Sarga 53
लाङ्गूलदाह-पर्यटनम् (The Burning Tail and the Parade through Laṅkā)
सुन्दरकाण्ड
ఈ 53వ సర్గలో న్యాయ-నీతితో కూడిన యుద్ధకౌశల్య క్రమం దర్శనమిస్తుంది. ‘దూతను చంపడం నిందనీయం’ అనే విభీషణుని ఉపదేశం విని రావణుడు హనుమంతుని వధించకుండా శిక్ష విధిస్తాడు—వానరులకు ఆభరణసమానంగా ప్రియమైన తోకను దహింపజేసి, లంకా కూడళ్లలోను రాజమార్గాల్లోను ఊరేగింపుగా తిప్పి చూపించమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. రాక్షసులు పత్తి గుడ్డలు చుట్టి నూనెతో తడిపి తోకకు నిప్పు పెడతారు; జనసమూహం చేరి, నగరపు బహిరంగ స్థలం రాజభయ ప్రదర్శనకు రంగస్థలమవుతుంది. మళ్లీ బంధింపబడిన హనుమంతుడు పరిస్థితిని తూచిచూస్తాడు—రాక్షసులను సంహరించగలిగినా, రామప్రియార్థం అవమానాన్ని సహించి, పగటిపూట లంకా కోటబలాన్ని మరల పరిశీలిస్తాడు. ఇటు సీత ఆ క్రూర వార్త విని, తన పతివ్రత-తపోబలంతో అగ్నిదేవుని ప్రార్థిస్తుంది—హనుమంతునికి జ్వాలలు శీతలమగునట్లు; అగ్ని నిజంగా అతనికి హాని చేయదు. హనుమంతుడు దీనిని సీతా పుణ్యబలం, రామతేజస్సు, వాయుదేవుని సహాయం వల్ల కలిగిన రక్షణగా భావిస్తాడు. నగరద్వారం చేరగానే బంధనాలు తెంచి, రూపాన్ని విస్తరించి, తోరణం దగ్గర ఉన్న ఇనుప గదను పట్టుకొని కాపలాదారులను సంహరిస్తాడు; కిరణమాలలతో అలంకృత సూర్యునిలా లంకపై ప్రకాశిస్తాడు—రాబోయే దహనక్రీడకు, ముట్టడికి కవిత్వమయ సూచనగా।
Shlokas
Verse 1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महात्मनः।देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तरमब्रवीत्।।5.53.1।।
మహాత్ముడైన తన అన్న/తమ్ముడి దేశకాలహితమైన వాక్యాన్ని విని దశగ్రీవుడు (రావణుడు) ప్రత్యుత్తరంగా పలికాడు।
Verse 2
सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता।अवश्यं तु वधादन्यः क्रियतामस्य निग्रहः।।5.53.2।।
మీరు చెప్పింది సమ్యకమే—దూతను వధించడం నిందనీయం. అయితే ఇతనిపై నియంత్రణ తప్పక విధించాలి; మరణదండం కాక ఇతర శిక్షను నిర్ణయించాలి।
Verse 3
कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम्।तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु।।5.53.3।।
కపులకు తోకే ప్రియమని—అదే వారి భూషణమని—చెబుతారు. కాబట్టి ఇతని తోకను వెంటనే అంటించండి; ఆ మండుతున్న తోకతోనే ఇతడు వెళ్లిపోవాలి।
Verse 4
ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम्।समित्रज्ञातयस्सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः।।5.53.4।।आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम्।लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम्।।5.53.5।।
అప్పుడు రాక్షసేంద్రుడు ఆజ్ఞాపించాడు—“మిత్రులు, బంధువులు, జ్ఞాతులు, సుహృజ్జనులు అందరూ అవయవవికారంతో వికృతమైన ఈ దుర్దశుడిని చూడాలి. దీని తోకను అంటించి, రాక్షసులు దీన్ని చౌరస్తాలుతో కూడిన సమస్త నగరమంతా తిప్పి తీసుకెళ్లాలి।”
Verse 5
ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम्।समित्रज्ञातयस्सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः।।5.53.4।।आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम्।लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम्।।5.53.5।।
