Sarga 125
पुष्पकारोहणम् (Boarding the Puṣpaka; Honoring the Allies and Departure for Ayodhyā)
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో విజయానంతరం శాంతి, కృతజ్ఞత, అయోధ్యా ప్రయాణం అనే మంగళక్రమం వర్ణించబడుతుంది. విభీషణుడు పుష్పాలతో అలంకరించిన కుబేరస్వామ్యమైన పుష్పక విమానాన్ని శ్రీరామునికి సమర్పించి, దూరంగా నిలిచి వినయంగా ఆజ్ఞలను కోరుతాడు. లక్ష్మణుడు వింటుండగా శ్రీరాముడు ఆలోచించి నీతివాక్యంగా చెప్పుతాడు—యుద్ధభారాన్ని మోసిన వనచర వానరాదిమిత్రులను ధనరత్నాలతో సత్కరించాలి; కృతజ్ఞతే రాజ్యప్రతిష్ఠను నిలుపుతుంది, ఉపకారాన్ని మరచిన గుణహీన పాలకుని సైన్యం త్వరగా విరక్తమవుతుంది. విభీషణుడు ఆ ప్రకారమే విలువైన సంపదను పంచుతాడు. సైన్యం గౌరవింపబడినదాన్ని చూసి శ్రీరాముడు ఉత్తమ విమానాన్ని అధిరోహిస్తాడు. సమూహమధ్య లజ్జాశీలమైన సీతను శ్రీరాముడు స్నేహాలింగనంతో తీసుకొని విమానంలో కూర్చోబెడతాడు. తర్వాత శ్రీరాముడు సుగ్రీవప్రధాన వానరులకు కిష్కింధకు తిరిగి వెళ్లేందుకు అనుమతి ఇస్తాడు; విభీషణునికి లంకలో ధర్మయుక్తమైన, సురక్షితమైన రాజ్యస్థితి కలగాలని ఆశీర్వదిస్తాడు. మిత్రులు అయోధ్యకు వెళ్లి రామాభిషేకాన్ని దర్శించి కౌశల్యను వందించాలనగా శ్రీరాముడు సమ్మతిస్తాడు; అందరూ విమానంలో ఎక్కుతారు. రామానుమతితో పుష్పకం ఆకాశంలో ఎగసి, యుద్ధానంతర న్యాయదీప్త రాజసత్త్వానికి ప్రతీకగా శ్రీరాముడు కుబేరునివలె ప్రకాశిస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
उपस्थितंतुतंकृत्वापुष्पकंपुष्पभूषितम् ।अविदूरेस्थितोराममित्युवाचविभीषणः ।।6.125.1।।
అప్పుడు విభీషణుడు పుష్పాలతో అలంకరించబడిన పుష్పక విమానాన్ని సిద్ధం చేయించి, సమీపంలో నిలిచి శ్రీరామునితో ఇలా అన్నాడు.
Verse 2
स तुबद्धाञ्जलि: प्रह्वोविनीतोराक्षसेश्वरः ।अब्रवीत्त्वरयोपेतःकिंकरोमीतिराघवम् ।।6.125.2।।
అప్పుడు రాక్షసాధిపతి వినయంతో వంగి, కరజోడించి, త్వరగా ముందుకు వచ్చి రాఘవునితో అన్నాడు—“నేను ఏమి చేయాలి?”
Verse 3
तमब्रवीन्महातेजालक्ष्मणस्योपशृण्वतः ।विमृश्यराघवोवाक्यमिदंस्नेहपुरस्कृतम् ।।6.125.3।।
అప్పుడు మహాతేజస్వి రాఘవుడు, లక్ష్మణుడు శ్రద్ధగా వినుచుండగా, ఆలోచించి స్నేహపూర్వకంగా ఈ వాక్యాన్ని పలికెను.
