నగరంనుండి అకస్మాత్తుగా బయలుదేరి, యుద్ధంలో ఆ ఉగ్ర వానరసేనలోకి దూసుకెళ్లి వారిని భక్షించసాగాడు—యుగాంతాగ్ని ప్రాణులను దహించునట్లు।

Verse 95

बुभुक्षितःशोणइतमांसगृध्नुःप्रविव्यतद्वानरसैन्यमुग्रम् ।चखादरक्षांसिहरीन् पिशाचान् ऋक्षांश्चमोहाद्युधिकुम्भकर्णः ।यथैवमृत्युर्हरतेयुगान्ते स भक्ष्यामासहरींश्चमुख्यान् ।।।।

ఆకలితో, రక్తమాంసాలపై లోభంతో కుంభకర్ణుడు ఆ ఉగ్ర వానరసేనలోకి చొచ్చుకుపోయాడు। యుద్ధంలో మోహావేశంతో రాక్షసులను, వానరయోధులను, పిశాచులను, ఋక్షులను (ఎలుగుబంట్లను) కూడా తినివేశాడు; యుగాంతంలో మృత్యువు ప్రాణులను హరించునట్లు, అతడు ప్రధాన వానరులను కూడా గ్రసించసాగాడు।

Verse 96

एकंद्वौत्रीन् बहून् क्रुद्धोवानरान्सहराक्षसैः ।समादायैकहस्तेनप्रचिक्षेपत्वरन्मुखे ।।।।

కోపంతో అతడు ఒకడు, ఇద్దరు, ముగ్గురు—అనేకమంది—వానరులను రాక్షసులతో సహా, ఒక్క చేతితో పట్టుకొని తొందరగా తన నోటిలోకి విసిరేవాడు।

Verse 97

सम्प्रस्रवंस्तदामेदश्शोणिते च महाबलः ।वध्यमानोनगेन्द्राग्रैर्भक्ष्यामासवानरान् ।।।।

అప్పుడు ఆ మహాబలుడు, మేదస్సు మరియు రక్తం ప్రవహిస్తున్నప్పటికీ, పర్వతశిఖరాల దెబ్బలకు తగిలినా, వానరులను నిరంతరం భక్షించసాగెను।

Verse 98

तेभक्ष्यमाणाहरयोरामंजुग्मुस्तदागतिम् ।कुम्भकर्णोभृशंक्रुद्धःकपीन् खादन् प्रधावति ।।।।

భక్షింపబడుతున్న ఆ హరి యోధులు అప్పుడు రాముని శరణు చేరిరి; కాని కుంభకర్ణుడు తీవ్రక్రోధంతో, పరుగెత్తుచూనే కపులను భక్షిస్తూ వారి వెంట దూసుకుపోయెను।

Verse 99

शतानिसप्तचाष्टौ च विंशत्रतिंशत्तथैव च ।सम्परिष्वज्यबाहुभ्यांखादवनिपरिधावति ।।।।

అతడు తన భుజాలను చుట్టూరా విస్తరించి వారిని ఆలింగనముగా పట్టుకొని—కొన్నిసార్లు వందలుగా, కొన్నిసార్లు ఏడు-ఎనిమిది మందిగా, మరికొన్నిసార్లు ఇరవై-ముప్పై మందిగా—అనేకులను పట్టుకొని చుట్టూ పరుగెత్తుతూ భక్షించెను।

Verse 100

मेदोवसाशोणितदिग्धगात्रःकरायवसक्तग्रथितान्त्रमालः ।ववर्षशूलानिसतीक्षणदंष्ट्रःकालोयुगान्तस्थइववृद्धः ।।।।

మేదస్సు, వస, రక్తంతో లేపితమైన అవయవాలు కలవాడు, చెవుల వద్ద చిక్కిన అంత్రమాలలను ధరించినవాడు, అత్యంత తీక్ష్ణ దంష్ట్రలతో యుగాంతకాలంలోని భయంకర కాలుడివలె శూలాలను వర్షింపజేశాడు।

Verse 101

तस्मिन् कालेसुमित्रायाःपुत्रःपरबलार्दनः ।चकारलक्ष्मणःक्रुद्धोयुद्धंपरपुरञ्जयः ।।।।

ఆ సమయంలో సుమిత్రాపుత్రుడు లక్ష్మణుడు—శత్రుబలాన్ని అర్దించే వాడు, శత్రుపురాలను జయించే వాడు—క్రోధంతో రణంలో యుద్ధం ప్రారంభించాడు।

Verse 102

स कुम्भकर्णस्यशरान् शरीरेसप्तवीर्यवान् ।निचखादाददेचान्यावनिससर्ज च लक्ष्मणः ।।।।

అప్పుడు వీర్యవంతుడైన లక్ష్మణుడు కుంభకర్ణుని శరీరంలో ఏడు బాణాలను దూర్చాడు; తరువాత ఇతర బాణాలను తీసుకొని మళ్లీ మళ్లీ వర్షంలా విడిచాడు।

Verse 103

पीड्यमानस्तदस्त्रंतुविशेषंतत्सराक्षसः ।ततश्चुकोपबलवान्सुमित्रानन्दवर्दनः ।।।।

ఆ అస్త్రంతో బాధపడిన ఆ రాక్షసుడు దాని విశేష ప్రభావాన్ని నివారించాడు; అప్పుడు సుమిత్రానందవర్ధనుడైన బలవంతుడు లక్ష్మణుడు కోపంతో రగిలిపోయాడు।

Verse 104

अथास्यकवचंशुभ्रंजाम्भूनदमयंशुभम् ।प्रच्छादयामासशरैस्सन्ध्याभ्रमिवमारुतः ।।।।

అప్పుడు అతడు ఆ శుభ్రమైన, మంగళకరమైన జాంబూనద-సువర్ణమయ కవచాన్ని శరాలతో పూర్తిగా కప్పివేశాడు; సంధ్యా మేఘసమూహాన్ని గాలి ఆవరించినట్లుగా।

