Sarga 46
षट्चत्वारिंशः सर्गः — Ravana Deploys Five Generals; Hanuman Destroys the Commanders and the Remaining Host
सुन्दरकाण्ड
మంత్రిపుత్రుల మరణవార్త విన్న రావణుడు తన దుఃఖాన్ని దిగమింగుకుని, హనుమంతుని బంధించడానికి విరూపాక్షుడు, యూపాక్షుడు, దుర్ధరుడు, ప్రఘసుడు, భాసకర్ణుడు అనే ఐదుగురు మహా సేనాపతులను పంపాడు. వాలి, సుగ్రీవుల కంటే ఈ వానరుడు (హనుమంతుడు) అత్యంత శక్తిమంతుడని, దైవనిర్మితమైన తేజస్సు కలవాడని రావణుడు వారిని హెచ్చరించాడు. కాలము, దేశము గమనించి జాగ్రత్తగా వ్యవహరించమని ఆదేశించాడు. యుద్ధరంగంలో సేనాపతులు హనుమంతుని తోరణద్వారం వద్ద చుట్టుముట్టారు. దుర్ధరుడు బాణవర్షం కురిపించగా, హనుమంతుడు ఆకాశమంత ఎదిగి రథంతో సహా అతన్ని నాశనం చేశాడు. తరువాత విరూపాక్ష, యూపాక్షులు ఆకాశం నుండి దాడి చేయగా, హనుమంతుడు ఒక సాల వృక్షంతో వారిని సంహరించాడు. చివరగా ప్రఘస, భాసకర్ణులు ఆయుధాలతో రాగా, హనుమంతుడు ఒక పర్వత శిఖరాన్ని పెకలించి వారిని వధించాడు. ఐదుగురు సేనాపతులను, వారి సైన్యాన్ని తుదముట్టించిన తరువాత, హనుమంతుడు ప్రళయకాల యముని వలె ఆ తోరణంపై నిలిచాడు.
Shlokas
Verse 1
हतान्मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना।रावणस्संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम्।।।।
మహాత్ముడైన వానరుడు మంత్రుల కుమారులను హతమార్చినట్లు తెలిసి, అంతరంగ కలతను దాచుకుంటూ రావణుడు ఒక ఉత్తమ ఉపాయాన్ని ఆలోచించాడు।
Verse 2
स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम्।प्रघसं भासकर्णं च पञ्चसेनाग्रनायकान्।।।।सन्दिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान्।हनुमद्ग्रहणव्यग्रान्वायुवेगसमान्युधि।।।।
అప్పుడు దశగ్రీవుడు (రావణుడు) విరూపాక్ష, యూపాక్ష, దుర్ధర, ప్రఘాస, భాసకర్ణ—ఈ ఐదుగురు అగ్రసేనానాయకులను ఆజ్ఞాపించాడు. వారు వీరులు, నయ-యుద్ధనీతిలో నిపుణులు, హనుమంతుణ్ని పట్టుకోవాలని ఉత్సుకులు, యుద్ధంలో వాయువేగసమాన వేగవంతులు।
Verse 3
स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम्।प्रघसं भासकर्णं च पञ्चसेनाग्रनायकान्।।5.46.2।।सन्दिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान्।हनुमद्ग्रहणव्यग्रान्वायुवेगसमान्युधि।।5.46.3।।
అప్పుడు దశగ్రీవుడు (రావణుడు) సేనలోని ఐదు అగ్రనాయకులైన వీరూపాక్ష, యూపాక్ష, దుర్ధర, ప్రఘస, భాసకర్ణులను ఆజ్ఞాపించెను। వారు నయవిద్యలో నిపుణులు, హనుమంతుని పట్టుకొనుటకు ఉత్సుకులు, యుద్ధమున వాయువేగసమానులు।
Verse 4
यात सेनाग्रगास्सर्वे महाबलपरिग्रहाः।सवाजिरथमातङ्गास्स कपिश्शास्यतामिति।।।।
“పోండి, సేన ముందుభాగంలోని నాయకులందరూ—మహాబలంతో సమర్థులు—గుర్రాలు, రథాలు, ఏనుగులతో సహా; ఆ వానరునికి శిక్ష విధించండి,” అని అతడు ఆజ్ఞాపించాడు।
Verse 5
यत्नैश्च खलु भाव्यं स्यात्तमासाद्य वनालयम्।कर्म चापि समाधेयं देशकालाविरोधिनम्।।।।
“ఆ అరణ్యవాసిని చేరిన తరువాత తప్పక సంపూర్ణ ప్రయత్నం చేయాలి; మరియు చేయబోయే కార్యం దేశ-కాలాలకు విరోధం లేకుండా, అనుకూలంగా ఉండాలి।”
Verse 6
न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन्।सर्वथा तन्महद्भूतं महाबलपरिग्रहम्।।।।
“ఎందుకంటే అతని కర్మలను పదేపదే విచారిస్తే, నేను ఆ వానరుని సామాన్యుడిగా భావించను; అతడు సర్వథా మహాసత్త్వం, అపార బలసంపన్నుడు।”
Verse 7
भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात्।सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः।।।।युष्माभिस्सहितैस्सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः।तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किञ्चिदेव नः।।।।तदेव नात्र सन्देहः प्रसह्य परिगृह्यताम्।नावमान्यो भवद्भिश्च हरिर्धीरपराक्रमः।।।।
