Sarga 101
शक्तिप्रहारः (Ravana’s Shakti Javelin and Lakshmana’s Wounding)
युद्धकाण्ड
సర్గ 101లో రామరావణ యుద్ధం భీకర రూపం దాల్చుతుంది. రాముడు రావణుని అస్త్రాలను నిర్వీర్యం చేస్తాడు. లక్ష్మణుడు రావణుని రథపు జెండాను, సారథిని సంహరించగా, విభీషణుడు గదతో గుర్రాలను పడగొడతాడు. ఆగ్రహించిన రావణుడు విభీషణునిపై శక్తి ఆయుధాన్ని ప్రయోగించగా, లక్ష్మణుడు దానిని మధ్యలోనే విరిచివేస్తాడు. అప్పుడు రావణుడు మయునిచే నిర్మించబడిన, ఎనిమిది గంటలు కలిగిన మహాశక్తిని లక్ష్మణునిపై ప్రయోగిస్తాడు. అది లక్ష్మణుని వక్షస్థలాన్ని చీల్చగా అతడు మూర్ఛిల్లుతాడు. రాముడు సోదరుని స్థితికి దుఃఖించినా, వెంటనే తేరుకుని ఆ శక్తిని లాగి విరిచివేస్తాడు. హనుమంతుడు, సుగ్రీవులకు లక్ష్మణుని రక్షణ బాధ్యత అప్పగించి, ఈ రోజు లోకం రావణుడు లేకుండా లేదా రాముడు లేకుండా మారుతుందని భీష్మించుకుంటాడు.
Shlokas
Verse 1
तस्मिन्प्रतिहतेऽस्त्रेतुरावणोराक्षसाधिपः ।क्रोधं च द्विगुणंचक्रेक्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम् ।।।।
ఆ అస్త్రం ప్రతిహతమైనదని చూచి రాక్షసాధిపతి రావణుడు క్రోధాన్ని రెండింతలు చేసుకొని, క్రోధవశంగా వెంటనే మరొక అస్త్రాన్ని సిద్ధం చేసెను।
Verse 2
मयेनविहितंरौद्रमन्यदस्त्रंमहाद्युतिः ।उत्सृष्टुंरावणोभीमंराघवायप्रचक्रमे ।।।।
అప్పుడు మహాద్యుతిమంతుడైన రావణుడు మాయచే నిర్మితమైన రౌద్రం, రుద్రాధిష్ఠితమైన భయంకరమైన మరొక అస్త్రాన్ని రాఘవునిపై విసరుటకు సిద్ధమయ్యెను।
Verse 3
ततःशूलानिनिश्चेरुर्गदाश्चमुसलानि च ।कार्मुकाद्दीप्यमानानिवज्रसाराणिसर्वशः ।।।।
అనంతరం ధనుస్సు నుండి అన్ని దిక్కులా వజ్రసారమువలె కఠినమైన, దగ్ధమై మెరుస్తున్న శూలాలు, గదలు, ముసలాలు బయలుదేరాయి.
Verse 4
मुद्गराःकूटपाशाश्चदीप्ताश्चाशनयस्तथा ।निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णावाताइवयुगक्षये ।।।।
ముద్గరాలు, ముళ్లపాశాలు, అలాగే జ్వలించే వజ్రసమానమైన నానావిధ తೀಕ್ಷ్ణాస్త్రాలు దూసుకొచ్చెను—యుగక్షయ వేళ ఉప్పొంగే తుఫానుల వలె।
Verse 5
तदस्त्रंराघव्श्रीमानुत्तमास्त्रविदांवरः ।जघानपरमास्त्रणगान्धर्वेणमहाद्युतिः ।।।।
అప్పుడు మహాతేజస్సుగల శ్రీమాన్ రాఘవుడు—అస్త్రవిద్యలో శ్రేష్ఠులలో అగ్రగణ్యుడు—పరమ గాంధర్వాస్త్రంతో ఆ అస్త్రాన్ని నిర్వీర్యం చేశాడు.
