Sarga 54
लङ्कादाहः — The Burning of Lanka (Catuḥpañcāśaḥ Sargaḥ)
सुन्दरकाण्ड
ఈ సర్గలో హనుమంతుడు సీతాదర్శనం, సందేశప్రాప్తి వంటి ప్రధాన కార్యాలను విజయవంతంగా పూర్తిచేసి, లంకలో మిగిలిన కర్తవ్యమైన దుర్గస్థాయి దండప్రదర్శనను సంకల్పిస్తాడు. తోకకు అంటించిన అగ్నిని ఆయుధంగా చేసుకొని పైకప్పుల మీదుగా దూకుతూ ప్రహస్త, మహాపార్శ్వ, వజ్రదంష్ట్ర, శుక, సారణ, ఇంద్రజిత్, జంబుమాలి, సుమాలి మొదలైన ప్రముఖ రాక్షసుల నివాసాలను మరియు అనేక శ్రేష్ఠ రాక్షసగృహాలను దహనం చేస్తాడు; అయితే ధర్మవివేకంతో విభీషణుని గృహాన్ని మాత్రం కాపాడి, ధర్మనిష్ఠ మిత్రుని గుర్తింపును ప్రకటిస్తాడు. తదుపరి మేరు-మందరసమంగా మణిరత్నాలతో మెరిసే రావణుని ప్రధాన ప్రాసాదాన్ని చేరి, యుగాంత మేఘంలా గర్జిస్తూ దానిని కూడా అగ్నికి ఆహుతి చేస్తాడు. గాలివేగంతో జ్వాలలు మరింత ఉద్ధృతమై, స్వర్ణజాలకాలు, ముత్యరత్నమయ నిర్మాణాలు కూలిపోతాయి; లోహాలు కరిగి ప్రవహిస్తాయి. పారిపోతున్న రాక్షసులలోను వారి కుటుంబాలలోను భయం, కలకలం వ్యాపిస్తుంది. చివరికి కాలాగ్ని, యుగాంత ఉపమానాలతో లంకాదాహ మహిమ వర్ణించబడుతుంది. రాక్షసులు హనుమంతుడు ఎవరో—ఇంద్రుడా, యముడా, రుద్రుడా, విష్ణువా, లేక కాలమేనా—అని తర్కిస్తారు; దేవతలు హనుమంతుని నియమితమైన ఉగ్రపరాక్రమాన్ని ప్రశంసిస్తారు. ఈ విధంగా ప్రధాన దండయాత్రకు ముందే లంక మనోబలం, నిర్మాణబలం క్షీణిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः।।।।वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत्।
అప్పుడు తన సంకల్పం నెరవేరిన ఆ కపి లంకను చుట్టూ పరిశీలించాడు. అతని ఉత్సాహం మరింత పెరిగి, ఇంకా మిగిలిన కార్యం ఏమిటో మనసులో ఆలోచించాడు.
Verse 2
किन्नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम्।।।।यदेषां रक्षसां भूयः सन्तापजननं भवेत्।
“ఇప్పుడు ఇక్కడ నాకు చేయవలసినది ఏమి మిగిలింది—ఈ రాక్షసులకు మరల మరింత తాపాన్ని కలిగించేది ఏది?”
Verse 3
वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः।।।बलैकदेशः क्षपितश्शेषं दुर्गविनाशनम्।
ఉద్యానము పూర్తిగా ధ్వంసమైంది; ప్రముఖ రాక్షసులు హతులయ్యారు. సేనలో ఒక భాగము క్షయమైంది—ఇప్పుడు మిగిలింది కోట ధ్వంసమే॥
Verse 4
दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत्सुखपरिश्रमम्।अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन् मम स्यात्सफलश्श्रमः।।।।
దుర్గం నాశనమైతే నా శ్రమ సుఖఫలదాయకమవుతుంది. ఈ కార్యంలో స్వల్ప ప్రయత్నంతోనే నా కష్టం సఫలమవుతుంది.