ఆ ఆజ్ఞ విని కోపంతో కుదిపివేసిన రాక్షసులు హనుమంతుని తోకను జీర్ణమైన పత్తి చీరలతో చుట్టివేశారు।
Verse 6
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्शिताः।वेष्टयन्ति स्म लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासकैः पटैः।।5.53.6।।
ఆ ఆజ్ఞ విని కోపంతో కుదిపివేసిన రాక్షసులు హనుమంతుని తోకను జీర్ణమైన పత్తి చీరలతో చుట్టివేశారు।
Verse 7
संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः।शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनः।।5.53.7।।
తోక చుట్టబడుతుండగానే మహాకపి హనుమంతుడు విస్తరించసాగాడు—అడవిలో ఎండు ఇంధనం దొరికితే అగ్ని ఎలా ఉద్ధృతమవుతుందో అలా।
Verse 8
तैलेन परिषिच्याथ तेऽग्निं तत्राभ्यपातयन्।लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानपातयत्।।5.53.8।।रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः।
తర్వాత వారు నూనె పోసి తడిపి అక్కడ అగ్ని అంటించారు। ఉదయసూర్యుని వంటి ముఖంతో, కోపం మరియు అవమానభావంతో నిండిన హనుమంతుడు తన మండుతున్న తోకతో ఆ రాక్షసులను కూల్చివేశాడు।
Verse 9
लाङ्गूलं सम्प्रदीप्तं तु द्रष्टुं तस्य हनूमतः।।5.53.9।।सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीता निशाचराः।
హనుమంతుని పూర్తిగా మండుతున్న తోకను చూడటానికి ఆనందించిన నిశాచరులు—స్త్రీలు, పిల్లలు, వృద్ధులతో కూడి—అక్కడికి వెళ్లారు।
Verse 10
स भूयः सङ्गतैः क्रूरैर्राक्षसैर्हरिसत्तमः।।5.53.10।।निबद्धः कृतवान्वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम्।
క్రూర రాక్షసులు మళ్లీ గుంపుగా చేరి అతనిని మరల బంధించినప్పటికీ, ఆ వీరుడైన వానరశ్రేష్ఠుడు ఆ క్షణానికి తగిన నిర్ణయాన్ని చేసుకున్నాడు।
Verse 11
कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः।।5.53.11।।छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान्पुनः।
నిజమే, నన్ను బంధించినా ఈ రాక్షసులు నన్ను నిలుపలేరు; బంధాలను తెంచి పైకి ఎగిరి వీరిని మళ్లీ సంహరిస్తాను।
Verse 12
यदि भर्तुर्हितार्थाय चरन्तं भर्तृशासनात्।।5.53.12।।बध्नन्त्येते दुरात्मनो न तु मे निष्कृतिः कृता।
యజమాని ఆజ్ఞచేత యజమాని హితార్థం సంచరిస్తున్న నన్ను ఈ దురాత్ములు బంధిస్తే, వీరికి ఫలితాల నుండి సులభమైన తప్పించుకోలు నేను ఇవ్వను।
Verse 13
सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि।।5.53.13।।किंतु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम्।लङ्का चारयितव्या वै पुनरेव भवेदिति।।5.53.14।।
యుద్ధంలో ఈ రాక్షసులందరినీ ఎదుర్కొనడానికి నేను సమర్థుడను; అయినా శ్రీరాముని ప్రీతికోసం ఇలాంటి అవమానాన్ని నేను సహిస్తాను।
Verse 14
सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि।।5.53.13।।किंतु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम्।लङ्का चारयितव्या वै पुनरेव भवेदिति।।5.53.14।।
ఇలా చేస్తే నాకు తప్పక మళ్లీ లంకలో సంచరించి దానిని మరింతగా పరిశీలించే అవకాశం లభిస్తుంది।
Verse 15
रात्रौ न हि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः।अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये।।5.53.15।।