Verse 105

नीलाञ्जनचयप्रख्यश्शरैःकाञ्चनभूषणैः ।अपीड्यमानश्शुशुभेमेघैस्सूर्यइवांशुमान् ।।।।

నీలాంజనపు గుట్టువలె శ్యామవర్ణుడు, కాంచనాభరణాలతో అలంకృతుడు, శరాలతో నిండిపోయినా అతడు కలత చెందినట్టు కనబడలేదు; మేఘాలతో కప్పబడినప్పటికీ కిరణమయ సూర్యుడు ఎలా ప్రకాశిస్తాడో అలా అతడు శోభించాడు।

Verse 106

ततस्सराक्षसोभीमस्सुमित्रानन्दवर्धनम् ।सावज्ञमेवप्रोवाचवाक्यंमेघौघनिस्स्वनः ।।।।

అనంతరం మేఘఘనగర్జన వంటి స్వరముగల ఆ భయంకర రాక్షసుడు, సుమిత్రానందవర్ధనుడైన లక్ష్మణునితో అవమానభావంతో మాటలాడాడు।

Verse 107

अन्तकस्याप्यकष्टेन युधि जेतारमाहवे ।युध्यतामामभीतेनख्यापितावीरतात्वया ।।।।

‘యుద్ధంలో అంతకుడైన మరణాన్నికూడా సులభంగా జయించిన నన్ను, నీవు భయములేక యుద్ధించి నీ వీరత్వాన్ని ప్రకటించుకున్నావు।’

Verse 108

प्रगृहीतायुधस्येहमृत्योरिवमहामृधे ।तिष्ठन्नप्रग्रतःपूज्यःकिमुयुद्धप्रदायकः ।।।।

‘ఈ మహాసమరంలో మరణంలా ఆయుధం పట్టుకొని నా ఎదుట నిలిచినవాడే పూజ్యుడు; మరి ధైర్యంగా యుద్ధాన్ని సమర్పించేవాడు ఎంతగానో గౌరవనీయుడు!’

Verse 109

ऐरावतंबलेनसमारूढोवृतःसर्वामरैःप्रभुः ।नैवशक्रोऽपिसमरेस्थितपूर्वःकदाचन ।।।।

బలవంతుడైన ఐరావతంపై అధిరోహించి, సమస్త అమరదేవులతో పరివృతుడైన దేవాధిపతి శక్రుడు (ఇంద్రుడు) కూడ—యుద్ధంలో నా ఎదుట ఎప్పుడూ నిలబడలేదు, కదాపి కాదు।

Verse 110

अद्यत्वयाहम्सौमित्रेबालेनापि , नापिपराक्रमैः ।तोषितोगन्तुमिच्छामित्यामनुज्ञाप्यराघवम् ।।।।

సౌమిత్రీ, నేడు నీవు—ఇంకా యౌవనంలో ఉన్నప్పటికీ—నీ పరాక్రమంతో నన్ను సంతృప్తిపరిచావు. కాబట్టి రాఘవుని అనుమతి తీసుకొని నేను వెళ్లదలచుకున్నాను।

Verse 111

यत्तुवीर्यबलोत्साहैस्तोषितोऽहंरणेत्वया ।राममेवैकमिच्छामिहन्तुंयस्मिन् हतेहतम् ।।।।

యుద్ధంలో నీ వీర్యం, బలం, ఉత్సాహంతో నీవు నన్ను సంతృప్తిపరిచావు—ఇది నిజమే; అయినా నేను రాముని ఒక్కనినే సంహరించదలచుకున్నాను—ఆయన హతుడైతే అన్నీ హతమైనట్లే।

Verse 112

रामेमयात्रनिहतेयेऽन्येस्थास्यन्तिसंयुगे ।तानहंयोधयिष्यामिस्वबलेनप्रमाथिना ।।।।

ఇక్కడ నా చేత రాముడు హతుడైన తరువాత, యుద్ధంలో ఇంకా ఎవరు నిలిచి ఉంటారో—వారితో నేను నా స్వంత ప్రమథనకరమైన బలంతో యుద్ధం చేస్తాను।

Verse 113

इत्युक्तवाक्यंतद्रक्षःप्रोवाचस्तुतिसंहितम् ।मृधेघोरतरंवाक्यंसौमित्रिःप्रहसन्निव ।।।।

అలా స్తుతిసంహితమైన, యుద్ధంలో అత్యంత భయంకరమైన మాటలను ఆ రాక్షసుడు పలికెను; అప్పుడు సౌమిత్రి లక్ష్మణుడు నవ్వినట్లుగా ప్రత్యుత్తరం చెప్పెను।

Verse 114

यस्त्वंशक्रादिभिर्वरैरसह्यःप्राप्यपौरुषम् ।तत्सत्यंनान्यथावीरदृष्टस्तेऽद्यपराक्रमः ।।।।एषदाशरथीरामस्तिष्ठत्यद्रिरिवाचलः ।

వీరా! నీవు పొందిన పౌరుషం వల్ల ఇంద్రాది శ్రేష్ఠులకైనా నీవు అసహ్యుడవు—ఇది నిజం. నేడు నీ పరాక్రమం కనబడింది. కాని ఇక్కడ దాశరథి రాముడు పర్వతంలా అచలంగా నిలిచియున్నాడు।

Verse 115

इतिश्रुत्वाह्यनादृत्यलक्ष्मणं स निशाचरः ।।।।अतिक्रम्य च सौमित्रिंकुम्भकर्णोमहाबलः ।राममेवाभिदुद्रावकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।।।

