Sarga 30
हनुमता सीतासंवादोपायचिन्ता — Hanuman’s Deliberation on How to Address Sita
सुन्दरकाण्ड
ఈ సర్గంలో అశోకవనంలో దాగి ఉన్న హనుమంతుడు సీత, త్రిజట స్వప్నవృత్తాంతం, రాక్షసీల బెదిరింపులు మొదలైన మాటల మార్పిడిని విని, పర్యవేక్షణలో ఉన్న దూతధర్మం (దూతనీతి) గురించి సూక్ష్మంగా ఆలోచిస్తాడు. సీత సందేశం లేకుండా తిరిగి వెళితే రాముని ఎదుట బాధ్యత దెబ్బతింటుందని, వానరసేన సమీకరణ ప్రయత్నం వ్యర్థమవుతుందని గ్రహిస్తాడు. అయితే బహిరంగంగా మాట్లాడితే ప్రమాదమని కూడా తూచుతాడు—వైదేహి అతన్ని రావణుని వేషధారి అని అనుమానించి భయపడవచ్చు; అప్పుడు కలకలం, ఆయుధప్రతిస్పందన, పట్టుబడటం, అలసట వంటివి కలిగి సముద్రలంఘన చేసి తిరిగి వెళ్లడం అసాధ్యమవుతుంది. అందువల్ల ద్వంద్వ సంకటమే—మౌనం సీతను నిరాశలో మరణసీమకు నెట్టవచ్చు; అకాల వాక్యం అయితే కార్యం కూలిపోవచ్చు. చివరికి హనుమంతుడు నిర్ణయించుకుంటాడు—ధర్మానుగుణంగా, మృదువుగా, రామగుణస్తుతితో నిండిన మాటలతో నెమ్మదిగా సీతను సమీపించాలి. సీత కలత చెందకుండా వినగలిగేలా మధురమైన, మానవబోధ్యమైన, ధైర్యం కలిగించే భాషను ఎంచుకొని సంభాషణకు సరైన ఉపాయాన్ని సిద్ధం చేస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
हनुमानपि विक्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः।सीतायास्त्रिजटायाश्च राक्षसीनां च तर्जनम्।।।।
పరాక్రమశాలి హనుమానుడు కూడా సమస్తాన్ని యథాతథంగా విన్నాడు—సీత మాటలు, త్రిజట మాటలు, అలాగే రాక్షసీమణుల బెదిరింపులతో కూడిన కఠిన వాక్యాలు.
Verse 2
अवेक्षमाणस्तां देवीं देवतामिव नन्दने।ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास वानरः।।।।
నందనవనంలోని దేవతలా కనిపించిన ఆ దివ్య దేవిని తిలకిస్తూ, ఆ వానరుడు అనేక విధాలైన ఆలోచనల్లో మునిగిపోయాడు.
Verse 3
यां कपीनां सहस्राणि सुबहून्ययुतानि च।दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते सेयमासादिता मया।।।।
వానరుల వేలలు—అనేక దశవేలలు—అన్ని దిక్కులలో వెదుకుతున్న ఆమెనే, ఆ సీతను నేను కనుగొన్నాను.
Verse 4
चारेण तु सुयुक्तेन शत्रोश्शक्तिमवेक्षता।गूढेन चरता तावदवेक्षितमिदं मया।।।।
సుయోగ్య గూఢచారిలా జాగ్రత్తగా వేషధారణలో సంచరిస్తూ, శత్రువు శక్తిని పరిశీలించి, నేను ఇప్పుడు ఈ సమస్త స్థలాన్ని గమనించాను।
Verse 5
राक्षसानां विशेषश्च पुरी चेयमवेक्षिता।राक्षसाधिपतेरस्य प्रभावो रावणस्य च।।।।
రాక్షసుల ప్రత్యేక బలాలను, ఈ నగరాన్ని కూడా నేను సమ్యకంగా పరిశీలించాను; రాక్షసాధిపతి రావణుని ప్రభావం, పరాక్రమం కూడా చూశాను।
Verse 6
युक्तं तस्याप्रमेयस्य सर्वसत्त्वदयावतः।समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनकाङ्क्षिणीम्।।।।
