Ramayana — Yuddha Kanda, Sarga 125, Shloka 3

पुष्पकारोहणम्

Boarding the Puṣpaka; Honoring the Allies and Departure for Ayodhyā

Devanagari script

तमब्रवीन्महातेजालक्ष्मणस्योपशृण्वतः ।विमृश्यराघवोवाक्यमिदंस्नेहपुरस्कृतम् ।।6.125.3।।

Transliteration

tam abravīn mahātejā lakṣmaṇasyopaśṛṇvataḥ |

vimṛśya rāghavo vākyam idaṃ sneha-puraskṛtam ||6.125.3||

Translation

అప్పుడు మహాతేజస్వి రాఘవుడు, లక్ష్మణుడు శ్రద్ధగా వినుచుండగా, ఆలోచించి స్నేహపూర్వకంగా ఈ వాక్యాన్ని పలికెను.

Word by Word

• तम्: to him
• तम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अब्रवीत्: said
• अब्रवीत्: क्रिया (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: brū (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• महातेजाः: the highly radiant one
• महातेजाः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: mahā-tejas (प्रातिपदिक; महा + तेजस्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारय: 'महत् तेजः यस्य' (very brilliant)

• लक्ष्मणस्य: of Lakshmana
• लक्ष्मणस्य: सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: lakṣmaṇa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th case), एकवचन

• उपशृण्वतः: while listening
• उपशृण्वतः: सापेक्ष-काल (Concurrent action/सहकाल)
• Type: Verb
• Root: upa-śru (धातु) + śatṛ (कृत्)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त (present participle), पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; 'while (he) was listening closely'

• विमृश्य: having reflected
• विमृश्य: पूर्वकाल (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: vi-mṛś (धातु) + त्वा (क्त्वा)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund)

• राघवः: Raghava (Rama)
• राघवः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: rāghava (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• वाक्यम्: words/speech
• वाक्यम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: vākya (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• इदम्: this
• इदम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: idam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम used adjectivally

• स्नेहपुरस्कृतम्: prompted by affection
• स्नेहपुरस्कृतम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: sneha-puraskṛta (प्रातिपदिक; स्नेह + पुरस्कृत)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष: 'स्नेहेन पुरस्कृतम्' (prompted by affection)

Context

All the Vanaras and others having got into Kubera's Pushpaka with Rama's permission, it flew into the sky.

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa
• Vibhīṣaṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Deliberation guided by affection and propriety: righteous leadership speaks after reflection and with goodwill, not impulsively.

What is the narrative situation?

After the war’s conclusion, Rāma begins a counsel to Vibhīṣaṇa; Lakṣmaṇa stands by and listens.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s measured speech (viveka) and benevolence (sneha), showing disciplined, ethical leadership.