ఇది విని ఆ నిశాచరుడు లక్ష్మణుని లెక్కచేయక, మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు సౌమిత్రిని దాటి, భూమిని కంపింపజేసినట్లుగా కేవలం రాముని మీదకే దూసుకొచ్చెను।

Verse 116

इतिश्रुत्वाह्यनादृत्यलक्ष्मणं स निशाचरः ।।6.67.115।।अतिक्रम्य च सौमित्रिंकुम्भकर्णोमहाबलः ।राममेवाभिदुद्रावकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।6.67.116।।

ఇది విని మహాబలుడైన నిశాచరుడు కుంభకర్ణుడు లక్ష్మణుని నిర్లక్ష్యము చేసి, సౌమిత్రిని దాటి, భూమి వణికినట్లుగా నేరుగా రాముని వైపు దూసుకొచ్చెను।

Verse 117

अथदाशरथींरामोरौद्रमस्त्रंप्रयोजयन् ।कुम्भकर्णस्यहृदयेससर्जनिशितान् शरान् ।।।।

అప్పుడు దాశరథి రాముడు రౌద్రాస్త్రాన్ని ప్రయోగించి, కుంభకర్ణుని హృదయదేశమునకు పదునైన బాణాలను సంధించెను।

Verse 118

तस्यरामेणविद्धस्यसहसाभिप्रधावतः ।अङ्गालमिश्राःक्रुद्धस्यमुखान्निश्चेरुरर्चिषः ।।।।

రాముని శరంతో విద్ధుడై అతడు క్రోధంతో అకస్మాత్తుగా దూసుకొచ్చాడు. అప్పుడు అతని ముఖం నుండి అంగారమిశ్రితమైన జ్వాలలు ఉగ్రంగా బయలుదేరాయి.

Verse 119

रामास्त्रविद्धोघोरंवैनदन्राक्षसपुङ्गवः ।अभ्यधावतसङ्कृद्धोहरीन् निद्रावयन् रणे ।।।।

రామాస్త్రాలతో విద్ధుడైన రాక్షసశ్రేష్ఠుడు భయంకరంగా గర్జించాడు. మహాక్రోధంతో యుద్ధరంగంలో దూసుకొచ్చి వానరులను చెదరగొట్టాడు.

Verse 120

तस्योरसिनिमग्नास्तेशराबर्हिणवाससः ।हस्ताच्छास्यपरिभ्रष्टागदाचोर्व्यांपपात ह ।।।।

నెమలి ఈకలతో అలంకరించిన ఆ బాణాలు అతని వక్షస్థలంలో లోతుగా దిగిపోయాయి. అతని చేతి నుంచి గద జారి భూమిపై పడిపోయింది.

Verse 121

आयुधानि च सर्वाणिविप्राकीर्यन्तभूतले ।स निरायुधमात्मानंयदामेनेमहाबलः ।।।।मुष्टिभ्यां च चरणाभ्यां च चकारकदनंमहत् ।

అతని ఆయుధాలన్నీ భూమిపై చెల్లాచెదురయ్యాయి. మహాబలుడు తనను నిరాయుధుడిగా భావించినప్పుడు, ముష్టులతోను పాదాలతోను మహా విధ్వంసం సృష్టించాడు.

Verse 122

स बाणैरतिविद्धाङ्गःक्षतजेनसमुक्षितः ।।।।रुधिरंपरिसुस्रावगिरिःप्रस्रवणंयथा ।

అతడు బాణాలతో సర్వాంగమున అతివిద్ధుడై, గాయరక్తముతో పూర్తిగా తడిసిపోయి, పర్వతమునుంచి ప్రస్రవణం పొంగినట్లు రుధిరధారలను ప్రవహింపజేశాడు।

Verse 123

स तीव्रेण च कोपेनरुधिरेण च मूर्छितः ।।।।वानरान्राक्षसानृक्षान्खादन्विपरिधावति ।

అతడు తీవ్రమైన కోపముతోను రక్తోన్మాదముతోను మూర్ఛితుడై, వానరులను, రాక్షసులను, ఋక్షులను మ్రింగుతూ అటూ ఇటూ పరుగెత్తసాగాడు।

Verse 124

अथशृङ्गंसमाविध्यभीमंभीमपराक्रमः ।चिक्षेपराममुद्धिश्यबलवानन्तकोपमः ।।।।

అప్పుడు భీమపరాక్రముడైన ఆ బలవంతుడు, క్రోధమున అంతకుని సమానుడై, ఒక భయంకరమైన గిరిశిఖరాన్ని చక్రంలా తిప్పి రాముని లక్ష్యంగా విసిరెను।

Verse 125

अप्राप्तमन्तरारामःसप्तभिस्तमजिह्मगैः ।चिच्छेदगिरिशृङ्गंतंपुनःसन्धायकार्मुकम् ।।।।

అది చేరకముందే రాముడు ధనుస్సును మళ్లీ సంధించి, ఏడు అచ్యుతమైన నేరుగా దూసుకుపోయే బాణాలతో ఆ గిరిశిఖరాన్ని ఛిన్నాభిన్నం చేసెను।

Verse 126

ततस्तुरामोधर्मात्मातस्यशृङ्गंमहत्तदा ।।।।शरैःकाञ्चनचित्राङ्गैश्चिच्छेदपुरुषर्षभः ।

అనంతరం ధర్మాత్ముడైన పురుషోత్తముడు రాముడు, ఆ మహాశిఖరాన్ని స్వర్ణవర్ణచిత్రితమైన దీప్త బాణాలతో అప్పుడు ఛేదించెను।