అప్రమేయ పరాక్రముడూ, సమస్త జీవులపై దయగలవాడైన అతని భార్య—భర్త దర్శనాన్ని కోరుకునే ఆమెను—ఆశ్వాసింపజేయడం యుక్తమే।
Verse 7
अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम्।अदृष्टदुःखां दुःखार्तां दुःखस्यान्तमगच्छतीम्।।।।
పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖముగల, ఇంతకు ముందు ఇలాంటి దుఃఖం చూడని, ఇప్పుడు శోకంతో బాధపడుతూ దుఃఖానికి అంతం కనబడని ఆమెను నేను ఆశ్వాసింపజేస్తాను।
Verse 8
यद्यप्यहमिमां देवीं शोकोपहतचेतनाम्।अनाश्वास्य गमिष्यामि दोषवद्गमनं भवेत्।।।।
శోకంతో వ్యాకులమైన ఈ దేవిని ఆదరించి ధైర్యం చెప్పకుండా నేను వెళ్లిపోతే, నా గమనం దోషభూతమై నిందనీయం అవుతుంది।
Verse 9
गते हि मयि तत्रेयं राजपुत्री यशस्विनी।परित्राणमविन्दन्ती जानकी जीवितं त्यजेत्।।।।
నేను ఇక్కడి నుండి వెళ్లిపోయినట్లయితే, ఈ యశస్సుగల రాజకుమారి జానకి రక్షణ మార్గం కనబడక ప్రాణత్యాగం చేయవచ్చు।
Verse 10
मया च स महाबाहुः पूर्णचन्द्रनिभाननः।समाश्यासयितुं न्याय्यस्सीतादर्शनलालसः।।।।
మరియు సీతాదర్శనానికి తపించే, పూర్ణచంద్రసమ ముఖముగల మహాబాహు శ్రీరామునికి నేను ధైర్యం కలిగించి ఆశ్వాసన ఇవ్వడం సముచితం.
Verse 11
निशाचरीणां प्रत्यक्षमनर्हं चाभिभाषितम्।कथन्नु खलु कर्तव्यमिदं कृच्छ्रगतो ह्यहम्।।।।
ఈ నిశాచరీల ప్రత్యక్షంలో సీతతో బహిరంగంగా మాట్లాడటం అనుచితం. నేను సంకటస్థితిలో ఉన్నాను—ఇప్పుడు ఇది ఎలా చేయాలి?
Verse 12
अनेन रात्रिशेषेण यदि नाश्वास्यते मया।सर्वथा नास्ति सन्देहः परित्यक्ष्यति जीवितम्।।।।
ఈ మిగిలిన రాత్రి లోపల నేను ఆమెకు ఆశ్వాసన ఇవ్వకపోతే, ఎలాంటి సందేహం లేదు—ఆమె ప్రాణాలను విడిచిపెడుతుంది.
Verse 13
रामश्च यदि पृच्छेन्मां किं मां सीताब्रवीद्वचः।किमहं तं प्रति ब्रूयामसंभाष्य सुमध्यमाम्।।।।
శ్రీరాముడు నన్ను అడిగితే— ‘సీత నిన్ను ఏమని సందేశం చెప్పింది?’ ఆ సుమధ్యమా దేవిని కలసి మాటలాడకుండానే నేను ఆయనకు నిజంగా ఏమని చెప్పగలను?
Verse 14
सीतासन्देशरहितं मामितस्त्वरयाऽगतम्।निर्दहेदपि काकुत्स्य क्रुद्धस्तीव्रेण चक्षुषा।।।।
సీత సందేశం లేకుండా నేను ఇక్కడి నుంచి త్వరగా తిరిగి వెళితే, క్రోధించిన కాకుత్స్థనందనుడు శ్రీరాముడు తన తీక్ష్ణ దృష్టి తేజస్సుతో నన్ను కూడా దహించివేయగలడు.
Verse 15
यदि चोद्योजयिष्यामि भर्तारं रामकारणात्।व्यर्थमागमनं तस्य ससैन्यस्य भविष्यति।।।।
శ్రీరాముని నిమిత్తం సీత ఆశ్వాసం పొందకముందే నేను వానరేంద్రుడిని అతని సైన్యంతో కదిలిస్తే, ఆ సైన్యంతో అతని రాక వ్యర్థమవుతుంది.
Verse 16
अन्तरं त्वहमासाद्य राक्षसीनामिह स्थितः।शनैराश्वासयिष्यामि सन्तापबहुळामिमाम्।।।।
నేను ఇక్కడే ఉండి ఈ రాక్షసుల మధ్య ఒక అవకాశం పొందిన తరువాత, దుఃఖంతో నిండిన ఈ దేవిని మెల్లమెల్లగా ఓదార్చుతాను.