Verse 6
तस्मिन्प्रतिहतेऽतुराघवेणमहात्मना ।रावणःक्रोधाताम्राक्षस्सौरमस्त्रमुदैरयत् ।।।।
మహాత్ముడు రాఘవుడు ఆ అస్త్రాన్ని ప్రతిహతం చేసి నిర్వీర్యం చేయగానే, కోపంతో తామ్రనేత్రుడైన రావణుడు సౌరాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు।
Verse 7
ततश्चक्राणिनिष्पेतुर्भास्वराणिमहान्ति च ।कार्मुकाद्भीमवेगस्यदशग्रीवस्यधीमतः ।।।।
అప్పుడు భయంకర వేగముగల ధీమంతుడైన దశగ్రీవ రావణుని ధనుస్సు నుండి మహత్తరమైన, భాస్వరమైన చక్రాయుధాలు దూసుకువచ్చాయి।
Verse 8
तैरासीद्गगनंदीप्तंसन्ततद्भिःरितस्ततः ।पतद्भिश्चदिशोदीप्ताश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव ।।।।
ఆ ఆయుధాలు నిరంతరం ఇటూ అటూ ప్రవహిస్తూ పడుతుండగా ఆకాశం జ్వలించి ప్రకాశించింది; దిక్కులు చంద్రుడు, సూర్యుడు, గ్రహాల వెలుగులవలె దీప్తించాయి।
Verse 9
तानिचिच्छेदबाणौघैश्चक्राणितु स राघवः ।आयुधानि च चित्राणिरावणस्यचमूमुखे ।।।।
అప్పుడు రాఘవుడు బాణవర్షంతో ఆ చక్రాయుధాలను, అలాగే రావణుని నానావిధమైన విచిత్ర ఆయుధాలను సేనాముఖంలోనే ఛేదించి చూర్ణం చేశాడు।
Verse 10
तदस्त्रंतुहतंदृष्टवारावणोराक्षसाधिपः ।विव्याथदशभिर्बाणैरामंसर्वेषुमर्मसु ।।।।
తన అస్త్రం హతమైనదని చూచి రాక్షసాధిపతి రావణుడు రాముని పది బాణాలతో అన్ని మర్మస్థానాలలో గాయపరిచెను।
Verse 11
स विद्धोदशभिर्बाणैर्महाकार्मुकनिस्सृतैः ।रावणेनमहातेजा न प्राकम्पतराघवः ।।।।
రావణుని మహాధనుస్సు నుండి విడిచిన పది బాణాలతో గాయపడినప్పటికీ మహాతేజస్సుగల రాఘవుడు ఏమాత్రం కంపించలేదు।
Verse 12
ततोविव्याथगात्रेषुसर्वेषुसमितिञ्जयः ।राघवस्तुसुसङ्क्रुद्धोरावणंबहुभिश्शरैः ।।।।
అనంతరం సమరజయుడైన రాఘవుడు తీవ్రంగా క్రోధించి అనేక శరాలతో రావణుని సమస్త అవయవాలలో గాయపరచెను।
Verse 13
एतस्मिन्नन्तरेक्रुद्धोराघवस्यानुजोबली ।लक्ष्मणःसायकान्सप्तजग्राहपरवीरहा ।।।।
అంతలో రాఘవుని అనుజుడు, పరాక్రమశాలి, శత్రువీర సంహారకుడు లక్ష్మణుడు క్రోధంతో ఏడు బాణాలను పట్టుకున్నాడు।
Verse 14
तै: स्सायकैर्महावेगैरावणस्यमहाद्युति ।ध्वजंमनुष्यशीर्षंतुतस्यचिच्छेदनैकधा ।।।।
ఆ మహావేగ బాణాలతో మహాతేజస్సుగల లక్ష్మణుడు రావణుని మనుష్యశిరస్సుతో అలంకరించిన ధ్వజాన్ని అనేక ముక్కలుగా చీల్చివేశాడు।
Verse 15
सारदथेश्चापिबाणेनशिरोज्वलितकुण्डलम् ।जहारलक्ष्मणःश्रीमान्नैरृतस्यमहाबलः ।।।।