Verse 127

तन्मेरुशिखराकारंद्योतमानमिवश्रिया ।।।।द्वेशतेवानराणां च पतमानमपातयत् ।

మేరు శిఖరాకారంగా, శ్రీతో ప్రకాశించునట్లు ఉన్న ఆ ఘనరాశి పడుచూ వానరులలో రెండువందల మందిని నేలకూల్చెను।

Verse 128

तस्मिन् काले स धर्मात्मालक्ष्मणोराममब्रवीत् ।।।।कुम्भकर्णवधेयुक्तोयोगान् परिमृशन्बहून् ।

ఆ సమయంలో ధర్మాత్ముడైన లక్ష్మణుడు కుంభకర్ణవధమునకు నిశ్చయించి, అనేక యుక్తులను పరిశీలించుచూ శ్రీరామునితో పలికెను।

Verse 129

नैवायंवानरान्राजन्नविजानातिराक्षसान् ।।।।मत्तश्शोणितगन्धे न स्वान् परांश्चैवखादति ।

ఓ రాజా! రక్తగంధముతో మత్తుడై ఇతడు ఇప్పుడు వానరులను రాక్షసులను వేరు చేయలేడు; తనవారినీ శత్రువులనూ సమానంగా భక్షించుచున్నాడు।

Verse 130

साध्वेनमधिरोहस्तुसर्वतोवानरर्षभाः ।।।।यूथपाश्चयथामुख्यास्तिष्ठन्त्वस ।

వానరశ్రేష్ఠులు అన్ని వైపుల నుండీ ఇతనిపై ఎక్కి బిగిగా పట్టుకొనుగాక; యూథపతులు మరియు ప్రధాన యోధులు ఇతని చుట్టూ అన్ని దిశలలో నిలిచియుండుగాక।

Verse 131

अप्ययंदुर्मतिःकालेगुरुभारप्रपीडितः ।।।।प्रपतन्राक्षसोभूमौनान्यान्हन्यात्ल्पवङ्गमान् ।

ఈ దుర్మతి రాక్షసుడుకూడా ఈ వేళ భారమైన భారంతో నలిగిపోయి నేలపై పడిపోయాడు; ఇక ఇతడు ఇతర వానరులను సంహరించలేడు.

Verse 132

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराजपुत्रस्यधीमतः ।।।।तेसमारुरुहुर्हृष्टाःकुम्भकर्णंप्लवङ्गमाः ।

ధీమంతుడైన రాజపుత్రుని మాటలు విని వానరులు హర్షించి కుంభకర్ణునిపైకి ఎక్కారు.

Verse 133

कुम्भकर्णस्तुसङ्कृद्धस्समारूढःप्लवङ्गमैः ।।।।व्यधूनयत्तान्वेगेनदुष्टहस्तीवहस्तिपान् ।

వానరులు ఎక్కగానే కుంభకర్ణుడు కోపంతో రగిలి, బలమైన వేగంతో వారిని ఊపి పడేసాడు—దుష్ట ఏనుగు తన మావటిని విసిరివేయునట్లు.

Verse 134

तान् न्दृष्टवानिर्धुतान्रामोदुष्टोऽयमितिराक्षसः ।।।।समुत्पपातवेगेनधनुरुत्तममाददे ।

వారిని ఊపి పడేసినదాన్ని చూసి రాముడు “ఈ రాక్షసుడు దుష్టుడు” అని నిర్ణయించి, వేగంగా దూకి తన శ్రేష్ఠ ధనుస్సును పట్టుకున్నాడు.

Verse 135

क्रोधरक्तेक्षणोवीरोनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।।।राघवोराक्षसंरोषाभिदुद्राववेगितः ।यूथपान्हर्षयन्सर्वान्कुम्भकर्णभयार्दितान् ।।।।

కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్లతో ఆ వీర రాఘవుడు చూపుతోనే దహించునట్లు, మహావేగంతో రాక్షసునిపై దూసుకెళ్లాడు; కుంభకర్ణ భయంతో కలవరపడిన సమస్త యూథపతులను ఆయన ఉత్సాహపరిచాడు.

Verse 136

क्रोधरक्तेक्षणोवीरोनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.67.135।।राघवोराक्षसंरोषाभिदुद्राववेगितः ।यूथपान्हर्षयन्सर्वान्कुम्भकर्णभयार्दितान् ।।6.67.136।।

క్రోధంతో రక్తవర్ణ నేత్రాలుగల వీరుడు రాఘవుడు చూపులతోనే దహించునట్లు, రోషంతో మహావేగంగా ఆ రాక్షసునిపై దూకెను; కుంభకర్ణభయంతో బాధపడిన వానరయూథపతులందరినీ ఆనందపరచి ధైర్యం నింపెను।

Verse 137

स चापमादायभुजङ्गकल्पंधृढज्यमुग्रंतपनीयचित्रम् ।हरीन् समाश्वास्यसमुत्पपातरामोनिबद्धोत्तमतूणबाणः ।।।।

భుజంగసదృశమైన, దృఢజ్యతో కూడిన, ఉగ్రమైన, స్వర్ణకాంతితో విచిత్రంగా మెరసే ధనుస్సును ఎత్తుకొని, వానరులను ధైర్యపరచి, ఉత్తమ బాణాలతో నిండిన తూణీరాన్ని బిగించి శ్రీరాముడు ముందుకు దూకెను।

Verse 138

स वानरगणैस्तैस्तुवृतःपरमदुर्जयः ।लक्ष्मणानुचरोरामस्सम्प्रतस्थेमहाबलः ।।।।

ఆ వానరగణాలతో చుట్టుముట్టబడి, పరమదుర్జయుడైన మహాబలశాలి రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి దృఢసంకల్పంతో ముందుకు సాగెను।

Verse 139

स ददर्शमहात्मानंकिरीटिनमरिन्दमम् ।शोणितावृतरक्ताक्षंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।।।