Verse 5
यो ह्ययं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः।अस्य सन्तर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः।।।।
“నా తోకపై హవ్యవాహన అగ్ని మండుతోంది; కాబట్టి ఈ ఉత్తమ గృహాలతో దీనికి ‘తర్పణం’ చేయడం న్యాయమే.”
Verse 6
ततः प्रदीप्तलाङ्गूलस्सविद्युदिव तोयदः।भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः।।।।
అప్పుడు మండుతున్న తోకగల మహాకపి, లంక భవనశిఖరాలపై సంచరించాడు—విద్యుత్తుతో కూడిన మేఘంలా।
Verse 7
गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः।वीक्षमाणो ह्यसन्त्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः।।।।
ఆ వానరుడు రాక్షసుల ఇంటింటా, వారి ఉద్యానములు మరియు ఎత్తైన ప్రాసాదములను నిశ్చింతగా పరిశీలిస్తూ, భయములేక సంచరించెను।
Verse 8
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्।अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली।।।।ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्।मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम्।।।।
మహావేగుడై, వాయుసమ బలశాలియైన హనుమంతుడు ప్రహస్తుని నివాసముపై దూకి అక్కడ అగ్నిని వేయెను. అనంతరం వీర్యవంతుడైన హనుమంతుడు మహాపార్శ్వుని మరొక భవనమునకు దూకి, ప్రళయాగ్నిశిఖలవలె అగ్నిజ్వాలలను విడిచెను।
Verse 9
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्।अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली।।5.54.8।।ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्।मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम्।।5.54.9।।
మహావేగుడై, వాయుసమ బలశాలియైన హనుమంతుడు ప్రహస్తుని నివాసముపై దూకి అక్కడ అగ్నిని వేయెను. అనంతరం వీర్యవంతుడైన హనుమంతుడు మహాపార్శ్వుని మరొక భవనమునకు దూకి, ప్రళయాగ్నిశిఖలవలె అగ్నిజ్వాలలను విడిచెను।
Verse 10
वज्रदंष्ट्रस्य च तदा पुप्लुवे स महाकपिः।शुकस्य च महातेजास्सारणस्य च धीमतः।।।।
అప్పుడు మహాతేజస్సుగల ఆ మహాకపి వజ్రదంష్ట్రుని నివాసంపై, అలాగే శుకుని మరియు ధీమంతుడైన సారణుని గృహాలపై దూకి ఎక్కాడు.
Verse 11
तथा चेन्द्रजितो वेश्म ददाह हरियूथपः।जम्बुमाले स्सुमालेश्च ददाह भवनं ततः।।।।
అదేవిధంగా వానరయూథపతి ఇంద్రజితుని నివాసాన్ని దహించాడు; తరువాత జంబుమాలి మరియు సుమాలి గృహాలను కూడా కాల్చివేశాడు.
Verse 12
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।।।
మహాతేజస్సుగల హరిపుంగవుడు నగరంలో క్రమంగా సాగుతూ రశ్మికేతు, సూర్యశత్రు, హ్రస్వకర్ణ, దంష్ట్ర, రోమశ, యుద్ధోన్మత్త, మత్త, ధ్వజగ్రీవ, భయంకర విద్యుజ్జిహ్వ, హస్తిముఖ, కరాళ, పిశాచ, శోణితాక్ష, కుంభకర్ణ, మకరాక్ష, యజ్ఞశత్రు, బ్రహ్మశత్రు, నరాంతక, కుంభ మరియు దురాత్ముడైన నికుంభ—వీరి భవనాలను ఒక్కొక్కటిగా దహిస్తూ వెళ్లాడు; అయితే విభీషణుని గృహాన్ని మాత్రం ఉద్దేశపూర్వకంగా వదిలి, అదే దిశగా ముందుకు సాగాడు.