శ్రీమంతుడూ మహాబలవంతుడైన లక్ష్మణుడు ఒక బాణంతో ఆ రాక్షస సారథి జ్వలించే కుండలాలతో మెరిసే శిరస్సును తెగదెంపాడు।
Verse 16
तस्यबाणैश्चचिच्छेदधनुर्गजकरोपमम् ।लक्ष्मणोराक्षसेन्द्रस्यपञ्चभिर्निशितैस्तदा ।।।।
అప్పుడు లక్ష్మణుడు ఐదు పదునైన బాణాలతో రాక్షసేంద్రుని ఏనుగు తొండంలాంటి ధనుస్సును కోసివేశాడు।
Verse 17
नीलमेघनिभांश्चास्यसदश्वान् पर्वतोपमान् ।जघानाप्लुत्यगदयारावणस्यविभीषणः ।।।।
విభీషణుడు ముందుకు దూకి గదాతో రావణుని నీలమేఘవర్ణమై పర్వతసమానమైన శ్రేష్ఠ అశ్వాలను కొట్టి పడగొట్టాడు।
Verse 18
हताश्वात्त्तुस्वोवेगादवप्लुत्यमहारथात् ।कोपमाहारत्तीव्रंभ्रातरंप्रतिरावणः ।।।।
తన అశ్వాలు హతమగగానే రావణుడు మహారథం నుండి వేగంగా దూకి దిగిపోయి, తన సోదరుని పట్ల ఘోరమైన ఉగ్రకోపాన్ని ప్రదర్శించాడు।
Verse 19
ततश्शक्तिंमहाशक्तिर्दीप्तार्दीप्ताशनीमिव ।विभीषणस्यचिक्षेपराक्षसेन्द्रःप्रतापवान् ।।।।
అప్పుడు మహాశక్తిమంతుడైన ప్రతాపవంత రాక్షసేంద్రుడు, మెరుపులా దగ్ధమయ్యే మహాశక్తిని విభీషణునిపై విసిరాడు।
Verse 20
अप्राप्तामेवतांबाणैस्त्रिभिश्चिच्छेदलक्ष्मणः ।अथोदतिष्ठत्सन्नादोवानराणांमहारणे ।।।।
ఆ శక్తి లక్ష్యాన్ని చేరకముందే లక్ష్మణుడు మూడు బాణాలతో దానిని చీల్చివేశాడు; అప్పుడు మహాయుద్ధంలో వానరుల విజయనాదం మార్మోగింది।
Verse 21
स पपातत्रिधाछिन्नाशक्तिःकाञ्चनमालिनी ।सविस्फुलिङ्गाज्वलितामहोल्केवदिवश्च्युता ।।।।
కాంచనమాలలతో అలంకృతమైన ఆ శక్తి మూడు ముక్కలుగా చీలి పడిపోయింది; స్ఫులింగాలు చిమ్ముతూ జ్వలిస్తూ, ఆకాశం నుండి పడిన మహోళ్కలా కనిపించింది।
Verse 22
ततःसम्भाविततरांकालेनापिदुरासदाम् ।जग्राहविपुलांशक्तिंदीप्यमानांस्वतेजसा ।।।।
అప్పుడు రావణుడు తన స్వతేజస్సుతో ప్రకాశించే విస్తారమైన శక్తిని పట్టుకున్నాడు—అది అంత దురాసదమైనది, కాలుడికైనా ఎదుర్కోవడం కష్టం।
Verse 23
सावेगिताबलवतारावणेनदुरात्मना ।जज्वालसुमहातेजादीप्ताशनिसमप्रभा ।।।।
దురాత్ముడైన బలవంతుడు రావణుడు ఆ శక్తిని మహావేగంతో తిప్పగా, అది మహాతేజస్సుతో జ్వలించి, దగ్ధ వజ్రంలా ప్రకాశించింది।
Verse 24
एतस्मिन्नन्तरेवीरोलक्ष्मणस्तंविभीषणम् ।प्राणसंशयमापन्नंतूर्णमभ्यवपद्यत ।।।।
అదే సమయంలో వీరుడైన లక్ష్మణుడు, ప్రాణసంశయంలో పడిన విభీషణుణ్ని చూసి, అతన్ని కాపాడుటకు వెంటనే అతని వైపు పరుగెత్తాడు।
Verse 25
तंविमोक्षयितुंवीरश्चापमायम्यलक्ष्मणः ।रावणंशक्तिहस्तंवैशरवर्षैरवाकिरत् ।।।।