అప్పుడు ఆయన కిరీటధారుడైన, శత్రుదమనుడైన మహాత్మా మహాబలశాలి కుంభకర్ణుని చూచెను—రక్తంతో ఎర్రబడిన కళ్లతో, రక్తం అంటిన దేహంతో।

Verse 140

सर्वान् समभिधावन्तंयथारुष्टंदिशागजम् ।मार्गमाणंहरीन्कक्रुद्धंराक्षसैःपरिवारितम् ।।।।

రాక్షసులచే చుట్టుముట్టబడిన వాడు కోపంతో ఉగ్రుడై, దిక్పాల గజంలా అన్ని దిశలకూ దూసుకెళ్లుతూ వానరులను వెదకసాగెను।

Verse 141

व्निध्यमन्दरसङ्काशंकाञ्चनाङ्गदभूषणम् ।स्रवन्तंरुधिरंवक्त्राद्वर्षामेघमिवोथतितम् ।।।।

వింధ్యమందర పర్వతాలవలె మహాకాయుడై, స్వర్ణాంగదాలతో అలంకృతుడై, నోటినుండి రక్తం కార్చుతూ వర్షామేఘంలా ధారలు కురిపించెను।

Verse 142

जिह्वयापरिलिह्यन्तंसृक्किणीशोणितेक्षणम् ।मृद्नन्तंवानरानीकंकालान्तकयमोपमम् ।। ।।

రక్తవర్ణ నేత్రాలతో అతడు నాలుకతో పెదవుల మూలలను లెక్కుతూ, వానరసేనను నలిపివేస్తూ, ప్రళయాంతక యమునివలె కనిపించెను।

Verse 143

तंदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंप्रदीप्तानलवर्चसम् ।विस्फारयामासतदाकार्मुकंपुरुषर्षभः ।।।।

అగ్నివలె జ్వలించే ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుని చూచి, పురుషవృషభుడైన శ్రీరాముడు తన ధనుస్సును బిగించి తానెను।

Verse 144

स तस्यचापनिर्घोषात्कुपितोराक्षसर्षभः ।अमृष्यमाणस्तंघोषमभिदुद्रावराघवम् ।।।।

ఆ ధనుస్సు గర్జనతో రాక్షసవృషభుడు కోపోద్రిక్తుడై, ఆ శబ్దాన్ని సహించలేక రాఘవుని మీదకు నేరుగా దూసుకొచ్చెను।

Verse 145

ततस्तुवातोद्धतमेघकल्पंभुजङ्गराजोत्तमभोगबाहुम् ।तमापतन्तंधरणीराभमुवाचरामोकुम्भकर्णम् ।।।।

అప్పుడు గాలిచేత తోసబడిన మేఘంలా, నాగరాజుని శ్రేష్ఠ ఫణాలవంటి భుజాలు కలిగి, పర్వతసమానంగా దూసుకొచ్చే కుంభకర్ణుని చూసి శ్రీరాముడు అతనితో పలికెను।

Verse 146

आगच्छरक्षोधिपमाविषादमवस्थितोऽहंप्रगृहीतचापः ।अवेहिमांराक्षसवंशनाशनंयस्त्वंमुहूर्ताद्भविता ।।।।

రాక్షసాధిపా, రా; విషాదపడకు. నేను ధనుస్సు చేతబట్టి ఇక్కడ నిలిచియున్నాను. నన్ను తెలుసుకో—క్షణములోనే నీవే నీ రాక్షసవంశ వినాశానికి కారణమగుదువు।

Verse 147

रामोऽयमितिविज्ञायजहासविकृतस्वनम् ।अभ्यधावतसङ्ककृद्धोहरीवनिद्रावयन्रणे ।।।।

“ఇతడు రాముడు” అని తెలిసి కుంభకర్ణుడు వికృత గర్జనతో నవ్వెను. ఆపై కోపంతో యుద్ధంలో వానరులను చెదరగొడుతూ దూసుకొచ్చెను।

Verse 148

पातयन्निवसर्वेषांहृदयनिवनौकसाम् ।प्रहस्यविकृतंभीमंसमेघस्न्तितोपमम् ।।।।कुम्भकर्णोमहातेजाराघवंवाक्यमब्रवीत् ।

వనచరుల హృదయాలను కూల్చివేసినట్లుగా, మేఘగర్జనసమానమైన భయంకర వికృత హాస్యంతో నవ్వి మహాతేజస్సుగల కుంభకర్ణుడు రాఘవునితో పలికెను।

Verse 149

नाहंविराधोविज्ञेयो न कबन्दःखरो न च ।न वाली न च मारीचःकुम्भकर्णःसमागतः ।।।।

నన్ను విరాధుడని అనుకోకు, కబంధుడను కాదు, ఖరుడను కాదు; వాలియు కాదు, మారీచుడును కాదు—నేను కుంభకర్ణుడను, వచ్చియున్నాను।

Verse 150

पश्यमेमुद्गरंभीमंसर्वकालायसंमहत् ।अनेननिर्जितादेवादानवाश्चपुरामया ।।।।

చూడుము—ఇది నా భయంకరమైన, మహత్తరమైన, సంపూర్ణ ఇనుప గద; దీనితోనే నేను పూర్వం దేవులనూ దానవులనూ జయించాను।

Verse 151

विकर्णवासइतिमांनावज्ञातुंत्वमर्हसि ।स्वल्पाऽपिहि न मेपीडार्णनासाविनाशनात् ।।।।

‘చెవులు-ముక్కు లేనివాడు’ అని నన్ను అవమానించుట నీకు తగదు; చెవులు, ముక్కు నశించినా నాకు స్వల్పమైన బాధ కూడా లేదు।