Verse 13
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
మహాతేజస్సుగల హరిపుంగవుడు నగరంలో క్రమంగా సాగుతూ రశ్మికేతు, సూర్యశత్రు, హ్రస్వకర్ణ, దంష్ట్ర, రోమశ, యుద్ధోన్మత్త, మత్త, ధ్వజగ్రీవ, భయంకర విద్యుజ్జిహ్వ, హస్తిముఖ, కరాళ, పిశాచ, శోణితాక్ష, కుంభకర్ణ, మకరాక్ష, యజ్ఞశత్రు, బ్రహ్మశత్రు, నరాంతక, కుంభ మరియు దురాత్ముడైన నికుంభ—వీరి భవనాలను ఒక్కొక్కటిగా దహిస్తూ వెళ్లాడు; అయితే విభీషణుని గృహాన్ని మాత్రం ఉద్దేశపూర్వకంగా వదిలి, అదే దిశగా ముందుకు సాగాడు.
Verse 14
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
మహాతేజస్సుగల హరిపుంగవుడు నగరంలో క్రమంగా సాగుతూ రశ్మికేతు, సూర్యశత్రు, హ్రస్వకర్ణ, దంష్ట్ర, రోమశ, యుద్ధోన్మత్త, మత్త, ధ్వజగ్రీవ, భయంకర విద్యుజ్జిహ్వ, హస్తిముఖ, కరాళ, పిశాచ, శోణితాక్ష, కుంభకర్ణ, మకరాక్ష, యజ్ఞశత్రు, బ్రహ్మశత్రు, నరాంతక, కుంభ మరియు దురాత్ముడైన నికుంభ—వీరి భవనాలను ఒక్కొక్కటిగా దహిస్తూ వెళ్లాడు; అయితే విభీషణుని గృహాన్ని మాత్రం ఉద్దేశపూర్వకంగా వదిలి, అదే దిశగా ముందుకు సాగాడు.
Verse 15
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
మహాతేజస్సుగల హరిపుంగవుడు నగరంలో క్రమంగా సాగుతూ రశ్మికేతు, సూర్యశత్రు, హ్రస్వకర్ణ, దంష్ట్ర, రోమశ, యుద్ధోన్మత్త, మత్త, ధ్వజగ్రీవ, భయంకర విద్యుజ్జిహ్వ, హస్తిముఖ, కరాళ, పిశాచ, శోణితాక్ష, కుంభకర్ణ, మకరాక్ష, యజ్ఞశత్రు, బ్రహ్మశత్రు, నరాంతక, కుంభ మరియు దురాత్ముడైన నికుంభ—వీరి భవనాలను ఒక్కొక్కటిగా దహిస్తూ వెళ్లాడు; అయితే విభీషణుని గృహాన్ని మాత్రం ఉద్దేశపూర్వకంగా వదిలి, అదే దిశగా ముందుకు సాగాడు.
Verse 16
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
మహాతేజస్సుగల హరిపుంగవుడు నగరంలో క్రమంగా సాగుతూ రశ్మికేతు, సూర్యశత్రు, హ్రస్వకర్ణ, దంష్ట్ర, రోమశ, యుద్ధోన్మత్త, మత్త, ధ్వజగ్రీవ, భయంకర విద్యుజ్జిహ్వ, హస్తిముఖ, కరాళ, పిశాచ, శోణితాక్ష, కుంభకర్ణ, మకరాక్ష, యజ్ఞశత్రు, బ్రహ్మశత్రు, నరాంతక, కుంభ మరియు దురాత్ముడైన నికుంభ—వీరి భవనాలను ఒక్కొక్కటిగా దహిస్తూ వెళ్లాడు; అయితే విభీషణుని గృహాన్ని మాత్రం ఉద్దేశపూర్వకంగా వదిలి, అదే దిశగా ముందుకు సాగాడు.
Verse 17
तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः।गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह स महाकपिः।।।।
మహాయశస్సుగల మహాకపి ఒకటి తర్వాత ఒకటి విలువైన భవనాలకు వెళ్లి, సంపన్న రాక్షసుల గృహాల సంపదను అగ్నితో దహించాడు.
Verse 18
सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान्।आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम्।।।।
అన్ని నివాసాలను దాటి, వీర్యవంతుడూ శ్రీమంతుడైన వానరుడు అప్పుడు రాక్షసేంద్రుడు రావణుని నివాసాన్ని చేరుకున్నాడు.