అతన్ని ఆ ప్రమాదం నుండి విడిపించుటకు వీర లక్ష్మణుడు ధనుస్సు బిగించి, చేతిలో శక్తి పట్టుకున్న రావణునిపై బాణవర్షం కురిపించాడు।
Verse 26
कीर्यमाणश्शरौघेणविसृष्टेनमहात्मना ।न प्रहर्तुंमनश्चक्रेविमुखीकृतविक्रमः ।।।।
మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు విడిచిన బాణప్రవాహంతో చీల్చబడిన రావణుడు, తన విక్రమం అడ్డుపడటంతో దాడి చేయాలనే సంకల్పమూ చేయలేకపోయాడు।
Verse 27
मोक्षितंभ्रातरंदृष्टवालक्ष्मणेन स रावणः ।लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्निदंवचनमब्रवीत् ।।।।
లక్ష్మణుడు తన సోదరుడు విభీషణుణ్ని విడిపించినదాన్ని చూసి, రావణుడు లక్ష్మణుని ఎదురుగా నిలిచి ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 28
मोक्षितस्तेबलश्लाघिन्यस्मादेवंविभीषणः ।विमुच्यराक्षसंशक्तिस्त्वयीयंविनिपात्यते ।।।।
హే బలగర్వితుడా! నీవు ఈ విధంగా విభీషణుణ్ణి విడిపించావు; అందుచేత నేను విడిచిన ఈ రాక్షసీ శక్తి ఇప్పుడు నీ మీదనే పడుతుంది.
Verse 29
एषातेहृदयंभित्त्वाशक्तिर्लोहितलक्षणा ।मद्भाहुपरिघोत्सृष्टाप्राणानादाययास्यति ।।।।
ఈ రక్తలక్షణముగల శక్తి, నా గదాసమానమైన భుజం నుండి విసిరబడినది, నీ హృదయాన్ని చీల్చి నీ ప్రాణాలను తీసుకొని పోతుంది.
Verse 30
इत्येवमुक्तातांशक्तिमष्टघण्टांमहास्वनाम् ।मयेनमायाविहिताममोघंशत्रुघातिनीम् ।।।।लक्ष्मणायसमुद्धिश्यज्वलन्तीमिवतेजसा ।रावणःपरमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च ।।।।
ఇట్లు పలికి పరమక్రోధంతో రావణుడు, మాయచే నిర్మితమైన అచ్యుతమైన శత్రుఘాతినీ, ఎనిమిది గంటలతో కూడి మహానాదం చేసే ఆ శక్తిని లక్ష్మణుని లక్ష్యంగా విసిరాడు; అది తేజస్సుతో అగ్నివలె జ్వలించుచుండగా, విసిరుతూ అతడు గర్జించాడు కూడా.
Verse 31
इत्येवमुक्तातांशक्तिमष्टघण्टांमहास्वनाम् ।मयेनमायाविहिताममोघंशत्रुघातिनीम् ।।6.101.30।।लक्ष्मणायसमुद्धिश्यज्वलन्तीमिवतेजसा ।रावणःपरमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च ।।6.101.31।।
భయంకర వేగంతో విసిరబడిన, వజ్రగర్జనవంటి ధ్వని కలిగిన ఆ శక్తి యుద్ధముఖంలో లక్ష్మణుని మీదకు వేగంగా దూసుకొచ్చింది.
Verse 32
साक्षिप्ताभीमवेगेनवज्राशनिसमस्वना ।शक्तिरभ्यपतद्वेगाल्लक्ष्मणंरणमूर्धनि ।।।।
భయంకర వేగంతో విసిరబడిన, వజ్రగర్జనవంటి ధ్వని కలిగిన ఆ శక్తి యుద్ధముఖంలో లక్ష్మణుని మీదకు వేగంగా దూసుకొచ్చింది.