రాత్రివేళ కోటల నిర్మాణం, రక్షణ ఏర్పాట్ల కారణంగా లంకను నేను బాగా చూడలేకపోయాను; కాబట్టి రాత్రి ముగిసిన తరువాత నేను తప్పక మళ్లీ లంకను పరిశీలించాలి।
Verse 16
कामं बद्धस्य मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च।पीडां कुर्वन्तु रक्षांसि न मेऽस्ति मनसश्श्रमः।।5.53.16।।
రాక్షసులు కోరితే నన్ను మళ్లీ కట్టివేయనివ్వండి, తోకను అంటించి బాధ పెట్టనివ్వండి; నా మనస్సుకు ఏ మాత్రం శ్రమ లేదు।
Verse 17
ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम्।परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम्।।5.53.17।।
అప్పుడు హర్షించిన రాక్షసులు, శరీరాన్ని సంకుచితం చేసుకున్న ఆ బలవంతుడైన మహాకపిని—కపులలో గజరాజును—పట్టుకొని బయలుదేరారు।
Verse 18
शङ्खभेरीनिनादैस्तं घोषयन्तः स्वकर्मभिः।राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम्।।5.53.18।।
శంఖభేరీ నినాదాలతో తమ ‘కార్యాన్ని’ ప్రకటించుకుంటూ, క్రూరకర్ములైన రాక్షసులు అతనిని ఆ నగరమంతా తిప్పించారు।
Verse 19
अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमरिन्दमः।हनुमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम्।।5.53.19।।
రాక్షసులు వెంట రాగా, శత్రుదమనుడైన హనుమంతుడు సుఖంగా ముందుకు సాగాడు; ఈ విధంగా రాక్షసుల మహాపురిని అంతటా సంచరించాడు।
Verse 20
अथापश्यद्विमानानि विचित्राणि महाकपिः।संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान्।।5.53.20।।
అప్పుడు మహాకపి విచిత్రమైన విమానసదృశ భవనాలను, చుట్టుముట్టబడ్డ భూభాగాలను, సువ్యవస్థితంగా విభజించిన చతురస్త్రాలను చూశాడు।
Verse 21
वीथीश्च गृहसम्बाधाः कपिश्शृङ्गाटकानि च।तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव गृहकान्तरान्।।5.53.21।।गृहांश्च मेघसङ्काशान् ददर्श पवनात्मजः।
పవనాత్మజుడు ఇళ్లతో కిక్కిరిసిన వీధులను, ఎత్తైన శృంగాటకాలు మరియు చౌరస్తాలను, ప్రధాన రహదారులు మరియు ఉపవీధులను, ఇళ్ల మధ్య అంతర్గత మార్గాలను, మేఘసమానమైన గృహాలను చూశాడు।
Verse 22
चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च।।5.53.22।।घोषयन्ति कपिं सर्वे चारीक इति राक्षसाः।
చౌరస్తాల్లో, చతుష్పథాల్లో, రాజమార్గమందు కూడా రాక్షసులందరూ ప్రకటించిరి—“ఈ కపి చారి (గూఢచారి)!”
Verse 23
स्त्रीबालवृद्धाः निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात्।।5.53.23।।तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनुमन्तं दिदृक्षवः।
కుతూహలంతో స్త్రీలు, బాలురు, వృద్ధులు అక్కడక్కడికి బయలుదేరి వచ్చిరి—జ్వలించే తోకగల హనుమంతుని దర్శించాలనే తపనతో।
Verse 24
दीप्यमाने ततस्तत्र लाङ्गूलाग्रे हनूमतः।।5.53.24।।राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्य श्शंसुर्देव्यास्तदप्रियम्।
అప్పుడు అక్కడ హనుమంతుని తోక అగ్రభాగము జ్వలించగా, విరూపాక్షులైన రాక్షసస్త్రీలు దేవి (సీత)కు ఆ అప్రియ వార్తను తెలియజేసిరి।
Verse 25
यस्त्वया कृतसंवाद स्सीते ताम्रमुखः कपिः।।5.53.25।।लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते।
“హే సీతా! నీతో సంభాషించిన ఆ తామ్రముఖ కపి—ఇదిగో, అతని తోకను అగ్నితో ప్రజ్వలింపజేసి అతనిని తిప్పి తీసుకుపోతున్నారు।”