Verse 19
ततस्तस्मिन्गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते।मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गळशोभिते।।।।प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम्।ननाद हनुमान्वीरो युगान्तजलदो यथा।।।।
అనంతరం అతడు ఆ ప్రధాన భవనంలో ప్రవేశించాడు—అది నానావిధ రత్నాలతో అలంకృతమై, మేరు–మందర పర్వతాలవలె ప్రకాశించి, సమస్త మంగళలక్షణాలతో శోభిల్లుచుండెను।
Verse 20
ततस्तस्मिन्गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते।मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गळशोभिते।।5.54.19।।प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम्।ननाद हनुमान्वीरो युगान्तजलदो यथा।।5.54.20।।
తోక అగ్రభాగంలో నిలిపిన దహనాగ్నిని విసురుతూ వీర హనుమంతుడు యుగాంత మేఘంలా ఘోషగా గర్జించాడు।
Verse 21
श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः।कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः।।।।
వాయుసంయోగం వల్ల ఆ మహాబలమైన అగ్ని అత్యంత వేగంతో వ్యాపించింది; ప్రళయకాల కాలాగ్నివలె జ్వలించి, హుతాశనుడు మరింత మరింత బలపడెను।
Verse 22
प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मस्वचारयत्।अभूच्छ्वसनसंयोगादतिवेगो हुताशनः।।।।
పవనుడు ఆ మండుచున్న అగ్నిని ఆ గృహములలో వ్యాపింపజేసెను; వాయుసంయోగం వల్ల హుతాశనుడు అత్యంత వేగవంతుడయ్యెను।
Verse 23
तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च।भवनान्यवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च।।।।
ఆ మహత్తర భవనములు—కాంచన జాలాలతో, ముత్యమణులతో జడితమై, రత్నసంపన్నమై—చీలిపోయి కూలిపోవసాగెను।
Verse 24
संजज्ञे तुमुलश्शब्दो राक्षसानां प्रधावताम्।स्वगृहस्य परित्राणे भग्नोत्साहोर्जितश्रियाम्।।।।नूनमेषोऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति।
తమ తమ గృహాలను రక్షించుకోవడానికి పరుగెత్తిన రాక్షసులలో ఘోరమైన కలకలం చెలరేగింది. వారి సঞ্চిత వైభవమూ ధైర్యమూ చెదిరిపోయి—“హాయ్! నిశ్చయంగా ఇతడు కపిరూపంలో వచ్చిన అగ్నిదేవుడే!” అని కేకలు వేశారు.
Verse 25
क्रन्दन्त्यस्सहसा पेतुः स्तनन्धयधराः स्त्रियः।।।।काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्मेभ्यो मुक्तमूर्धजाः।पतन्त्यो रेजिरेऽभ्रेभ्यस्सौदामन्य इवाम्बरात्।।।।
ఏడుస్తూ, పాలుతాగే శిశువులను ఒడిలో పట్టుకున్న కొందరు స్త్రీలు అకస్మాత్తుగా కింద పడిపోయారు. అగ్నితో చుట్టుముట్టబడిన ప్రాసాదాల నుంచి వారు జుట్టు విప్పి దూకగా, పడుతూ పడుతూ ఆకాశంలోని మేఘాల నుంచి దిగే మెరుపులా ప్రకాశించారు.
Verse 26
क्रन्दन्त्यस्सहसा पेतुः स्तनन्धयधराः स्त्रियः।।5.54.25।।काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्मेभ्यो मुक्तमूर्धजाः।पतन्त्यो रेजिरेऽभ्रेभ्यस्सौदामन्य इवाम्बरात्।।5.54.26।।
కేకలు వేస్తూ, పాలుతాగే శిశువులను మోసుకున్న కొందరు స్త్రీలు అకస్మాత్తుగా దూకారు; అగ్నితో కప్పబడిన ప్రాసాదాల నుంచి జుట్టు విప్పి బయటికి వచ్చారు. పడుతూ పడుతూ వారు ఆకాశంలోని మేఘగుంపుల నుంచి దిగే మెరుపులా మెరిశారు.