Verse 33
तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीं स राघवः ।स्वस्त्यस्तुलक्ष्मणआयेतिमोघाभवहतोद्यमा ।।।।
దూసుకొచ్చే ఆ శక్తిని చూచి రాఘవుడు పలికెను— “లక్ష్మణునికి స్వస్తి కలుగుగాక; హతోద్యమే, నీ ప్రయత్నం వ్యర్థమగుగాక।”
Verse 34
रावणेनरणेशक्तिःक्रुद्धेनाशीविषोपमाः ।मुक्ताशूरस्यभीतस्यलक्ष्मणस्यममज्जसा ।।।।
యుద్ధంలో క్రోధించిన రావణుడు విసిరిన, ఘోర విషసర్పవిషంలాంటి ఆ శక్తి నిర్భయ వీరుడైన లక్ష్మణునిలో దూరింది।
Verse 35
न्यपतत्सामहावेगालक्ष्मणस्यमहोरसि ।जिह्वेवोरगराजस्यदीप्यमानामहाद्युतिः ।।।।
మహావేగంతో దూసుకొచ్చి, దగ్ధమవుతూ మహాద్యుతితో ప్రకాశించిన ఆ శక్తి లక్ష్మణుని విశాల వక్షస్థలంపై పడెను— నాగరాజు జ్వలించే జిహ్వవలె।
Verse 36
ततोरावणवेगेनसुदूरमवगाढया ।शक्त्याविभिन्नहृदयःपपातभुविलक्ष्मणः ।।।।
అప్పుడు రావణుని బలవేగంతో ఎంతో లోతుగా దూరిన ఆ శక్తి హృదయాన్ని చీల్చగా లక్ష్మణుడు భూమిపై పడిపోయెను।
Verse 37
तदवस्थंसमीपस्थोलक्ष्मणंप्रेक्ष्यराघवः ।भ्रातृस्नेहान्महातेजाविषण्णहृदयोऽभवत् ।।।।
సమీపంలో ఆ స్థితిలో ఉన్న లక్ష్మణుని చూచి, భ్రాతృస్నేహంతో మహాతేజస్వి రాఘవుని హృదయం విషాదభారితమైంది।
Verse 38
स मुहूर्तमिवध्यात्वाबाष्पपर्याकुलेक्षणः ।बभूवसम्रब्धतरोयुगान्तइवपावकः ।।।।
అతడు క్షణమాత్రం ధ్యానమగ్నుడై, కన్నులు కన్నీటితో మసకబారగా నిలిచెను; అనంతరం యుగాంతాగ్నివలె మరింత ఉగ్రుడై ప్రబలెను।
Verse 39
न विषादस्यकालोऽयमितिसञ्चिन्त्यराघवः ।चक्रेसुतुमुलंयुद्धंरावणस्यवधेधृतः ।।।।सर्वयत्नेनमहतालक्ष्मणंपरिवीक्ष्य च ।
‘ఇది విషాదపడవలసిన కాలం కాదు’ అని మనసులో నిర్ణయించి, రావణవధ సంకల్పంతో రాఘవుడు అత్యంత ఘోరమైన తుముల యుద్ధాన్ని ప్రారంభించెను; అలాగే మహాప్రయత్నంతో లక్ష్మణుని కూడా జాగ్రత్తగా పరామర్శించెను।
Verse 40
सददर्शततोरामःशक्त्याभिन्नंमहाहवे ।।।।लक्ष्मणंरुधिरादिग्धंसपन्नगमिवाचलम् ।
అప్పుడు ఆ మహాసమరంలో రాముడు చూచెను—శక్తిచేత ఛేదింపబడి, రక్తంతో తడిసిన లక్ష్మణుని, పర్వతంలో గుచ్చుకున్న సర్పంలా।
Verse 41
तामपिप्रहितांशक्तिंरावणेनबलीयसा ।।।।यत्नतस्तेहरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम् ।अर्दिताश्चैवबाणौघैस्तेक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।। ।
బలవంతుడైన రావణుడు విసిరిన ఆ శక్తిని వానరశ్రేష్ఠులు ఎంతగా యత్నించినా తొలగించలేకపోయారు. వేగహస్తుడైన ఆ రాక్షసుని బాణవర్షంతో వారు తీవ్రంగా బాధింపబడుతున్నారు.
Verse 42
तामपिप्रहितांशक्तिंरावणेनबलीयसा ।।6.101.41।।यत्नतस्तेहरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम् ।अर्दिताश्चैवबाणौघैस्तेक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।।6.101.42 ।
ఆ శక్తి సౌమిత్రిని ఛేదించి భూమిలోకి ప్రవేశించింది. అప్పుడు యుద్ధంలో క్రోధంతో ఉన్న బలవంతుడైన శ్రీరాముడు రెండు చేతులతో ఆ భయంకర శక్తిని పట్టుకొని లాగి బయటకు తీసి విరిచివేశాడు.