Verse 4
कृतप्रयत्नकर्माणःसर्वएववनेचराः ।रत्नैरर्थैश्चविविधैस्सम्पूज्यन्तांविभीषण ।।6.125.4।।
హే విభీషణా, ప్రయత్నించి కార్యాన్ని సాధించిన ఆ సమస్త వనచరులు రత్నాలు, ధనం మరియు నానావిధ బహుమతులతో సమ్యకంగా పూజింపబడుగాక.
Verse 5
सहामीभिस्त्वयालङ्कानिर्जिताराक्षसेश्वर ।हृष्टैःप्राणभयंत्यक्त्वासङ्ग्रामेष्वनिवर्तिभिः ।।6.125.5।।
హే రాక్షసేశ్వరా, ఈ హర్షిత వీరులతో కలిసి—ప్రాణభయాన్ని విసర్జించి యుద్ధంలో ఎప్పుడూ వెనుదిరగని వారితో—నీవు లంకను జయించితివి.
Verse 6
त इमेकृतकर्माणस्सर्वएववनौकसः ।धनरत्नप्रदानेनकर्मैषांसफलंकुरु ।।6.125.6।।
ఈ అరణ్యవాసులందరూ తమ కార్యాన్ని సిద్ధింపజేశారు; ధనరత్నాలు ప్రసాదించి వారి కర్మను ఫలప్రదం చేయుము।
Verse 7
एवंसम्मानिताश्चेतेमानार्हमानदात्वया ।भविष्यन्तिकृतज्ञेननिर्वृताहरियूथपाः ।।6.125.7।।
గౌరవదాతవైన నీవు ఈ గౌరవార్హ వానరయూథపతులను ఈ విధంగా సత్కరించితే, వారు కృతజ్ఞులై తృప్తి పొందినవారై ఉంటారు।
Verse 8
त्यागिनंसङ्ग्रहीतारंसानुक्रोशंजितेन्द्रियम् ।सर्वेततःअवगच्छन्तिसम्बोधयामिते ।।6.125.8।।
అప్పుడు అందరూ నిన్ను త్యాగి, అనాసక్తుడు, కరుణామయుడు, జితేంద్రియుడు అని గ్రహిస్తారు; అందుకే నేను నీకు ఈ విధంగా బోధిస్తున్నాను।
Verse 9
हीनंरतिगुणैस्सर्वैरभिहन्तारमाहवे ।सेनात्यजतिसम्विग्नानृपतिंतंनरेश्वरा ।।6.125.9।।
హే నరేశ్వరా! సర్వగుణహీనుడై యుద్ధంలో కేవలం సంహారకుడైన రాజును కలత చెందిన సైన్యం విడిచిపెడుతుంది।
Verse 10
एवमुक्तस्तुरामेणवानरांस्तान्विभीषणः ।रत्नार्थसंविभागेनसर्वानेवाभ्यपूजयत् ।।6.125.10।।
శ్రీరాముడు ఇలా చెప్పగా, విభీషణుడు రత్నాలు మరియు ధనాన్ని పంచి ఆ వానర నాయకులందరినీ యథోచితంగా పూజించి గౌరవించాడు.
Verse 11
ततस्तान्पूजितान्दृष्टवारत्नार्थैर्हरियूथपान् ।आरुरोहतदारामस्तद्विमानमनुत्तमम् ।।6.125.11।।
అనంతరం రత్నధనాలతో గౌరవింపబడిన వానర యూథపతులను చూసి, శ్రీరాముడు ఆ సమయంలో ఆ అనుత్తమ విమానాన్ని అధిరోహించాడు.
Verse 12
अङ्केनादायवैदेहींलज्जमानांयशस्विनीम् । लक्ष्मणेनसहभ्रात्राविक्रान्तेवधनुष्मता ।।6.125.12।।
అప్పుడు శ్రీరాముడు లజ్జతో తలవంచిన యశస్వినీ వైదేహిని తన ఒడిలో/బాహువుల్లోకి తీసుకొని, పరాక్రమశాలి ధనుర్ధరుడైన సోదరుడు లక్ష్మణునితో కలిసి విమానంలో ప్రయాణానికి సిద్ధమయ్యాడు.