Verse 27
वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहितान्।विचित्रान्भवनाद्धातून् स्यन्दमानान्ददर्श सः।।।।
అతడు మండుతున్న ప్రాసాదాల నుంచి కరిగిన ధాతువుల ప్రవాహాలు జారుతూ రావడం చూశాడు—వజ్రం, ప్రవాళం, వైదూర్యము, ముత్యాలు, వెండి కలసి నానావర్ణాలుగా, చుక్కలుగా జారిపడుతూ ఉన్నాయి.
Verse 28
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा।हनूमान् राक्षसेन्दाणां विशस्तानां न तृप्यति।।।।
ఎలా ఎండిన కట్టెలతోను గడ్డితోను అగ్ని తృప్తి చెందదో, అలాగే హనుమంతుడు రాక్షసేంద్రులను సంహరించినా తృప్తి చెందలేదు।
Verse 29
क्वचित्किंशुकसङ्काशाः क्वचिच्छाल्मलिसन्निभाः।।।।क्वचित्कुङ्कुमसङ्काशाश्शिखा वह्नेश्चकाशिरे।
కొన్ని చోట్ల అగ్నిశిఖలు కింశుక పుష్పాలవలె, కొన్ని చోట్ల శాల్మలి పుష్పాలవలె, మరికొన్ని చోట్ల కుంకుమవలె—నగరమంతా నానావర్ణాలతో ప్రకాశించాయి।
Verse 30
हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना।लङ्कापुरं प्रदग्धं तद्रुद्रेण त्रिपुरं यथा।।।।
వేగశాలియైన మహాత్మ వానరుడు హనుమంతుడు లంకాపురాన్ని అట్లే దహించాడు; రుద్రుడు త్రిపురాన్ని భస్మం చేసినట్లుగా।
Verse 31
ततस्तु लङ्कापुरपर्वताग्रे समुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः।प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तो हनूमता वेगवता विसृष्टः।।।।
అప్పుడు లంకానగర పర్వతశిఖరంపై భీమపరాక్రమముగల అగ్ని ఉద్భవించింది. వేగవంతుడైన హనుమంతుడు విడిచిన ఆ అగ్ని జ్వాలామకుటంలా వలయంగా విస్తరించి ప్రకాశించింది।
Verse 32
युगान्तकालानलतुल्यवेग स्समारुतोऽग्निर्ववृधे दिविस्पृक्।विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो रक्षश्शरीराज्यसमर्पतार्चिः।।।।
గాలిచేత ప్రేరేపింపబడిన ఆ అగ్ని యుగాంతకాల ప్రళయానలంలా వేగంగా వృద్ధి చెంది ఆకాశాన్ని తాకింది. పొగలేని దాని కాంతి భవనాలకు అంటుకొని నిలిచింది; రాక్షసదేహాల కొవ్వు‑నూనెలతో పోషితమైన దాని జ్వాలలు మరింత ఉద్ధృతంగా మండాయి।
Verse 33
आदित्यकोटीसदृशस्सुतेजा लङ्कां समस्तां परिवार्य तिष्ठन्।शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढैर्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः।।।।
కోటిసూర్యసమ తేజస్సుతో మహాగ్ని సమస్త లంకను చుట్టుముట్టి నిలిచెను. వజ్రాఘాతసమానమైన అనేక ఘోషలతో గర్జిస్తూ, జగదండపు పొరను చీల్చుతున్నట్లు ప్రకాశించెను॥
Verse 34
तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः।निर्वाणधूमाकुलराजयश्च नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः।।।।