Verse 43
सौमित्रिंसाविनिर्भिद्यप्रविष्टाधरणीतलम् ।तांकराभ्यांपरामृश्यरामःशक्तिंभयावहाम् ।।।।बभञ्जसमरेक्रुद्धोबलवान्विचकर्ष च ।
ఆ శక్తి సౌమిత్రిని ఛేదించి భూమిలోకి ప్రవేశించింది. అప్పుడు యుద్ధంలో క్రోధంతో ఉన్న బలవంతుడైన శ్రీరాముడు రెండు చేతులతో ఆ భయంకర శక్తిని పట్టుకొని లాగి బయటకు తీసి విరిచివేశాడు.
Verse 44
तस्यनिष्कर्षतःशक्तिंरावणेनबलीयसा ।।।।शराःसर्वेषुगात्रेषुपातितामर्मभेदिनः ।
ఆయన శక్తిని లాగి బయటకు తీస్తుండగా, బలవంతుడైన రావణుడు ఆయన శరీరమంతటా మర్మభేదక బాణాలను కురిపించాడు.
Verse 45
अचिन्तयित्वातान्बाणान्समालशिष्य च लक्ष्मणम् ।।।।अब्रवीच्चहनूमन्तंसुग्रीवं च महाकपिम् ।
ఆ బాణాలను లెక్కచేయకుండా శ్రీరాముడు లక్ష్మణుని ఆలింగనం చేసి, హనుమంతునితోను మహాకపి సుగ్రీవునితోను ఇలా అన్నాడు.
Verse 46
क्ष्मणंपरिवार्यैवतिष्ठध्वंवानरोत्तमाः ।।।।पराक्रमस्यकालोऽयंसम्प्राप्तोमेचिरेप्सितः ।पापात्मायंदशग्रीवोवध्यतांपापनिश्चयः ।।।।काङ्क्षितस्स्तोककस्येवघर्मान्तेमेघदर्शनम् ।
“వానరోత్తములారా! లక్ష్మణుని చుట్టూ నిలిచి రక్షించండి. నా పరాక్రమానికి ఎంతోకాలంగా కోరుకున్న సమయం ఇప్పుడు వచ్చింది. పాపాత్ముడు, పాపనిశ్చయుడైన ఈ దశగ్రీవుడు వధ్యుడు—వానిని సంహరించండి. గ్రీష్మాంతంలో మేఘదర్శనాన్ని చాతకుడు ఎంతగా కోరుకుంటాడో, అట్లే ఈ క్షణం నాకు లభించింది।”
Verse 47
क्ष्मणंपरिवार्यैवतिष्ठध्वंवानरोत्तमाः ।।6.101.46।।पराक्रमस्यकालोऽयंसम्प्राप्तोमेचिरेप्सितः ।पापात्मायंदशग्रीवोवध्यतांपापनिश्चयः ।।6.101.47।।काङ्क्षितस्स्तोककस्येवघर्मान्तेमेघदर्शनम् ।
హే వానరశ్రేష్ఠులారా, లక్ష్మణుని చుట్టూ నిలిచి దృఢంగా కాపాడండి. నా పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించుటకు ఎంతోకాలంగా కోరుకున్న సమయం ఇప్పుడు వచ్చింది. పాపనిశ్చయుడైన ఈ పాపాత్మ దశగ్రీవుడు వధ్యుడు—వధించబడుగాక. గ్రీష్మాంతంలో చాతకపక్షికి మేఘదర్శనం ఎంత కాంక్షితమో, నాకు ఈ క్షణం అంతే కాంక్షితం.
Verse 48
अस्मिन् मुहूर्तेनचिरात्सत्यंप्रतिशृणोमिवः ।।।।अरावणमरामंवाजगद्ध्रक्ष्यथवानराः ।
హే వానరులారా, ఈ క్షణమే నేను మీకు సత్యప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను—అతి త్వరలో మీరు లోకాన్ని రావణరహితంగా గానీ, లేక రామరహితంగా గానీ చూడగలరు.
Verse 49
राज्यनाशंवनेवासंदण्डकेपरिधावनम् ।।।।वैदेह्याश्चपरामर्शंरक्षोभिश्चसमागमम् ।
రాజ్యనాశం, వనవాసం, దండకారణ్యంలో తిరగడం, అలాగే వైదేహి అవమానం మరియు రాక్షసులతో ఆమెకు జరిగిన సంఘటన—ఈ సమస్త దుఃఖం నేడు నా ముందే నిలిచింది.