ఇంద్రుడు తపోబలంతో మన కోసమే (మనకు శిక్ష కలిగించుటకు) ఇతనిని సృష్టించి ఉండవచ్చు. మీ అందరి సహాయంతో నేను నాగులు, యక్షులు, గంధర్వులు, దేవులు, అసురులు, మహర్షులనూ జయించాను; అందువల్ల వారు మనకు ఏదో అపకారం తప్పక ఏర్పరచుతున్నారు—ఇందులో సందేహం లేదు. కాబట్టి బలవంతంగా పట్టుకొని వశపరచండి; అయితే ధైర్యపరాక్రమముగల ఈ వానరుని అవమానించకండి।
Verse 8
भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात्।सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः।।5.46.7।।युष्माभिस्सहितैस्सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः।तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किञ्चिदेव नः।।5.46.8।।तदेव नात्र सन्देहः प्रसह्य परिगृह्यताम्।नावमान्यो भवद्भिश्च हरिर्धीरपराक्रमः।।5.46.9।।
ఇంద్రుడు తపోబలంతో మన కోసమే (శిక్షార్థం) ఇతనిని సృష్టించి ఉండవచ్చు. మీ అందరి సహాయంతో నేను నాగులు, యక్షులు, గంధర్వులు, దేవులు, అసురులు, మహర్షులనూ జయించాను; కాబట్టి వారు మనకు ఏదో అపకారం తప్పక ఏర్పరచుతున్నారు—ఇందులో సందేహం లేదు. అందుచేత బలవంతంగా పట్టుకొని వశపరచండి; కానీ ధీరపరాక్రమముగల ఈ వానరుని అవమానించవద్దు।
Verse 9
भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात्।सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः।।5.46.7।।युष्माभिस्सहितैस्सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः।तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किञ्चिदेव नः।।5.46.8।।तदेव नात्र सन्देहः प्रसह्य परिगृह्यताम्।नावमान्यो भवद्भिश्च हरिर्धीरपराक्रमः।।5.46.9।।
ఇందులో ఏమాత్రం సందేహం లేదు: బలవంతంగా పట్టుకొని తీసుకురండి. అయితే ఇతడు ధీరపరాక్రమముగల వానరుడు—మీరు ఇతనిని అవమానించకండి।
Verse 10
दृष्टा हि हरयः पूर्वं मया विपुलविक्रमाः।वाली च सहसुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः।।।।नीलस्सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः।नैवं तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः।।।।न मतिर्न बलोत्साहौ न रूपपरिकल्पनम्।
నేను ఇంతకు ముందు అపార పరాక్రమముగల వానరులను చూశాను—సుగ్రీవునితో వాలి, మహాబలుడు జాంబవంతుడు, సేనాపతి నీలుడు, అలాగే ద్వివిదాది ఇతరులు. అయితే వారిలో ఎవరికీ ఇంత భయంకరమైన గతి లేదు, ఇంత తేజస్సు లేదు, ఇంత పరాక్రమం లేదు; ఇంత బుద్ధి, బల-ఉత్సాహం, మరియు ఇష్టానుసారంగా రూపం ధరించే శక్తి కూడా లేదు।
Verse 11
दृष्टा हि हरयः पूर्वं मया विपुलविक्रमाः।वाली च सहसुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः।।5.46.10।।नीलस्सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः।नैवं तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः।।5.46.11।।न मतिर्न बलोत्साहौ न रूपपरिकल्पनम्।
దక్షిణ పాఠంలో ఇది నిరంతరంగా చెప్పబడిన మాట—నేను ముందే అనేక మహాపరాక్రమశాలీ వానర నాయకులను చూశాను: సుగ్రీవునితో వాలి, మహాబలుడు జాంబవంతుడు, సేనాపతి నీలుడు, ద్వివిదాది. అయినా వారిలో ఎవరికీ ఇంత భయంకరమైన గతి లేదు, ఇంత తేజస్సు లేదు, ఇంత పరాక్రమం లేదు; ఇంత బుద్ధి, బల-ఉత్సాహం, మరియు ఇష్టానుసార రూపధారణ శక్తి కూడా లేదు।
Verse 12
महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम्।।।।प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः।