అక్కడ ఆకాశమంతటికి ఎగసిన అగ్ని అత్యంతంగా పెరిగి, రూక్షమైన కాంతితో, కింశుక పుష్పాల ఎర్ర కిరీటమును ధరించినట్లు జ్వలించెను. మసకబారిన నిప్పుల ధూమముతో రేఖలై గుమిగూడిన మేఘములు నీలోత్పలములవలె ప్రకాశించెను॥
Verse 35
वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा साक्षाद्यमो वा वरुणोऽनिलो वा।रुद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो न वानरोऽयं स्वयमेव कालः।।।।
ఇతడు వజ్రధారి మహేంద్రుడా, దేవాధిపతియా? లేక సాక్షాత్ యముడా? వరుణుడా, వాయుదేవుడా? రుద్రుడా—అగ్నియా—సూర్యుడా—ధనదుడా—సోముడా? ఇతడు సాధారణ వానరుడు కాదు; స్వయంగా కాలమూర్తియేనా?॥
Verse 36
किं ब्रह्मणस्सर्वपितामहस्य सर्वस्य धातुश्चतुराननस्य।इहाऽऽगतो वानररूपधारी रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः।।।।
ఇది చతురానన బ్రహ్మ—సర్వపితామహుడు, జగద్ధాత—ఆయన కోపమేనా? వానరరూపం ధరించి ఇక్కడికి వచ్చి రాక్షస సంహారానికి ఉద్ధతమైనదా?॥
Verse 37
किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य रक्षोविनाशाय परं सुतेजः।अनन्तमव्यक्तमचिन्त्यमेकं स्वमायया साम्प्रतमागतं वा।।।।
లేదా ఇది విష్ణువుని పరమ దివ్య తేజస్సేనా—రాక్షసవినాశార్థం కపిరూపం ధరించి, స్వమాయతో ఇప్పుడీదిగో వచ్చిందా; అనంతం, అవ్యక్తం, అచింత్యం, ఏకం?
Verse 38
इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे।सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य।।।।
ఇలా అనేక విశిష్ట రాక్షసగణాలు అక్కడ అందరూ కూడి పలికారు. ప్రాణులతో, గృహాలతో, వృక్షాలతో సహా దగ్ధమైన ఆ నగరాన్ని అకస్మాత్తుగా చూచి వారు కలవరపడి ఆలోచనలో పడ్డారు.
Verse 39
ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा सराक्षसा साश्वरथा सनागा।सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम्।।।।
అప్పుడు లంక అకస్మాత్తుగా దగ్ధమైంది—రాక్షసులతో, అశ్వ-రథాలతో, గజాలతో; పక్షిసంఘాలతో, మృగాలతో, వృక్షాలతో సహా—దీనంగా ఘోరమైన కలకలశబ్దంతో విలపించినట్లు అనిపించింది.
Verse 40
हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र हा जीवितं भोगयुतं सुपुण्यम्।रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भि श्शब्दः कृतो घोरतरस्सुभीमः।।।।
“హా తండ్రీ! హా కుమారా! ప్రియమా! మిత్రమా! హాయ్—భోగపుణ్యాలతో నిండిన ఈ జీవితం నశించింది!” అని రాక్షసులు అనేక విధాలుగా విలపించగా అత్యంత ఘోరమైన, భయంకరమైన కేకల కలకలం లేచింది.