Verse 17
अहं त्वतितनुश्चैव वानरश्च विशेषतः।वाचं चोदाहरिष्यामि मानुषीमिह संस्कृताम्।।।।
నేను దేహములో అతి చిన్నవాడను, ముఖ్యంగా వానరుడను; అయినా ఇక్కడ మనుష్యుల పరిష్కృత సంస్కృత వాణిని పలుకుదును।
Verse 18
यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृताम्।रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति।।।।वानरस्य विशेषेण कथं स्यादभिभाषणम्।
నేను ద్విజునివలె పరిష్కృత సంస్కృత వాణి పలికితే, సీత నన్ను రావణుడని అనుకొని భయపడుతుంది; ఎందుకంటే ప్రత్యేకంగా వానరుడు అలా ఎలా మాట్లాడగలడు?
Verse 19
अवश्यमेव वक्तव्यं मानुषं वाक्यमर्थवत्।।।।मया सान्त्वयितुं शक्या नान्यथेयमनिन्दिता।
కాబట్టి నేను తప్పక మనుష్యుల భాషలో అర్థవంతమైన మాటలు పలకాలి; ఈ అనిందిత స్త్రీని ఓదార్చగలిగేది నాకు ఇలానే—ఇతర విధంగా కాదు।
Verse 20
सेयमालोक्य मे रूपं जानकी भाषितं तथा।।।।रक्षोभिस्त्रासिता पूर्वं भूयस्त्रासं गमिष्यति।
ఈ జానకి నా రూపాన్ని చూసి, అలాగే ఆ విధమైన మాటలు విని—మునుపే రాక్షసులచే భయపడినదే—మళ్లీ భయానికి లోనవుతుంది।
Verse 21
ततो जातपरित्रासा शब्दं कुर्यान्मनस्विनी।।।।जानमाना विशालाक्षी रावणं कामरूपिणम्।
అప్పుడు భయంతో కలత చెందిన ఆ మనస్విని విశాలాక్షి—నన్ను కామరూపి రావణుడని భావించి—కేక వేయవచ్చు।
Verse 22
सीतया च कृते शब्दे सहसा राक्षसीगणा:।नानाप्रहरणो घोर: समेयादन्तकोपम:।।।।
సీత కేక పెట్టిన వెంటనే, భయంకరమైన రాక్షసీ-కాపలాదారులు నానా ఆయుధాలు ధరించి, యముని వలె భీతికరులై, క్షణంలోనే సమకూరుతారు।
Verse 23
ततो मां सम्परिक्षिप्य सर्वतो विकृताननाः।।।।वधे च ग्रहणे चैव कुर्युर्यत्नं यथाबलम्।
అప్పుడు వికృతముఖాలైన రాక్షసీలు నన్ను అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టి, తమ తమ బలానుసారం, నన్ను పట్టుకోవడానికి గానీ చంపడానికి గానీ తీవ్రంగా ప్రయత్నిస్తారు।
Verse 24
गृह्य शाखाः प्रशाखाश्च स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम्।।।।दृष्ट्वा विपरिधावन्तं भवेयुर्भयशङ्किताः।
ఎత్తైన వృక్షాల కొమ్మలు, ఉపకొమ్మలు, కాండాలను పట్టుకుని నేను ఇటు అటు పరుగెత్తడం చూసి, ఆ రాక్షసీ-కాపలాదారులు భయంతో సందేహభీతులవుతారు।
Verse 25
मम रूपं च सम्प्रेक्ष्य वने विचरतो महत्।।।।राक्षस्यो भयवित्रस्ता भवेयुर्विकृताननाः।
అలాగే వనంలో సంచరిస్తున్న నా మహత్తర రూపాన్ని చూసి, వికృతముఖాలైన రాక్షసీలు భయంతో వణికిపోతారు।
Verse 26
ततः कुर्युस्समाह्वानं राक्षस्यो रक्षसामपि।।।।राक्षसेन्द्रनियुक्तानां राक्षसेन्द्रनिवेशने।
అప్పుడు ఆ రాక్షసీలు రాక్షసేంద్రుని నివాసంలో నియమించబడిన రాక్షస కాపలాదారులనూ పిలుచుటకు పెద్దగా కేకలు వేసి హెచ్చరిక చేస్తారు।
Verse 27
ते शूलशक्तिनिस्त्रिंशविविधायुधपाणयः।।।।आपतेयुर्विमर्देऽस्मिन्वेगेनोद्वेगकारणात्।
త్రిశూలం, శక్తి, ఖడ్గం మొదలైన నానావిధ ఆయుధాలు చేతబట్టి, ఉద్వేగభయ కారణంగా వారు మహావేగంతో ఈ ఘోర సంగ్రామంలోకి దూసుకొచ్చేవారు.
