Sarga 12
द्वादशः सर्गः — हनूमतः अन्तःपुरविचयः (Hanuman’s Search Through Ravana’s Inner Apartments)
सुन्दरकाण्ड
ఈ సర్గలో హనుమంతుడు లంక మధ్యభాగంలోని మహాప్రాసాద సముదాయంలో మళ్లీ క్రమబద్ధంగా, సూక్ష్మంగా అన్వేషణను కొనసాగిస్తాడు. సీతాదర్శన తపనతో లతాగృహాలు, చిత్రశాలలు, శయనకక్ష్యలు, భోజనమండపాలు, క్రీడాగృహాలు, ఉద్యానవీధులు, భూగర్భకక్ష్యలు, దేవాలయాలు, అంతఃపురంలోని అంతర్గత నివాసాలు—ఇలా శోధించదగిన చోటు దాదాపు ఏదీ మిగలనంతగా పరిశీలిస్తాడు. ఇక్కడ ప్రధానంగా హనుమంతుని అంతర్మథనం కనిపిస్తుంది—కార్యం విఫలమవుతుందేమో అన్న భయం, సీత భయంతో గానీ హింసతో గానీ మరణించి ఉండవచ్చన్న ఆందోళన, అలాగే సముద్రం అవతల ఎదురుచూస్తున్న వానరుల (జాంబవంతుడు, అంగదుడు మొదలైనవారి) ఆశలు మరియు ధర్మకార్య ఫలితాలపై ఆలోచన. నైతిక మలుపులో అతడు నిరాశను త్రోసిపుచ్చి “అనిర్వేదం” (అవసాదరాహిత్యం)నే సమృద్ధి, సిద్ధికి మూలమని గ్రహించి ఉత్తమ ప్రయత్నానికి మళ్లీ నిబద్ధుడవుతాడు. చివరికి విద్యాధర, నాగకన్యలు వంటి అనేక అద్భుత స్త్రీలు, భయంకర రూపాల రాక్షసీ పరిచారికలు కనిపించినా జనకనందిని, రాఘవప్రియా సీత కనిపించదు; దుఃఖం పెరిగినా అన్వేషణలో స్థైర్యమే మార్గమని సంకల్పం మరింత బలపడుతుంది।
Shlokas
Verse 1
स तस्य मध्ये भवनस्य मारुतिर्लतागृहांश्चित्रगृहान्निशागृहान्।जगाम सीतां प्रति दर्शनोत्सुकोन चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम्।।।।
ఆ భవనమధ్యలో మారుతి సీతాదర్శనానికి ఉత్సుకుడై లతాగృహాలు, చిత్రగృహాలు, నిశాగృహాలను సంచరించాడు; అయినా చారుదర్శన సీతను చూడలేకపోయాడు।
Verse 2
स चिन्तयामास ततो महाकपिःप्रियामपश्यन्रघुनन्दनस्य ताम्।ध्रुवं हि सीता म्रियते यथा न मेविचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली।।।।
అప్పుడు మహాకపి, రఘునందనుని ప్రియమైన ఆమెను చూడలేక, మనసులో ఇలా చింతించాడు—“నిశ్చయంగా సీత క్షీణించి నశిస్తోంది; ఎందుకంటే నేను వెదుకుతున్నా మైథిలి నాకు దర్శనమివ్వడం లేదు।”
Verse 3
सा राक्षसानां प्रवरेण जानकीस्वशीलसंरक्ष्णतत्परा सती।अनेन नूनं प्रति दुष्टकर्मणाहता भवेदार्यपथे परे स्थिता।।।।
ఆర్యమార్గంలో స్థిరంగా నిలిచి, తన శీలరక్షణలో నిమగ్నమైన జనకనందిని జానకీ—ఈ దుష్టకర్ముడైన రాక్షసశ్రేష్ఠునిచేత నిశ్చయంగా హతమై ఉండవచ్చునని అతడు భయపడ్డాడు।
Verse 4
विरूपरूपा विकृता विवर्चसोमहानना दीर्घविरूपदर्शनाः।समीक्ष्य सा राक्षसराजयोषितोभयाद्विनष्टा जनकेश्वरात्मजा।।।।
రాక్షసరాజుని స్త్రీలను—వికారరూపాలు, వికృతాకారాలు, మలినవర్ణాలు, మహాముఖాలు, దీర్ఘవికారదర్శనాలు—చూసి జనకనందిని (సీత) భయంతో కూలిపోయి ఉండవచ్చు।
Verse 5
सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषंविहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम्।न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिःसुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः।।।।
సీతను చూడకుండానే తిరిగివెళ్లి—పౌరుషప్రমাণం పొందక, వానరులతో దీర్ఘకాలం గడిపి—సుగ్రీవుని సమీపానికి వెళ్లే మార్గం నాకు లేదు; ఆ బలవంతుడైన వానరుడు నాకు అత్యంత కఠిన దండన విధించును।
Verse 6
दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्टा रावणयोषितः।न सीता दृश्यते साध्वीवृथा जातो मम श्रमः।।।।
నేను అంతఃపురమంతటిని చూచితిని, రావణుని స్త్రీలనూ చూచితిని; కాని సాధ్వీ సీత కనబడలేదు—నా శ్రమ వృథా అయింది।
Verse 7
किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति सङ्गताः।गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद्वदस्व नः।।।।
నేను తిరిగి వచ్చినప్పుడు సమవేతమైన వానరులందరూ నన్ను ఏమంటారు—“హే వీరా, అక్కడికి వెళ్లి నీవు ఏమి సాధించావు? మాకు చెప్పు” అని?