Verse 26
श्रुत्वा तद्वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम्।।5.53.26।।वैदेही शोकसन्तप्ता हुताशनमुपागमत्।
ఆ క్రూర వచనము—తన అపహరణతో సమానమైన వేదన కలిగించునది—విని శోకసంతప్తురాలైన వైదేహి హుతాశనుడు (అగ్నిదేవుడు)ను ఆశ్రయించెను।
Verse 27
मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदाऽसीन्महाकपेः।।5.53.27।।उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम्।
అప్పుడు విశాలాక్షి సీతా దేవి, నియమబద్ధంగా ఏకాగ్రచిత్తముతో, మహాకపి క్షేమాన్ని మనసులో ఉంచుకొని హవ్యవాహనుడైన అగ్నిదేవుని ఆరాధించి ప్రార్థించింది।
Verse 28
यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः।यदि चास्त्येकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः।।5.53.28।।
నా పతిసేవలో సత్యముంటే, నేను ఆచరించిన తపస్సులో సత్యముంటే, నా ఏకపత్నీవ్రతమైన పతివ్రతధర్మంలో సత్యముంటే—హే హవ్యవాహన అగ్నిదేవా! హనుమంతునికి శీతలుడవు।
Verse 29
यदि किञ्चिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः।।5.53.29।।यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः।
ఆ ధీమంతుడైన రామునికి నాపై కొద్దైనా కరుణ ఉంటే—లేదా నా భాగ్యానికి ఏదైనా శేషం మిగిలి ఉంటే—హే హవ్యవాహన అగ్నిదేవా! హనుమంతునికి శీతలుడవు।
Verse 30
यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम्।।5.53.30।।स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः।
ఆ ధర్మాత్ముడైన రాముడు నన్ను శీలసంపన్నురాలిగా, కేవలం ఆయనతో సమాగమాన్ని కోరుకునే దానిగా తెలుసుకుంటే—హే హవ్యవాహన అగ్నిదేవా! హనుమంతునికి శీతలుడవు।
Verse 31
यदि मां तारयेदार्यस्सुग्रीवः सत्यसङ्गरः।।5.53.31।।अस्माद्धुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः।
సత్యసంగరుడైన ఆర్యుడు సుగ్రీవుడు నన్ను ఈ దుఃఖాంబుధి-ఆవరణం నుండి రక్షిస్తే, ఓ అగ్నిదేవా! హనుమంతుని పట్ల శీతలుడవై ఉండు.
Verse 32
ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः।।5.53.32।।जज्वाल मृगशाबाक्ष्या श्शंसन्निव शिवं कपेः।
అప్పుడు తೀಕ್ಷ్ణ జ్వాలలతో ఉద్ధృతమైన అగ్ని, శుభసూచకంగా దక్షిణావర్తంగా తిరిగే శిఖలతో, మృగశావాక్షి సీతకు కపి క్షేమాన్ని ప్రకటిస్తున్నట్లుగా జ్వలించింది.
Verse 33
हनुमज्जनकश्चापि पुच्छानलयुतोऽनिलः।।5.53.33।।ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः।
మరియు హనుమంతుని జనకుడైన అనిలుడు కూడా, తోకపై ఉన్న ఆ అగ్నితో కలిసి, మంచు గాలిలా శీతలంగా వీచి—దేవికి ఆరోగ్యమూ శాంతియూ కలిగించాడు.
Verse 34
दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः।।5.53.34।।प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः।
తోక దహించబడుతుండగా వానరుడు ఆలోచించాడు—“ఈ అగ్ని చుట్టూ మండుతోంది; అయినా నన్ను పూర్తిగా ఎందుకు దహించదు?”
Verse 35
दृश्यते च महाज्वालः करोति न च मे रुजम्।।5.53.35।।शिशिरस्येव सङ्घातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः।
“మహాజ్వాల కనిపిస్తోంది, కానీ నాకు బాధ కలిగించడం లేదు—శీతలత గడ్డలా, మంచు ముద్దే తోక అగ్రభాగంపై నిలిచినట్లుగా.”