Verse 13
अब्रवीत्सविमानस्थःपूजयन्सर्वावानरान् ।सुग्रीवं च महावीर्यंकाकुत्स्थसविभीषणम् ।।6.125.13।।
విమానంలో ఆసీనుడైన కాకుత్స్థుడు శ్రీరాముడు, సమస్త వానరులను గౌరవిస్తూ, మహావీర్యుడైన సుగ్రీవుని మరియు విభీషణుని ఉద్దేశించి ఇలా పలికాడు.
Verse 14
मित्रकार्यंकृतमिदंभवद्भिद्वानरर्षभाः ।अनुज्ञातामयासर्वेयथेष्टंप्रतिगच्छत ।।6.125.14।।
హే వానరశ్రేష్ఠులారా! మీరు మిత్రుని కార్యాన్ని సమ్యకంగా నిర్వహించారు. నేను మీ అందరికీ అనుమతి ఇస్తున్నాను—ఇష్టమొచ్చినట్లు తిరిగి వెళ్లండి॥
Verse 15
यत्तुकार्यंवयस्येनस्निग्धेन च हितेन च ।कृतंसुग्रीवतत्सर्वंभवताधर्मभीरुणा ।।6.125.15।।किष्किन्धांप्रतियाह्यावुस्वसैन्येनाभिसम्वृतः ।
సుగ్రీవా! స్నేహశీలుడైన, హితైషియైన వయోజ్యేష్ఠ మిత్రుడు చేయవలసినదంతా ధర్మభ్రంశ భయంతో నీవు పూర్తిగా చేశావు. ఇప్పుడు నీ సైన్యంతో పరివృతుడై శీఘ్రంగా కిష్కింధ వైపు వెళ్లు॥
Verse 16
स्वराज्येवसलङ्कायांमयादत्तेविभीषण ।।6.125.16।।न त्वांधर्षयितुंशक्तास्सेन्द्राअपिदिवौकसः ।
విభీషణా! లంకలో నేను నీకు స్వస్వరాజ్యంగా రాజ్యాధికారాన్ని ప్రసాదించాను. ఇంద్రుడుతో కూడిన దేవతలకైనా నిన్ను దాడి చేయగల శక్తి ఉండదు॥
Verse 17
योध्यांप्रतियास्यामिराजधानींपितुर्मम ।।6.125.17।।अभ्यनुज्ञातुमिच्छामिसर्वानामन्त्रयामिवः ।
ఇప్పుడు నేను నా తండ్రి రాజధాని అయిన అయోధ్యకు బయలుదేరుతాను. మీ అందరి అనుమతిని కోరుతున్నాను; మీ అందరికీ వీడ్కోలు చెబుతున్నాను॥
Verse 18
वमुक्तास्तुरामेणहरीन्द्राहरयस्तथा ।।6.125.18।।ऊचुःप्राञ्जलयस्सर्वेराक्षसश्चविभीषणः ।
రాముడు ఇలా పలికినప్పుడు వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుడు మరియు ఇతర వానరులు, అలాగే రాక్షసులలో విభీషణుడు—అందరూ అంజలి ఘటించి ఇలా పలికారు॥
Verse 19
अयोध्यांगन्तुमिच्छामःसर्वन्नयतुनोभवान् ।।6.125.19।।मुद्युक्ताविचरिष्यामोवनान्युपननानि च ।
మేము కూడా అయోధ్యకు వెళ్లాలని కోరుతున్నాము; మీరు మమ్మల్ని అందరినీ నడిపించండి. ఆనందంతో మీతో కలిసి మేము వనములలోను ఉపవనములలోను విహరిస్తాము.