Verse 41
हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधाहनूमतः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का।।।।
అగ్నిజ్వాలలతో ఆవరించబడి, వీరులు హతులై, సేన వెనుదిరిగిన లంక—హనుమంతుని క్రోధబలానికి లోనై—శాపంతో బాధపడినట్లుగా కనిపించింది।
Verse 42
स सम्भ्रमत्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम्।ददर्श लङ्कां हनुमान्महामनाः स्वयम्भूकोपोपहतामिवावनिम्।।।।
మహామనస్కుడైన హనుమంతుడు లంకను చూచెను—రాక్షసులు కలవరపడి, భయంతో, విషాదంతో ఉన్నారు; ఉగ్రంగా మండే అగ్నిజ్వాలలతో ముద్రితమై—ప్రళయకాలంలో స్వయంభూ (బ్రహ్మ) కోపంతో దెబ్బతిన్న భూమిలా।
Verse 43
भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसङ्कुलं हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे।दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं तस्थौ हनूमान्पवनात्मजः कपिः।।।।
రత్నసమాన వృక్షాలతో నిండిన వనాన్ని ధ్వంసం చేసి, యుద్ధంలో మహా రాక్షసులను సంహరించి, గృహరత్నమాలలతో అలంకృతమైన ఆ నగరాన్ని దహనం చేసి—పవనపుత్రుడైన కపి హనుమంతుడు స్థిరంగా నిలిచెను।
Verse 44
त्रिकूटशृङ्गाग्रतले विचित्रे प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः।प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली व्यराजताऽऽदित्य इवांशुमाली।।।।
త్రికూట పర్వత శిఖరాగ్రంలోని విచిత్ర స్థలమున నిలిచిన వానరరాజసింహుడు, జ్వలించే తోకతో అగ్నిమాల ధరించి, కిరణవలయంతో ప్రకాశించే ఆదిత్యునివలె విరాజిల్లెను।
Verse 45
स राक्षसांस्तान्सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत्।विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा।।।।
అనేక రాక్షసులను సంహరించి, ఘనవృక్షసమృద్ధమైన ఆ వనాన్ని ధ్వంసం చేసి, రాక్షసభవనాలలో అగ్నిని విడిచిపెట్టి, మహాత్ముడు మనసున శ్రీరాముని వైపు గమించెను।
Verse 46
ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं महाबलं मारुततुल्यवेगम्।महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे।।।।
అప్పుడు సమస్త దేవగణములు ఆ వానరవీరముఖ్యుని—మహాబలవంతుని, మారుతసమ వేగముగలవానిని, మహామతిని, వాయుసుత శ్రేష్ఠుని—ప్రశంసించి స్తుతించిరి।
Verse 47
भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे।दग्ध्वा लङ्कापुरीं रम्यां रराज स महाकपिः।।।।
మహాతేజస్సుగల ఆ మహాకపి వనాన్ని ధ్వంసం చేసి, యుద్ధమున రాక్షసులను సంహరించి, రమ్యమైన లంకాపురిని దహించి, విజయప్రభతో విరాజిల్లెను।
Verse 48
तत्र देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः।दृष्ट्वा लङ्कां प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः।।।।
అక్కడ దేవతలు గంధర్వులతో కూడి, సిద్ధులు మరియు పరమర్షులు—దగ్ధమైన ఆ లంకను చూచి పరమ ఆశ్చర్యమునకు లోనయ్యిరి।
Verse 49
तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनुमन्तं महाकपिम्।कालाग्निरिति सञ्चिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः।।।।
వానరశ్రేష్ఠుడైన మహాకపి హనుమంతుని చూచి, సమస్త భూతములు ఆయనను ప్రళయాగ్నిరూపమైన కాలాగ్ని అని భావించి భయంతో వణికిపోయినవి।
Verse 50
देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः।भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम्।।।।
సర్వ దేవతలు, మునిశ్రేష్ఠులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు, నాగులు, యక్షులు మొదలైన మహాసత్త్వములు—అక్కడ అపూర్వమైన పరమానందాన్ని పొందినవి।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanumān’s use of destructive force after completing reconnaissance: he chooses to burn Laṅkā’s strategic residences to weaken the enemy, yet spares Vibhīṣaṇa’s house. The episode frames ethical discrimination in warfare—harm directed toward hostile infrastructure while protecting a dharmic ally.
Purposeful action must remain governed by dharma even when power is overwhelming. Hanumān’s “remaining work” is not vengeance but mission-completion: he applies force as deterrence and proof of capability, while maintaining moral boundaries (non-random targeting, ally protection, and task-orientation).
Laṅkā’s palace-topography is emphasized: rooftops and mansions, the city’s citadel-like structure, and the Trikūṭa mountain peak where Hanumān is later depicted as resplendent. The chief landmark is Rāvaṇa’s gem-adorned palace likened to Meru and Mandara, anchoring the city’s political-sacral center.