Verse 28
समृद्धस्तैस्तु परितो विधमन् रक्षसां बलम्।।।।शक्नुयां न तु संप्राप्तुं परं पारं महोदधेः।
వారు నన్ను చుట్టుముట్టిన స్థితిలో, నేను రాక్షససేనను చెదరగొట్టినప్పటికీ, మహాసముద్రం అవతలి తీరం చేరలేకపోవచ్చు; యుద్ధంలో నా బలం క్షీణిస్తుంది.
Verse 29
मां वा गृह्णीयुराप्लुत्य बहवश्शीघ्रकारिणः।।।।स्यादियं चागृहीतार्था मम च ग्रहणं भवेत्।
లేదా త్వరగా కార్యం చేసే అనేక రాక్షసులు దూకి నన్ను పట్టుకోవచ్చు; అప్పుడు ఈమె (సీత) సందేశం పొందకుండానే మిగిలిపోతుంది, నేనూ బంధించబడతాను.
Verse 30
हिंसाभिरुचयो हिंस्युरिमां वा जनकात्मजाम्।।।।विपन्नं स्यात्ततः कार्यं रामसुग्रीवयोरिदम्।
హింసలో ఆసక్తి గల రాక్షసులు ఈ జనకాత్మజను హానిచేయవచ్చు; అప్పుడు రామసుగ్రీవుల ఈ కార్యం విఫలమై నాశనమవుతుంది.
Verse 31
उद्देशे नष्टमार्गेऽस्मिन् राक्षसैः परिवारिते।।।।सागरेण परिक्षिप्ते गुप्ते वसति जानकी।
ఈ ప్రదేశంలో మార్గం మరుగైపోయినట్లుంది; రాక్షసులు చుట్టుముట్టి, సముద్రం అన్ని వైపులా ఆవరించి ఉన్న ఈ గుప్తస్థలంలో జానకీ దేవి నివసిస్తోంది।
Verse 32
विशस्ते वा गृहीते वा रक्षोभिर्मयि संयुगे।।।।नान्यं पश्यामि रामस्य सहायं कार्यसाधने।
యుద్ధంలో నేను రాక్షసుల చేత హతుడనైయినా లేదా బంధింపబడినా, ఈ కార్యసాధనకు శ్రీరామునికి మరొక సహాయకుడు నాకు కనిపించడు।
Verse 33
विमृशंश्च न पश्यामि यो हते मयि वानरः।।।।शतयोजनविस्तीर्णं लङ्घयेत महोदधिम्।
సూక్ష్మంగా ఆలోచించినా, నేను హతుడైతే, శతయోజన విస్తీర్ణమైన ఈ మహోదధిని దాటి మళ్లీ ఇక్కడికి చేరగల మరొక వానరుడు నాకు కనిపించడు।
Verse 34
कामं हन्तुं समर्थोऽस्मि सहस्राण्यपि रक्षसाम्।।।।न तु शक्ष्यामि सम्प्राप्तुं परं पारं महोदधेः।
నేను కోరితే రాక్షసుల వేల మందినైనా సంహరించగలను; కానీ ఆ తరువాత ఈ మహోదధి యొక్క పరతీరానికి మళ్లీ చేరగలనో లేదో నిశ్చయం కాదు।
Verse 35
असत्यानि च युद्धानि संशयो मे न रोचते।।।।कश्च निस्संशयं कार्यं कुर्यात्प्राज्ञः ससंशयम्।
యుద్ధాలు అనిశ్చితమైనవే; నాకు సందేహం ఇష్టం లేదు. నిశ్చయంగా చేయవలసిన కార్యాన్ని ఏ ప్రాజ్ఞుడు సందేహంతో ఎలా చేపడతాడు?