నిశ్చయంగా తెలుసుకోండి—కపి రూపంలో ఇక్కడ ఒక మహాసత్త్వం నిలిచి ఉంది. కాబట్టి మహా ప్రయత్నం చేసి ఇతనిని నియంత్రించి, పట్టుకునే ఏర్పాట్లు చేయండి।
Verse 13
कामं लोकास्त्रयस्सेन्द्रास्ससुरासुरमानवाः।।।।भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे।
నిజమే, ఇంద్రునితో కూడిన త్రిలోకమంతా—దేవులు, అసురులు, మనుష్యులతో సహా—యుద్ధభూమిలో మీ ముందర నిలబడటానికి కూడా సరిపోదు।
Verse 14
तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे।।।।आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला।
అయినప్పటికీ, నయజ్ఞానంతో యుద్ధంలో విజయాన్ని కోరువాడు శ్రమతో తనను తాను రక్షించుకోవాలి; ఎందుకంటే యుద్ధసిద్ధి నిజంగా చంచలమైనది, అనిశ్చితమైనది।
Verse 15
ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः।।।।समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः।रथैर्मत्तैश्च मातङ्गैर्वाजिभिश्च महाजवैः।।।।शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैस्सर्वैश्चोपचिता बलैः।
ఆ మహౌజస్వులైన వీరులు స్వామివాక్యాన్ని స్వీకరించి, హుతాశనసమాన తేజస్సుతో మహావేగంగా బయలుదేరారు. రథాలు, మదించిన గజాలు, మహాజవమైన అశ్వాలు, నానావిధమైన తీక్ష్ణ శస్త్రాలతో సన్నద్ధమై, సముపార్జిత బలమంతటితో ముందుకు సాగారు।
Verse 16
ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः।।5.46.15।।समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः।रथैर्मत्तैश्च मातङ्गैर्वाजिभिश्च महाजवैः।।5.46.16।।शस्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैस्सर्वैश्चोपचिता बलैः।
దక్షిణ పాఠంలో ఇదే సమరసన్నాహ దృశ్యం పునర్విభజనతో కొనసాగుతుంది—ఆ మహౌజస్వులు స్వామివాక్యాన్ని స్వీకరించి, హుతాశనసమాన తేజస్సుతో మహావేగంగా లేచి ముందుకు కదిలారు. రథాలు, మదించిన గజాలు, వేగవంతమైన అశ్వాలు, నానావిధ తీక్ష్ణ శస్త్రాలతో, సముపార్జిత బలమంతటితో వారు దూసుకెళ్లారు।
Verse 17
ततस्तं ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम्।।।।रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम्।तोरणस्थं महोत्साहं महासत्त्वं महाबलम्।।।।
అప్పుడు ఆ వీర రాక్షసులు ఆ మహాకపిని చూశారు—తన తేజోరశ్ములతో మాలికలై, ఉదయించే సూర్యునివలె రశ్మిమంతుడై దగ్ధమవుతూ. అతడు తోరణంపై నిలిచి, మహోత్సాహం, మహాసత్త్వం, మహాబలం కలవాడై ప్రకాశించాడు।
Verse 18
ततस्तं ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम्।।5.46.17।।रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम्।तोरणस्थं महोत्साहं महासत्त्वं महाबलम्।।5.46.18।।
అప్పుడు వీర రాక్షసులు ఆ మహాకపిని దర్శించారు—తన తేజోరశ్ములతో వలయింపబడి, ఉదయించే సూర్యునివలె రశ్మిమంతుడై ప్రకాశించువాడిని. అతడు తోరణస్థుడై, మహోత్సాహం, మహాసత్త్వం, మహాబలం కలవాడై నిలిచెను।
Verse 19
महामतिं महावेगं महाकायं महाबलम्।तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः।।।।तै स्तै: प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः।
అతడు—మహామతి, మహావేగి, మహాకాయుడు, మహాబలవంతుడు—అని చూచిన వెంటనే వారు అందరూ అన్ని దిశలలో స్థానం తీసుకున్నారు. ఆపై భయంకరమైన ఆయుధాలతో, ఒక్కొక్క దిక్కునుంచి అతనిపై దూకి పడ్డారు।
Verse 20
तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाश्शिताः पीतमुखाश्शराः।।।।शिरस्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः।
అప్పుడు దుర్ధరుడు ఐదు ఇనుప తীক্ষ్ణమైన, పదునైన, స్వర్ణముఖ బాణాలను సంధించాడు; అవి కమలదళాలవలె కాంతిమంతంగా అతని శిరస్సులో బిగుసుకున్నాయి।
