Ramayana — Sundara Kanda, Sarga 53, Shloka 42

लाङ्गूलदाह-पर्यटनम्

The Burning Tail and the Parade through Laṅkā

Devanagari script

विमुक्तश्चाभवछ्रचीमान् पुनः पर्वतसन्निभः।।5.53.42।।वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम्।

Transliteration

vimuktaś cābhavac chrīmān punaḥ parvata-sannibhaḥ || 5.53.42 ||

vīkṣamāṇaś ca dadṛśe parighaṁ toraṇāśritam |

Translation

బంధనాల నుండి విముక్తుడై ఆ శ్రీమాన్ మళ్లీ పర్వతసమానంగా అయ్యాడు; చుట్టూ చూచి ద్వారతోరణం వద్ద ఉన్న భారమైన పరిఘాన్ని (ఇనుప దండాన్ని) చూశాడు।

Word by Word

• विमुक्तः: freed
• विमुक्तः: कर्ता-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: वि + मुच् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'released'

• च: and
• च: सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• अभवत्: became
• अभवत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लुङ्-लकार (Aorist/Imperfective past), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपदम

• ह्रचीमान्: splendid
• ह्रचीमान्: कर्ता-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: ह्रचीमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (illustrious/splendid)

• पुनः: again
• पुनः: सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय (again)

• पर्वत-सन्निभः: mountain-like
• पर्वत-सन्निभः: कर्ता-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: पर्वत (प्रातिपदिक) + सन्निभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपमान-तत्पुरुषः (पर्वतस्य इव सन्निभः)

• वीक्षमाणः: looking around
• वीक्षमाणः: कर्ता-विशेषण (concomitant action)
• Type: Verb
• Root: वि + ईक्ष् (धातु)
• Form: वर्तमान-कृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'looking around'

• च: and
• च: सम्बन्ध
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• ददृशे: saw
• ददृशे: क्रिया
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम

• परिघम्: iron bar/club
• परिघम्: कर्म (Karma/Object of dadṛśe)
• Type: Noun
• Root: परिघ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• तोरण-आश्रितम्: resting on the archway
• तोरण-आश्रितम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: तोरण (प्रातिपदिक) + आश्रित (कृदन्त; आ+श्रि धातु)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (तोरणम् आश्रितः/आश्रितम्) qualifying parigham

Context

Illustrious Hanuman was relieved of the bond and once again grew to a mountain size. Looking around he saw an iron club near the archway.

Characters & Entities

• Hanumān
• Parigha (iron bar/club)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Righteous struggle requires practical wisdom: Hanumān uses available means to oppose adharma, showing that dharma is not passive but intelligently defended.

What is the narrative situation?

After freeing himself, Hanumān enlarges again and spots a weapon (parigha) near the gate’s arch.

Which character virtue is emphasized?

Practical intelligence and readiness—he surveys the environment and chooses an effective tool for protection and action.