Verse 36
प्राणत्यागश्च वैदेह्या भवेदनभिभाषणे।।।।एष दोषो महान्हि स्यान्मम सीताभिभाषणे।
నేను మాట్లాడకపోతే వైదేహి ప్రాణత్యాగం చేయవచ్చు; కానీ సీతతో మాట్లాడటమూ నాకు మహా ప్రమాదమే—ఈ మహాదోషాన్ని నేను తూచిచూడాలి।
Verse 37
भूताश्चार्था विनश्यन्ति देशकालविरोधिताः।।।।विक्लबं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा।
దేశం-కాలం విరుద్ధంగా ఉన్నప్పుడు సిద్ధమైన కార్యమూ నశిస్తుంది; గందరగోళ దూతపై ఆధారపడితే—సూర్యోదయానికి చీకటి తొలగినట్లే—అది చెదిరిపోతుంది।
Verse 38
अर्थानर्थान्तरे बुद्धिनिश्चितापि न शोभते।।।।घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः।
లాభం–అనర్థం మధ్య ఊగిసలాడితే నిర్ణయబుద్ధి కూడా శోభించదు; పండితమని తాము భావించే దూతలే కార్యాన్ని నాశనం చేస్తారు।
Verse 39
न विनश्येत्कथं कार्यं वैक्लब्यं न कथं भवेत्।।।।लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत्।
కార్యం ఎలా నశించకుండా ఉంటుంది? వైఫల్యం ఎలా రాకుండా ఉంటుంది? నా సముద్రలంఘనం ఎలా వృథా కాకుండా ఉంటుంది?
Verse 40
कथं नु खलु वाक्यं मे शृणुयान्नोद्विजेत वा।इति सञ्चिन्त्य हनुमांश्चकार मतिमान्मतिम्।।।।
“ఆమె నా మాటలు ఎలా విని భయపడకుండా ఉంటుంది?” అని ఆలోచించి, బుద్ధిమంతుడైన హనుమంతుడు మనసులో ఒక సూక్ష్మమైన యోచనను ఏర్పరచుకున్నాడు।
Verse 41
राममक्लिष्टकर्माणं सुबन्धुमनुकीर्तयन्।।।।नैनामुद्वेजयिष्यामि तद्बन्धुगतमानसाम्।
అక్లిష్టకర్ముడైన, ఆమెకు ప్రియమైన బంధువు శ్రీరాముని కీర్తిస్తూ నేను ఆమెను భయపెట్టను; ఎందుకంటే ఆమె మనస్సు ఆ ప్రియ బంధువుపైనే నిలిచింది।
Verse 42
इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य रामस्य विदितात्मनः।।।।शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन्।श्रावयिष्यामि सर्वाणि मधुरां प्रब्रुवन् गिरम्।।।।श्रद्धास्यति यथाहीयं तथा सर्वं समादधे।
ఇక్ష్వాకువంశంలో శ్రేష్ఠుడు, ఆత్మజ్ఞుడైన రాముని శుభమయమైన ధర్మయుక్త వచనాలను ఆమెకు సమర్పించి, మధుర స్వరంతో అన్నిటినీ వినిపిస్తాను; ఆమె నన్ను నమ్మేలా అన్నీ యథాతథంగా తెలియజేస్తాను।
Verse 43
इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य रामस्य विदितात्मनः।।5.30.42।।शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन्।श्रावयिष्यामि सर्वाणि मधुरां प्रब्रुवन् गिरम्।।5.30.43।।श्रद्धास्यति यथाहीयं तथा सर्वं समादधे।
అప్రమేయ పరాక్రముడూ, సమస్త జీవులపై దయగలవాడైన అతని భార్య—భర్త దర్శనాన్ని కోరుకునే ఆమెను—ఆశ్వాసింపజేయడం యుక్తమే।
Verse 44
इति स बहुविधं महानुभावोजगतिपतेः प्रमदामवेक्षमाणः।मधुरमवितथं जगाद वाक्यंद्रुमविटपान्तरमास्थितो हनूमान्।।।।
ఇలా మహానుభావుడైన హనుమాన్, చెట్టు కొమ్మల మధ్య నిలిచి, జగత్పతి ప్రియురాలిని వీక్షిస్తూ, అనేక విధాలుగా స్తుతిస్తూ, మధురమైనదీ అసత్యరహితమైనదీ అయిన వాక్యాన్ని పలికాడు।
Frequently Asked Questions
Hanumān faces a dharma-sankat: if he does not speak, Sītā may abandon life in despair; if he speaks improperly or at the wrong time, she may panic, summon the rākṣasīs and guards, and the mission may end in capture or futile combat that prevents his return across the ocean.
Right action depends on deśa-kāla (place and time) and the recipient’s state of mind: compassion must be executed with discernment. The text frames successful dharma as truthful intent plus skillful means—speech that is sweet, confidence-building, and aligned with righteousness.
Laṅkā’s fortified environment and Aśoka-vana (the grove where Sītā is held) are central, with the Mahodadhi/Sāgara (the great ocean) functioning as the logistical boundary that makes needless combat a strategic failure for the return journey.