Verse 50
प्राप्तंदुःखंमहद्घोरंक्लेशश्चनिरयोपमः ।।।।अद्यसर्वमहंत्यक्ष्येनिहत्वारावणंरणे ।
నాపై వచ్చిన ఈ ఘోరమైన మహాదుఃఖం, నరకసమానమైన క్లేశం—ఇవన్నీ నేడు అంతమవుతాయి; యుద్ధంలో రావణుని సంహరించి నేను ఇవన్నీ విసర్జిస్తాను।
Verse 51
यदर्थंवानरंसैन्यंसमानीतमिदंमया ।।।।सुग्रीवश्चकृतोराज्येनिहत्वावालिनंरणे ।यदर्थम् सगरःक्रान्तःसेतुःराब्धश्चसागरे ।सोऽयमद्यरणेपापश्चक्षुर्विषमागतः ।।।।
ఎవరి నిమిత్తం నేను ఈ వానరసేనను సమీకరించాను; ఎవరి నిమిత్తం యుద్ధంలో వాలిని సంహరించి సుగ్రీవుని రాజ్యసింహాసనంపై స్థాపించాను; ఎవరి నిమిత్తం సముద్రం దాటబడింది, సముద్రంపై సేతు నిర్మాణం ప్రారంభమైంది—ఆ పాపి నేడు ఈ యుద్ధంలో నా దృష్టిగోచరమయ్యాడు।
Verse 52
यदर्थंवानरंसैन्यंसमानीतमिदंमया ।।6.101.51।।सुग्रीवश्चकृतोराज्येनिहत्वावालिनंरणे ।यदर्थम् सगरःक्रान्तःसेतुःराब्धश्चसागरे ।सोऽयमद्यरणेपापश्चक्षुर्विषमागतः ।।6.101.52।।
నా దృష్టిగోచరమై వచ్చిన ఈ వాడు జీవించుటకు అర్హుడు కాదు। దృష్టివిషమున్న సర్పం వైనతేయుడు (గరుడుడు) దృష్టికి వచ్చిన వెంటనే నాశనం నిశ్చయమయ్యేలా, అలాగే ఈ రావణుడు నా ఎదుట ఉన్నాడు।
Verse 53
चक्षुर्विषयमागत्यनायंजीवितुमर्हति ।।।।दृष्टिंदृष्टिविषस्येवसर्पस्यममरावणः ।यथावावैनतेयस्यदृष्टिंप्राप्तोभुजङ्गमः ।।।।
నా దృష్టిగోచరమై వచ్చిన ఈ వాడు జీవించుటకు అర్హుడు కాదు। దృష్టివిషమున్న సర్పం వైనతేయుడు (గరుడుడు) దృష్టికి వచ్చిన వెంటనే నాశనం నిశ్చయమయ్యేలా, అలాగే ఈ రావణుడు నా ఎదుట ఉన్నాడు।
Verse 54
चक्षुर्विषयमागत्यनायंजीवितुमर्हति ।।6.101.53।।दृष्टिंदृष्टिविषस्येवसर्पस्यममरावणः ।यथावावैनतेयस्यदृष्टिंप्राप्तोभुजङ्गमः ।।6.101.54।।
నేడు నా ఈ సమరంలో రాముని నిజమైన ‘రామత్వం’ను వారు దర్శించుగాక; మూడు లోకాలు—గంధర్వులతో, దేవులతో, ఋషి-చారణులతో కూడి—దానికి సాక్షులగుదురు।
Verse 55
स्वस्थापश्यतदुर्धर्षायुद्धंवानरपुङ्गवाः ।असीनाःपर्वताग्रेषुममेदंरावणस्य च ।।।।
హే వానరపుంగవులారా! స్థిరంగా ఉండి చూడండి—పర్వతశిఖరాలపై ఆసీనులై—నాకు మరియు రావణునికి మధ్య జరుగుతున్న ఈ దుర్ధర్ష యుద్ధాన్ని।
Verse 56
अद्यरामस्यरामत्वंपश्यन्तुममसंयुगे ।त्रयोलोकास्सगन्धर्वास्सदेवास्सर्षिचारणाः ।।।।
నేడు నా ఈ సమరంలో రాముని నిజమైన ‘రామత్వం’ను వారు దర్శించుగాక; మూడు లోకాలు—గంధర్వులతో, దేవులతో, ఋషి-చారణులతో కూడి—దానికి సాక్షులగుదురు।
Verse 57
अद्यकर्मकरिष्यामियल्लोकाःसचराचराः ।सदेवाःकथयिष्यन्तियावद्भूमिर्धरिष्यति ।।।।समागम्यसदालोकेयथायुद्धंप्रवर्तितम् ।
ఈ రోజు నేను అటువంటి కార్యం చేస్తాను; చరాచర సమస్త లోకాలు దేవులతో కూడి, భూమి నిలిచినంతకాలం చెప్పుకొంటాయి—సమవేత జగత్తు సమక్షంలో ఇక్కడ ఈ యుద్ధం ఎలా ప్రారంభమై సాగిందో।