Verse 20
दृष्टवात्वामभिषेकार्ध्रंकौसल्यामभिवाद्य च ।।6.125.20।।अचिरादगमिष्यामःस्वगृहान्नृपसत्तम ।
హే నృపశ్రేష్ఠా! మీ అభిషేకాన్ని దర్శించి, కౌసల్యామాతకు నమస్కరించి, మేము త్వరలోనే మా గృహాలకు తిరిగి వెళ్తాము.
Verse 21
एवमुक्तस्सधर्मात्मावानरैस्सविभीषणैः ।।6.125.21।।अब्रवीद्वानरान्रामस्ससुग्रीवविभीषणान् ।
వానరులు మరియు విభీషణుడు ఇలా పలికినప్పుడు, ధర్మాత్ముడైన రాముడు వానరులకు, అలాగే సుగ్రీవుడికీ విభీషణుడికీ ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు.
Verse 22
प्रिययतरंलब्दंयदहंससुहृज्जनः ।।6.125.22।।सर्वैर्भवद्भिःसहितःप्रीतिंलप्स्येपुरींगतः ।
ఇది నాకు మరింత ప్రియమైన లాభం—నేను సుహృజ్జనులతో కూడి, మీ అందరితో కలిసి నగరానికి వెళ్లి అక్కడ ఆనందాన్ని పొందుతాను.
Verse 23
क्षिप्रम् सुग्रीवविमानंवानरैस्सह ।।6.125.23।।त्वमप्यारोहसामात्योराक्षसेन्द्रविभीषण ।
సుగ్రీవుడు వానరులతో కలిసి త్వరగా విమానాన్ని అధిరోహించుగాక. హే రాక్షసేంద్ర విభీషణా, నీవు కూడా నీ అమాత్యులతో కలిసి అధిరోహించు.
Verse 24
ततः स पुष्पकंदिव्यंसुग्रीवस्सहवानरैः ।।6.125.24।।आरुरोहमुदायुक्तःसामात्यश्चविभीषणः ।
అనంతరం సుగ్రీవుడు వానరులతో కలిసి ఆనందంతో దివ్యమైన పుష్పకాన్ని అధిరోహించాడు; విభీషణుడు కూడా అమాత్యులతో కలిసి అధిరోహించాడు.
Verse 25
तेष्वारूढेषुसर्वेषुकौबेरंपरमासनम् ।।6.125.25।।राघवणाभ्यनुज्ञातमुत्पपातविहायसम् ।
అందరూ కుబేరుని పరమాసనం—పుష్పకంపై—ఆరూఢులైనప్పుడు, రాఘవుని అనుమతితో అది ఆకాశంలోకి ఎగిరి లేచింది।
Verse 26
गतेनविमानेनहंसयुक्तेनभास्वता ।।6.125.26।।प्रहृष्टश्चप्रतीतश्चबभौरामःकुबेरवत् ।
హంసయుక్తమైన, ప్రకాశవంతమైన విమానం ఆకాశమార్గంలో సాగుతుండగా రాముడు హర్షితుడై, తృప్తిచెంది, కుబేరునివలె తేజస్సుతో ప్రకాశించాడు।
Verse 27
వానరులు, ఎలుగుబంట్లు, మహాబల రాక్షసులు—అందరూ ఆ అద్భుత విమానంలో ఎలాంటి ఇరుకులేకుండా, తగిన స్థలం పొంది, సౌఖ్యంగా కూర్చున్నారు।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s insistence that allies who endured the war be materially honored; the implied dilemma is whether a new regime can claim legitimacy without gratitude—Rāma frames reward as a moral and political necessity.
Virtue-based leadership is sustained by kṛtajñatā (recognizing service) and dāna (generous recompense); a ruler lacking guṇas loses the loyalty of the army, whereas compassionate restraint and gratitude stabilize sovereignty.
Laṅkā and Kiṣkindhā mark the war’s theater and the ally-kingdom’s return, while Ayodhyā and Kauśalyā signal the homecoming and forthcoming consecration; the Puṣpaka (Kubera’s vimāna) functions as a cultural emblem of divine-sanctioned transit and royal radiance.