Verse 152

दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूलवीर्यंगात्रेषुमेलघु ।ततस्त्वांभक्षयिष्यामिदृष्टपौरुषविक्रमम् ।।।।

ఓ ఇక్ష్వాకు వంశ శార్దూలా! నా దేహంపై నీ వీర్యాన్ని చూపుము; నీ పురుషవిక్రమాన్ని చూచి తరువాత నిన్ను భక్షిస్తాను।

Verse 153

स कुम्भकर्णस्यवचोनिशम्यरामस्सुपुङ्खान् विससर्जन् ।तैराहतोवज्रसमवेगैर्नचुक्षुभे न व्यथतेसुरारिः ।।।।

కుంభకర్ణుని మాటలు విని రాముడు సుపుంఖములైన బాణాలను సంధించాడు; వజ్రసమ వేగముగల వాటితో గాయపడినప్పటికీ దేవశత్రువు కదలలేదు, బాధపడలేదు।

Verse 154

यैस्सायकैस्सालवरानिकृत्तावालीहतोवानरपुङ्गवश्च ।तेकुम्भकर्णस्यतदाशरीरंवज्रोपमं न व्यधयांप्रचक्रुः ।।।।

ఏ శరములతో బలమైన శాలవృక్షాలు నరికివేయబడ్డాయో, ఏ శరములతో వానరపుంగవుడైన వాలీ హతుడయ్యాడో, ఆ వజ్రసమానమైన శరాలే అప్పుడు కుంభకర్ణుని దేహాన్ని ఛేదించలేకపోయాయి।

Verse 155

स वारिधाराइवसायकास्तान् पिबन् शरीरेणमहेन्द्रशत्रुः ।जघानरामस्यशरप्रवेगंव्याविध्यतंमुग्रवेगम् ।।।।

మహేంద్రశత్రువు ఆ శరాలను వర్షధారలవలె తన దేహంలో ‘తాగి’ వేసుకున్నాడు; ఆపై గదను తిప్పి, గదా వేగంతో రాముని శరప్రవాహ బలాన్ని అడ్డుకునేందుకు ప్రహరించాడు।

Verse 156

ततस्तुरक्षःक्षतजावलिप्तंवित्रासनंदेवमहचमूनाम् ।व्याविध्यतंमुद्गरमुग्रवेगंनिद्रावयामासचमूंम् ।।।।

అప్పుడు ఆ రాక్షసుడు గాయాల రక్తంతో లిప్తుడై, దేవమహాసేనలకే భయంకరుడై, ఉగ్రవేగంతో గదను తిప్పి వానరసేనను చెదరగొట్టి మూర్ఛితప్రాయంగా చేసెను।

Verse 157

वायव्यमादायततोमहास्त्रंरामःप्रचिक्षेपनिशाचराय ।समुद्गरंतेनजघानबाहुं स कृत्तबाहुस्तुमुलंनाद ।।।।

అప్పుడు రాముడు వాయవ్య మహాస్త్రాన్ని తీసుకొని ఆ నిశాచరునిపై విసిరెను; దానితో గదను పట్టిన భుజాన్ని ఛేదించాడు; భుజం తెగిన కుంభకర్ణుడు ఘోరంగా గర్జించాడు।

Verse 158

स तस्यबाहुर्गिरिशृङ्गकल्पःसमुद्गरोराघवबाणकृत्तः ।पपाततस्मिन् हरिराजसैन्येजघानतांवानरवाहिनीं ।।6.17.158।।

రాఘవుని బాణంతో ఛేదించబడిన, పర్వతశిఖరంలాంటి మహత్తరమైన గదాసహిత అతని భుజం హరిరాజు సైన్యంపై పడి ఆ వానర వాహినిని నశింపజేసింది।

Verse 158

स तस्यबाहुर्गिरिशृङ्गकल्पःसमुद्गरोराघवबाणकृत्तः ।पपाततस्मिन् हरिराजसैन्येजघानतांवानरवाहिनीं ।।6.17.158।।

రాఘవుని బాణంతో ఛేదించబడిన, పర్వతశిఖరంలాంటి మహత్తరమైన గదాసహిత అతని భుజం హరిరాజు సైన్యంపై పడి ఆ వానర వాహినిని నశింపజేసింది।

Verse 159

तेवानराभग्नहतावशेषाःपर्यन्तमाश्रित्यतदाविषण्णाः ।प्रपीडिताङ्गाददृशुस्सुघोरंनरेन्द्ररक्षोधिपन्निपातम् ।।।।

అప్పుడు భగ్నులై, గాయపడినవారై, శోకాకులమైన మిగిలిన వానరులు అంచు ప్రాంతాన్ని ఆశ్రయించి, బాధతో నలిగిన దేహాలతో, నరేంద్రుడు శ్రీరాముడు మరియు రాక్షసాధిపతి కుంభకర్ణుని మధ్య జరిగిన అతి ఘోర సమరసన్నిపాతాన్ని చూశారు।

Verse 160

स कुम्भकर्णोऽस्त्रनिकृत्तबाहुर्महासिकृत्ताग्रइवाचलेन्द्रः ।उत्पाटयामासकरेणवृक्षंततोऽभिदुद्रावरणेनरेन्द्रम् ।।।।

అస్త్రంతో భుజం తెగిపోయిన కుంభకర్ణుడు, మహా పర్వతశిఖరం ఖడ్గంతో కోసినట్లుగా కనిపించాడు. తరువాత చేతితో తాళవృక్షాన్ని పెకిలించి, యుద్ధమధ్యంలో నరేంద్రుడు శ్రీరామునిపై దూసుకొచ్చాడు।

Verse 161

स तस्यबाहुंसहतालवृक्षंसमुद्यतंपन्नगभोगकल्पम् ।इन्द्रास्त्रयुक्तेनजघानरामोबाणेनजाम्भूनदचित्रितेन ।।।।