Verse 21
स तैः पञ्चभिराविद्धश्शरैश्शिरसि वानरः।।।।उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन्।
శిరస్సులో ఆ ఐదు బాణాలు గుచ్చుకున్నప్పటికీ ఆ వానరుడు ఆకాశంలోకి ఎగిరి, గర్జిస్తూ దశదిశలన్నిటినీ నినదింపజేశాడు।
Verse 22
ततस्तु दुर्धरो वीरस्सरथस्सज्यकार्मुकः।।।।किरन् शरशतैस्तीक्ष्णैरभिपेदे महाबलः।
అప్పుడు మహాబలుడైన వీరుడు దుర్ధరుడు రథారూఢుడై, ధనుస్సును ప్రత్యంచతో సిద్ధం చేసుకొని, తೀಕ್ಷ్ణమైన వందల బాణాలను కురిపిస్తూ మళ్లీ అతనిపై దాడి చేశాడు।
Verse 23
स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम्।।।।वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः।
ఆ కపి ఆకాశంలో బాణవర్షం కురిపిస్తున్న అతనిని మధ్యాకాశంలోనే అడ్డుకున్నాడు—వర్షాకాలాంతంలో వాయువు వర్షభారిత మేఘాన్ని వెనక్కు తోలినట్లుగా।
Verse 24
अर्ध्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः।।।।चकार कदनं भूयो व्यवर्धत च वेगवान्।
అప్పుడు దుర్ధరుడు మళ్లీ దాడి చేయగా, వేగశాలి వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు మరల విస్తారరూపం ధరించి ఘోర సంహారం చేసి యుద్ధాన్ని మరింత ఉద్ధృతం చేశాడు।
Verse 25
स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः।।।।निपपात महावेगो विद्युद्राशिर्गिराविव।
అప్పుడు ఆ మహావేగవంతుడైన వానరుడు క్షణంలోనే దూరంగా ఎగిరి, దుర్ధరుని రథంపై పర్వతాన్ని తాకిన మెరుపు గుంపులా బలంగా పడిపోయాడు।
Verse 26
ततस्स मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूबरम्।।।।विहाय न्यपतद्भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः।
అప్పుడు ఎనిమిది గుర్రాలు చనిపోయి, అక్షము కूबरము విరిగిన రథం చూర్ణమైపోయింది; దాన్ని విడిచి దుర్ధరుడు ప్రాణాలు విడిచి నేలపై పడిపోయాడు।
Verse 27
तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि।।।।सञ्जातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेतुररिन्दमौ।
దుర్ధరుడు నేలపై పడిపోయినదాన్ని చూసి, విరూపాక్షుడు యూపాక్షుడు—అజేయులు, శత్రునాశకులు—కోపంతో రగిలి ముందుకు దూకారు।
Verse 28
स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमलेऽम्बरे।।।।मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः।
నిర్మలమైన ఆకాశంలో స్థిరంగా ఉన్న మహాబాహు వానరుని మీద వారు ఇద్దరూ అకస్మాత్తుగా ఎగిరి, ఇనుప ముద్గరాలతో అతని వక్షస్థలాన్ని బలంగా కొట్టారు।
Verse 29
तयोर्वेगवतोर्वेगं विनिहत्य महाबलः।।।।निपपात पुनर्भूमौ सुपर्णसमविक्रमः।
సుపర్ణుడు (గరుడుడు) సమాన పరాక్రమముగల ఆ మహాబలుడు, ఆ వేగవంతులైన శత్రువుల వేగాన్ని అణచివేసి, మళ్లీ భూమిపై పడిపోయెను।
Verse 30
स सालवृक्षमासाद्य तमुत्पाट्य च वानरः।।।।तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः।
అప్పుడు పవనాత్మజుడైన వానరుడు శాలవృక్షమునకు చేరి దానిని పెకలించి, ఆ వృక్షముతోనే ఆ ఇద్దరు వీర రాక్షసులను సంహరించెను।
Verse 31
ततस्तांस्त्रीन्हतान्ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना।।।।अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम्।भासकर्णश्च सङ्कृद्धश्शूलमादाय वीर्यवान्।।।।
ఆ వేగవంతుడైన వానరుడు ఆ ముగ్గురిని సంహరించెనని తెలిసిన వెంటనే మహావేగుడైన ప్రఘసుడు బలాత్కారముగా హనుమంతునిపై దూకెను; క్రోధించిన వీర్యవంతుడైన భాసకర్ణుడు కూడా శూలమును పట్టుకొని ముందుకు వచ్చెను।
Verse 32