Verse 36
अथवा तदिदं व्यक्तं यद्दृष्टं प्लवता मया।।5.53.36।।रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वत स्सरितां पतौ।
లేదా ఇప్పుడు ఇది స్పష్టమైంది—నేను దూకుతూ చూసిన ఆ ఆశ్చర్యం, నదులాధిపతి సముద్రంలో పర్వతం పైకి లేచినది, అది అంతా రామప్రభావమే; ఇదే నిజం.
Verse 37
यदि तावत्समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः।।5.53.37।।रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक्किमग्निर्न करिष्यति।
సముద్రం మరియు ధీమంతుడైన మైనాకుడు కూడా రామకార్యార్థం ఇంతటి ఉత్సాహం చూపగలిగితే, రామకార్యంలో అగ్ని ఏమి చేయలేడు?
Verse 38
सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च।।5.53.38।।पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः।
సీతాదేవి కరుణామయ పవిత్రత వల్ల, రాఘవుని తేజస్సు వల్ల, అలాగే నా తండ్రికి అగ్నిదేవునితో ఉన్న స్నేహం వల్ల—పావకుడు నన్ను దహించడు.
Verse 39
भूयस्स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः।।5.53.39।।उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः।
ఆ మహాకపి—కపులలో గజరాజువలె—క్షణమాత్రం మళ్లీ ఆలోచించి, వేగంగా ఎగిరి లేచి ఘోషగా నినదించాడు.
Verse 40
पुरद्वारं ततश्श्रीमान् शैलशृङ्गमिवोन्नतम्।।5.53.40।।विभक्तरक्षस्सम्बाधमाससादानिलात्मजः।
అప్పుడు శ్రీమాన్ వాయుపుత్రుడు రాక్షసుల గుంపును చీల్చుకుంటూ, శైలశిఖరంలా ఎత్తుగా ఉన్న నగరద్వారాన్ని చేరాడు।
Verse 41
स भूत्वा शैलसङ्काशः क्षणेन पुनरात्मवान्।।5.53.41।।ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत्।
ఆత్మనియముడు అతడు క్షణంలో శైలసమానంగా విస్తరించి, వెంటనే అత్యంత సూక్ష్మరూపం దాల్చి బంధనాలను విరిచివేశాడు।
Verse 42
विमुक्तश्चाभवछ्रचीमान् पुनः पर्वतसन्निभः।।5.53.42।।वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम्।
బంధనాల నుండి విముక్తుడై ఆ శ్రీమాన్ మళ్లీ పర్వతసమానంగా అయ్యాడు; చుట్టూ చూచి ద్వారతోరణం వద్ద ఉన్న భారమైన పరిఘాన్ని (ఇనుప దండాన్ని) చూశాడు।
Verse 43
स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम्।।5.53.43।।रक्षिणस्तान् पुनस्सर्वान्सूदयामास मारुतिः।
మహాబాహువు మారుతి ఆ నల్ల ఇనుముతో ముస్తాబైన పరిఘాన్ని పట్టుకొని, ఆ రక్షకులందరినీ మళ్లీ సంహరించాడు।
Verse 44
स तान्निहत्त्वा रणचण्डविक्रम स्समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम्।प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली प्रकाशतादित्य इवार्चिमाली।।5.53.44।।
యుద్ధంలో భయంకర పరాక్రముడైన హనుమంతుడు వారిని సంహరించి మళ్లీ లంకను పరిశీలించాడు. జ్వలించే తోకతో అగ్నిమాల ధరించి, కిరణమాలాధారి సూర్యునివలె ప్రకాశించాడు।
Frequently Asked Questions
The state must punish an enemy emissary without violating dūta-dharma: Vibhīṣaṇa’s counsel rejects envoy-killing, and Rāvaṇa chooses a humiliating punitive spectacle (burning the tail) instead—raising questions of lawful restraint versus cruel deterrence.
Power becomes dharmic when governed by purpose and restraint: Hanumān can annihilate his captors but tolerates indignity to serve Rāma’s larger aim and to gather intelligence; Sītā’s ethical steadfastness is portrayed as protective force that cools destructive fire.
Laṅkā’s urban grid and civic spaces—crossroads (catvara), four-pillared altars (catuṣka), royal roads (rājamārga), streets, squares, the city gate (puradvāra), and an archway (toraṇa)—are enumerated to map the city as both fortified capital and public stage.