తాళవృక్షంతో కూడి పైకెత్తబడిన అతని భుజం పన్నగఫణంలా వంకరగా ఉండగా, రాముడు ఇంద్రాస్త్రసంయుక్తమైన, జాంబూనద స్వర్ణకాంతితో మెరిసే బాణంతో దానిని కొట్టి ఛేదించాడు।

Verse 162

स कुम्भकर्णस्यभुजोनिकृत्तःपपातभूमौगिरिसन्निकाशः ।विवेष्टमानोनिजाघनवृक्षान् शैलान्शिलावानरराक्षसांश्च ।।।।

కుంభకర్ణుని తెగిన భుజం పర్వతంలా విస్తారంగా భూమిపై పడిపోయింది. పడుతూ తిరుగుతూ అది చెట్లు, శిలలు, పర్వతఖండాలు, వానరులు మరియు రాక్షస యోధులనూ నలిపివేసింది।

Verse 163

तंछिन्नबाहुंसमवेक्ष्यरामःसमापतन्तंसहसानदन्तम् ।द्वावर्धचन्द्रौनिशितौप्रगृह्यचिच्छेदपादौयुधिराक्षसस्य ।।।।

భుజం తెగినప్పటికీ గర్జిస్తూ అకస్మాత్తుగా దూసుకొచ్చిన రాక్షసుణ్ని చూచి, శ్రీరాముడు వెంటనే రెండు పదునైన అర్ధచంద్రాకార బాణాలను పట్టుకొని యుద్ధంలో అతని పాదాలను ఛేదించాడు।

Verse 164

तौतस्यपादौप्रदिशोदिशश्चगिरेर्गुहाश्चैवमहार्णवं च ।लङ्कां च सेनांकपिराक्षसानांविनादयन्तौविनिपेततुश्च ।।।।

అతని రెండు పాదాలు మహా నినాదంతో పడిపోవడంతో ఉపదిశలు, దిశలు, పర్వత గుహలు, మహాసముద్రం వరకు ప్రతిధ్వనించాయి; ఆ ధ్వనితో లంకా మరియు వానర-రాక్షస సేనలు కూడ కంపించాయి।

Verse 165

निकृत्तबाहुद्विनिकृत्तपादोविदार्यवक्त्रंबडबामुखाभम् ।दुद्रावरामंसहसाभिगर्जन् राहुर्यथाचन्द्रमिवान्तऽरिक्षे ।।।।

భుజాలు తెగి, రెండు పాదాలు కూడా ఛేదింపబడినప్పటికీ, అతడు బడవాముఖాగ్నిలా మండే నోరును చీల్చి విప్పి, అకస్మాత్తుగా గర్జిస్తూ రాముని మీదికి దూసుకొచ్చాడు—ఆకాశంలో రాహువు చంద్రునిపై పడి దాడి చేసినట్లుగా।

Verse 166

अपूरयत्तस्यमुखंशिताग्रैरामश्शरैर्हेमपिनद्धपुङ्खैः ।स पूर्णवक्त्रो न शशाकवक्तुंचुकूजकृच्छ्रेणमुमूर्छचापि ।।।।

అప్పుడు శ్రీరాముడు బంగారు బంధనంతో ఉన్న పింఛాలతో కూడిన పదునైన బాణాలతో అతని నోరును నింపివేశాడు। నోరు నిండిపోవడంతో అతడు మాట్లాడలేక, కష్టంగా కేక వేసి చివరకు మూర్ఛపోయాడు కూడా।

Verse 167

अथाददेसूर्यमरीचिकल्पं स ब्रह्मदण्डान्तककाकलकल्पम् ।अरिष्टमैन्द्रंनिशितंसुपुङ्खंरामश्शरंमारुततुल्यवेगम् ।।।।

ఆపై శ్రీరాముడు ఆ బాణాన్ని తీసుకున్నాడు—సూర్యకిరణంలా ప్రకాశించే, బ్రహ్మదండంలా మరియు అంతకకాలంలా ప్రళయకరమైనది; ఇంద్రశక్తితో అభిషిక్తమైన, వినాశకమైన, అతి పదునైన, సుపింఛయుక్తమైన, మారుతసమ వేగముగలది।

Verse 168

तंवज्रजाम्भूनदचारुपुङ्खंप्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम् ।महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगंरामःप्रचिक्षेपनिशाचराय ।।।।

అప్పుడు రాముడు ఆ నిశాచరునిపై వజ్రసమమైన, స్వర్ణమండిత సుందర పుంఖముగల, మణిదీప్తితో ప్రకాశించే, సూర్యాగ్ని సమ కాంతిమంతమైన, మహేంద్ర వజ్రాశనితో సమ వేగముగల బాణమును విసిరెను।

Verse 169

स सायकोराघवबाहुचोदितोदिशस्स्वभासादशसम्प्रकाशयन् ।विधूमवैश्वानरभीमदर्शनोजगामशक्राशनिवीर्यविक्रमः ।।।।

రాఘవుని భుజప్రేరణతో సాగిన ఆ బాణము తన కాంతితో దశదిశలను ప్రకాశింపజేస్తూ ముందుకు దూసుకెళ్లెను। ధూమరహిత అగ్నివలె భయంకర దర్శనమై, శక్ర వజ్రాశని సమ బలపరాక్రమంతో వేగంగా పయనించెను।

Verse 170

स तन्महापर्वतकूटसन्निभंविवृत्तदंष्ट्रंचलचारुकुण्डलम् ।चकर्तरक्षोधिपतेश्शिरस्तदायथैववृत्रस्यपुरापुरन्दरः ।।।।