ततस्तांस्त्रीन्हतान्ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना।।5.46.31।।अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम्।भासकर्णश्च सङ्कृद्धश्शूलमादाय वीर्यवान्।।5.46.32।।
（దక్షిణ పాఠములో పునరుక్తి）ఆ వేగవంతుడైన వానరుడు ఆ ముగ్గురిని చంపెనని తెలిసి, మహావేగుడైన ప్రఘసుడు బలాత్కారముగా హనుమంతునిపై దాడి చేసెను; క్రోధించిన వీర్యవంతుడైన భాసకర్ణుడు శూలమును ధరించి ముందుకు సాగెను।
Verse 33
एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितम्।पट्टिसेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्ययोधयत्।।।।भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम्।
ఒక వైపు ప్రఘసుడు పదునైన అగ్రం గల పట్టిశంతో యశస్వి కపిశార్దూలుని ఎదుర్కొని దాడి చేశాడు; మరొక వైపు రాక్షసుడు భాసకర్ణుడు శూలంతో కపిశ్రేష్ఠునిపై ప్రహారం చేశాడు।
Verse 34
स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः।।।।अभवद्वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः।
ఆ ఇద్దరి దెబ్బలతో అవయవాలు గాయపడి, శరీరరోమాలు రక్తంతో తడిసిన ఆ వానరుడు క్రోధంతో ఉప్పొంగాడు—ఉదయించే బాలసూర్యుని వలె ప్రకాశించాడు।
Verse 35
समुत्पाट्य गिरेश्शृङ्गं समृगव्यालपादपम्।।।।जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः।
వీరుడైన హనుమాన్—కపులలో మహాగజంలా—వృక్షాలు, మృగాలు, వ్యాళాలు సహా ఒక పర్వతశిఖరాన్ని పెకలించి, అదే శిఖరంతో ఆ ఇద్దరు రాక్షసులను కూలదోశాడు।
Verse 36
ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु।।।।बलं तदवशेषं च नाशयामास वानरः।
ఆపై ఐదుగురు సేనాపతులు కూలిపోయినప్పుడు, ఆ వానరుడు మిగిలిన సైన్యబలాన్నీ నాశనం చేయసాగాడు।
Verse 37
अश्वैरश्वान् गजैर्नागान् योधैर्योधान् रथैरथान्।।।।स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान्।
ఆ కపి యుద్ధంలో సమానాన్ని సమానంతోనే నాశనం చేశాడు—గుర్రాలతో గుర్రాలు, గజాలతో గజాలు, యోధులతో యోధులు, రథాలతో రథాలు—సహస్రాక్ష ఇంద్రుడు అసురులను సంహరించినట్లుగా।
Verse 38
हतैर्नागैश्च तुरगैर्भग्नाक्षैश्च महारथैः।।।।हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः।
హతమైన ఏనుగులు, గుర్రాలు, అక్షాలు విరిగిన మహారథాలు, పడిపోయిన రాక్షసులతో భూమి చుట్టూరా నిండిపోయి, మార్గాలు అన్ని వైపులా రుద్ధమయ్యాయి।
Verse 39
ततः कपिस्तान्ध्वजिनीपतीन् रणे निहत्य वीरान्सबलान्सवाहनान्।समीक्ष्य वीरः परिगृह्य तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये।।।।
అప్పుడు ఆ వీర వానరుడు యుద్ధంలో ధ్వజినీపతులైన వీరులను వారి సైన్యముతో, వాహనములతో సహా సంహరించాడు. అనంతరం యుద్ధభూమిని పరిశీలించి మళ్లీ తోరణాన్ని పట్టుకొని, ప్రాణుల వినాశకాలంలో కాలుడిలా సిద్ధంగా నిలిచాడు।
Frequently Asked Questions
Ravana’s directive balances fear and policy: he orders Hanuman to be captured forcibly yet not insulted or harmed unnecessarily, implying a dharma-adjacent restraint motivated by uncertainty about Hanuman’s divine or extraordinary nature.
Power without prudent strategy is unstable: Ravana explicitly states that victory in war is uncertain (yuddhasiddhi is cañcalā), therefore intelligent nīti and self-protection are essential even for the mighty.
The toraṇa (city archway/gate structure) of Laṅkā functions as the tactical landmark and symbolic threshold—Hanuman holds this liminal space, turning the gateway into a stage for the collapse of Ravana’s command structure.