Verse 8
अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम्।ध्रुवं प्रायमुपैष्यन्ति कालस्य व्यतिवर्तने।।।।
జనకనందినిని చూడకుండానే నేను ఏమి చెప్పగలను? నిర్ణీత కాలం దాటితే వారు నిశ్చయంగా ప్రాయోపవేశం—ఉపవాసంతో ప్రాణత్యాగ సంకల్పం చేస్తారు.
Verse 9
किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानाङ्गदश्च सः।गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः।।।।
సముద్రం అవతలికి చేరి నన్ను ఎదురుచూస్తూ సమవేతమైన వానరుల మధ్య వృద్ధుడు జాంబవాన్ ఏమంటాడు? అంగదుడు ఏమంటాడు?
Verse 10
अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम्।अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः।।।।
నిర్వేదము లేనిదే శ్రీ (సమృద్ధి)కి మూలము; నిర్వేదము లేనిదే పరమ సుఖము. నిజముగా, నిర్వేదరహిత భావమే సమస్త కార్యాలలో నిత్యం ప్రవర్తింపజేయును।
Verse 11
करोति सफलं जन्तोः कर्म यत्तत्करोति सः।तस्मादनिर्वेदकृतं यत्नं चेष्टेऽहमुत्तमम्।।।।भूयस्तावद्विचेष्यामि देशान्रावणपालितान्।
జీవుడు ఏ కార్యం చేసినా, అదే కార్యాన్ని ఫలప్రదంగా చేసుకుంటాడు. అందువల్ల నిరాశను విడిచి నేను ఉత్తమమైన ప్రయత్నం చేస్తాను. మరల రావణుడు కాపాడుతున్న ప్రాంతాలన్నిటిలో వెదకుతాను.
Verse 12
आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च।।।।चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च।निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः।।।।
నేను పానశాలలను, పుష్పగృహాలను వెదికాను; చిత్రశాలలను, క్రీడాగృహాలను కూడా మళ్లీ మళ్లీ పరిశీలించాను. ఉద్యాన ప్రాంగణాల లోపలి వీధులు, అలాగే అన్ని చోట్ల ఉన్న విమాన-ప్రాసాదాలనూ వెదికాను.
Verse 13
आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च।।5.12.12।।चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च।निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः।।5.12.13।।
నేను పానశాలలను, పుష్పగృహాలను వెదికాను; చిత్రశాలలను, క్రీడాగృహాలను కూడా మళ్లీ మళ్లీ పరిశీలించాను. ఉద్యాన ప్రాంగణాల లోపలి వీధులు, అలాగే అన్ని చోట్ల ఉన్న విమాన-ప్రాసాదాలనూ వెదికాను.
Verse 14
इति सञ्चिन्त्य भूयोऽपि विचेतुमुपचक्रमे।भूमीगृहांश्चैत्यगृहान् गृहातिगृहकानपि।।।।
ఇలా ఆలోచించి అతడు మరల వెదకడం ప్రారంభించాడు—భూగర్భ గదులు, చైత్యగృహాలు, ఇంకా ఇంటిలోని ఇంటివరకూ పరిశీలించాడు.
Verse 15
उत्पतन्निष्पतंश्चापि तिष्ठन्गच्छन् पुनः पुनः।अपावृण्वंश्च द्वाराणि कवाटान्यवघाटयन्।।।।प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्नपि।सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः।।।।
అతడు మళ్లీ మళ్లీ పైకి దూకుతూ, బయటికి దూకుతూ; కొన్నిసార్లు నిలిచి, కొన్నిసార్లు నడుచుతూ; ద్వారాలను తెరిచి, తలుపు పలకలను తోసి తొలగిస్తూ. లోపలికి ప్రవేశించి, బయటికి వచ్చి; ఎక్కడో దిగిపడి, ఎక్కడో ఎగిరి—ఆ మహాకపి వెదకదగిన ప్రతి చోటా సంచరించాడు.