Verse 58
एवमुक्त्वाशितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।।।।आजघानरणेरामोदशग्रीवंसमाहितः ।
ఇలా పలికి, సమాధానచిత్తుడైన రాముడు రణంలో తప్తకాంచనాభరణాలతో అలంకరించిన పదునైన బాణాలతో దశగ్రీవుని కొట్టెను।
Verse 59
अथप्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापिरावणः ।।।।अभ्यवर्षत्तदारामंधाराभिरिवतोयदः ।
అప్పుడు రావణుడు జ్వలించే నారాచాలు మరియు ముసలాలతో రామునిపై వర్షంలా కురిపించాడు; నీటిమేఘం ధారలతో కురిపించినట్లుగా।
Verse 60
रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम् ।।।।शराणां च शराणां च बभूवतुमुलःस्वनः ।
రాముడు, రావణుడు విడిచిన బాణాలు అంతరిక్షంలో పరస్పరం ఢీకొనగా, బాణం బాణంతో తాకిన ఘర్షణవల్ల భయంకరమైన గర్జనాసదృశ ధ్వని ఉద్భవించింది।
Verse 61
तेभिन्नाश्चविकीर्णाश्चरामरावणयोःशराः ।।।।अन्तरिक्षात्प्रदीप्ताग्रानिपेतुर्धरणीतले ।
రామ-రావణుల బాణాలు విరిగి చెల్లాచెదురైపోయి, అగ్రభాగాలు జ్వలిస్తూ అంతరిక్షం నుండి భూమిపై పడిపోయాయి।
Verse 62
तयोर्ज्यातलनिर्घोषारामरावणयोर्महान् ।।।।त्रासनःसर्वभूतानांबभूवाद्भुतदर्शनः ।
రామ-రావణుల ధనుస్సుల జ్యాతల మహానాదం ఉద్భవించింది; అది సమస్త భూతాలను భయపెట్టేది, దర్శనమాత్రమే ఆశ్చర్యకరం।
Verse 63
सकीर्यमाणश्शरजालवृष्टिभिर्महात्मनादीप्तधनुष्मतार्दितः ।भयात्प्रदुद्रावसमेत्यरावणोयथाविलेनाभिहतोबलाहकः ।।।।
దీప్తధనుస్సు ధరించిన మహాత్ముడు (రాముడు) శరజాలవృష్టులతో చుట్టూ చెల్లాచెదురుగా తాకుతూ బాధించగా, రావణుడు తన అనుచరులతో కలిసి భయంతో పారిపోయాడు—గాలిచేత కొట్టబడి తరిమివేయబడిన మేఘంలా।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Lakshmana’s interception of a lethal strike meant for Vibhishana, prioritizing allied protection over personal safety; the episode frames battlefield choice as a dharmic obligation to defend the righteous refugee-ally.
Rama models crisis ethics: grief is acknowledged but not indulged; he converts sorrow into disciplined resolve, anchors action in a public vow (satya), and re-centers the war’s purpose as the removal of adharma rather than personal vengeance.
The sarga is set in the frontline of the Lanka war (mahāraṇa/mahāhava) and highlights martial culture rather than geography—especially chariot insignia, ritualized challenge-speech, and named astras (Gandharva, Saura) as markers of epic-era warfare.