అప్పుడు అతడు రాక్షసాధిపతి శిరస్సును ఛేదించెను—అది మహాపర్వత శిఖరమువలె, బయటకు పొడిచిన దంతములతో, కదులుచున్న సుందర కుండలములతో యుక్తమై ఉండెను—పూర్వకాలంలో పురందరుడు (ఇంద్రుడు) వృత్రుని శిరస్సును ఛేదించినట్లే।

Verse 171

कुम्भकर्णशिरोभातिकुण्डलालङ्कृतंमहत् ।आदित्येऽभ्युदितेरात्रौमध्यस्थइवचन्द्रमाः ।।।।

కుండలాలతో అలంకృతమైన కుంభకర్ణుని మహాశిరస్సు, అదితి-నక్షత్రం ఉదయించిన రాత్రిలో ఆకాశమధ్యస్థ చంద్రునివలె ప్రకాశించెను।

Verse 172

तद्रामबाणाभिहतंपपातरक्षःशिरःपर्वतसन्निकाशम् ।बभञ्जचर्यागृहगोपुराणिप्राकारमुच्चंतमपातयच्च ।।।।

రామబాణాఘాతంతో ఆ రాక్షసుని పర్వతసమానమైన మహాశిరస్సు నేలపై పడిపోయింది. పడిపడగానే గృహాలు, ఎత్తైన గోపురాలు చూర్ణమయ్యాయి; ఆ ఉన్నత ప్రాకారమును కూడా కూల్చివేసింది॥

Verse 173

तच्चातिकायंहिमहत्प्रकाशंरक्षस्तदातोयनिधौपपात ।ग्राहान्परान् मीनवरान्भुजङ्गान् ममर्दभूमिच तदाविवेश ।।।।

అప్పుడు అపారకాయుడూ మహాతేజస్సుతో ప్రకాశించు ఆ రాక్షసుడు సముద్రంలో పడిపోయాడు. పడిపడుతూ అక్కడి గ్రాహాలు, మహామత్స్యాలు, భుజంగాలను నలిపివేసి, ఆపై భూమిలోనికి దిగినట్లుగా మునిగిపోయాడు॥

Verse 174

तस्मिन्हतेब्राह्मणदेवशत्रौमहाबलेसंयतिकुम्भकर्णे ।चचालभूर्भूमिधराश्चसर्वेहर्षाच्चदेवास्तुमुलंविनेदुः ।।।।

బ్రాహ్మణదేవశత్రువైన మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు యుద్ధంలో హతుడైనప్పుడు భూమి, సమస్త పర్వతాలు కంపించాయి; ఆనందంతో దేవతలు ఘోరమైన జయధ్వని చేశారు॥

Verse 175

ततस्तुदेवर्षिमहर्षिपन्नगाःसुराश्चभूतानिसुपर्णगुह्यकाः ।सयक्षगन्धर्वगणानभोगताःप्रहर्षितारामपराक्रमेण ।।।।

అనంతరం దేవర్షులు, మహర్షులు, పన్నగాలు, దేవతలు, సమస్త భూతాలు—సుపర్ణజాతి, గుహ్యకులు, ఆకాశంలో సంచరించే యక్ష-గంధర్వగణాలతో కూడి—రాముని పరాక్రమాన్ని చూచి మహానందంతో ఉల్లసించారు॥

Verse 176

ततस्तुतेतस्यवधेनभूरिणामनस्विनोनैरृतराजबान्धवाः ।विनेदुरुच्चैर्व्यथितारघूत्तमंहरिंसमीक्ष्यैवयथासुरार्धिताः ।।।।

అప్పుడు అతని మహావధచేత తీవ్రంగా కలత చెందిన నైరృతరాజుని ధైర్యవంతులైన బంధువులు ఎత్తుగా విలపించారు. రఘువంశశ్రేష్ఠుడైన రాముని చూచగానే, దేవారాధ్యుడైన హరి (ఇంద్రుడు)ను చూసి ఏనుగులు భయపడినట్లు వారు భీతిచెందారు॥

Verse 177

स देवलोकस्यतमोनिहत्यसूर्योयथाराहुमुखाद्विमुक्तः ।तथाव्यभासीद्धरिसैन्यमध्येनिहत्यरामोयुधिकुम्भकर्णम् ।।।।

దేవలోకంలోని చీకటిని తొలగించి రాహు ముఖం నుండి విముక్తమైన సూర్యుడు ప్రకాశించునట్లు, యుద్ధంలో కుంభకర్ణుని సంహరించిన శ్రీరాముడు వానరసైన్యమధ్య మహాతేజస్సుతో విరాజిల్లెను।

Verse 178

प्रहर्षमीयुर्भवश्चवानराःप्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः ।अपूजयन् राघवमिष्टभागिनंहतेरिसौभीमबलेदुरासदम् ।।।।

వికసించిన పద్మాలవంటి ముఖాలతో వానరులు పరమ హర్షంతో ఉల్లసించారు; భయంకరబలముగల దుర్జయ శత్రువు హతుడైనందున, ఇష్టఫలప్రదుడైన రాఘవుని వారు పూజించి గౌరవించారు।

Verse 179

स कुम्भकर्णंसुरसैन्यमर्धनम् महत्सुयुद्धेषुकदाचनाजितम् ।नन्दहत्वाभरताग्रजोरणेमहासुरंवृत्रमिवामराधिपः ।।।।

దేవసైన్యాలను మర్దించువాడు, మహాయుద్ధాలలో ఎప్పుడూ జయింపబడని కుంభకర్ణుని రణంలో సంహరించి భరతజ్యేష్ఠుడు శ్రీరాముడు ఆనందించెను; అమరాధిపతి ఇంద్రుడు మహాసురుడు వృత్రుని వధించిన తరువాత హర్షించునట్లు।