Verse 16
उत्पतन्निष्पतंश्चापि तिष्ठन्गच्छन् पुनः पुनः।अपावृण्वंश्च द्वाराणि कवाटान्यवघाटयन्।।5.12.15।।प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्नपि।सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः।।5.12.16।।
అతడు మళ్లీ మళ్లీ పైకి దూకుతూ, బయటికి దూకుతూ; కొన్నిసార్లు నిలిచి, కొన్నిసార్లు నడుచుతూ; ద్వారాలను తెరిచి, తలుపు పలకలను తోసి తొలగిస్తూ. లోపలికి ప్రవేశించి, బయటికి వచ్చి; ఎక్కడో దిగిపడి, ఎక్కడో ఎగిరి—ఆ మహాకపి వెదకదగిన ప్రతి చోటా సంచరించాడు.
Verse 17
चतुरङ्गुलमात्रोऽपि नावकाशः स विद्यते।रावणान्तःपुरे तस्मिन् यं कपिर्न जगाम सः।।।।
రావణుని అంతఃపురంలో నాలుగు వేళ్లంత స్థలం కూడా అతడు వెళ్లని చోటుగా మిగలలేదు; అతడు అన్నిచోట్లా చేరాడు.
Verse 18
प्राकारान्तररथ्याश्च वेदिकाश्चैत्यसंश्रयाः।दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम्।।।।
ప్రాకారాల లోపలి వీధులు, వేదికలు, చైత్యాల పరిసరాలు, అలాగే బావులు మరియు పుష్కరిణులు—అన్నిటినీ అతడు పరిశీలించాడు।
Verse 19
राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा।दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा।।।।
అక్కడ హనుమంతుడు అనేక రూపాలైన, వికృతమైన రాక్షసులను చూశాడు; కానీ జనకాత్మజ అయిన సీతను మాత్రం చూడలేదు।
Verse 20
रूपेणाप्रतिमा लोके वरा विद्याधरस्त्रियः।दृष्टा हनुमता तत्र न तु राघवनन्दिनी।।।।
అక్కడ హనుమంతుడు లోకంలో రూపమునకు సాటిలేని శ్రేష్ఠ విద్యాధర స్త్రీలను చూచెను; కాని రాఘవనందినిని (సీతను) చూడలేదు।
Verse 21
नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्र्दनिभाननाः।दृष्टा हनुमता तत्र न तु सीता सुमध्यमा।।।।
అక్కడ హనుమంతుడు వరారోహలు, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖములు గల నాగకన్యలను చూచెను; కాని సుమధ్యమయైన సీతను చూడలేదు।
Verse 22
प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद्धृताः।दृष्टा हनुमता तत्र न सा जनकनन्दिनी।।।।
అక్కడ రాక్షసేంద్రుడు జయించి బలవంతంగా పట్టుకుపోయిన నాగకన్యలను హనుమంతుడు చూచెను; కాని ఆమె జనకనందిని సీత కాదు।
Verse 23
सोऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः।विषसाद मुहुर्धीमान् हनुमान् मारुतात्मजः।।।।
ఇతర శ్రేష్ఠ స్త్రీలను చూచుచు ఆమెను చూడక, మహాబాహువు, ధీమంతుడు, మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు మళ్లీ మళ్లీ విషాదమున మునిగెను।
Verse 24
उद्योगं वानरेन्द्राणां प्लवनं सागरस्य च।व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागमत्।।।।
వానరేంద్రుల ప్రయత్నమును, సముద్రలంఘనమును కూడ వ్యర్థమని చూచి, అనిలసుతుడు హనుమంతుడు మరల చింతలో పడెను।
Verse 25
अवतीर्य विमानाच्च हनुमान् मारुतात्मजः।चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः।।।।
విమానమునుండి దిగిన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు, శోకంతో ఆవరించబడిన మనస్సుతో మళ్లీ చింతలో మునిగిపోయెను।
Frequently Asked Questions
Hanumān faces the crisis of apparent failure—after exhaustive searching he still cannot find Sītā—yet he chooses continued, systematic effort over retreat, self-blame, or abandonment of duty to the vānaras and to Rāma’s mandate.
The sarga foregrounds “anirveda” (non-despondency) as a practical ethic: freedom from despair is framed as the root of prosperity and the constant catalyst that initiates success in all aims, enabling renewed effort even when outcomes are uncertain.
The narrative maps Laṅkā’s palace ecology: Rāvaṇa’s antaḥpura, banquet halls, creeper-bowers and flower houses, picture galleries, night chambers, sports halls, garden lanes within boundary walls, shrines/altars, underground cells, water structures (wells and tanks), and the Pushpaka Vimāna as a searched locus.