Sarga 7
अमात्य-गुणवर्णनम् (The Virtues of Daśaratha’s Ministers and the Order of Governance)
बालकाण्ड
ఈ సర్గలో రాజు దశరథుని పాలనలో అయోధ్య యొక్క సంస్థాగత రాజ్యవ్యవస్థను వర్ణించారు. మొదట అమాత్యులు సద్గుణసంపన్నులు, మంత్రజ్ఞానం (సలహా-నైపుణ్యం) కలవారు, ఇంగితజ్ఞానం (అంతరభావాన్ని గ్రహించడం) లో దక్షులు; రాజుకు ప్రియమూ హితమూ అయిన దానికే ఎల్లప్పుడూ దృష్టి పెట్టేవారని చెప్పబడింది. తరువాత వారి సంఖ్య ఎనిమిది అని పేర్కొని—ధృష్టి, జయంత, విజయ, సిద్ధార్థ, అర్థసాధక, అశోక, మంత్రపాల, సుమంత్ర—అని పేర్లు చెప్పబడతాయి. వీరితో పాటు అత్యంత గౌరవనీయులైన రాజపురోహితులు వశిష్ఠుడు, వామదేవుడు నిలిచి, రాజకీయ ప్రాజ్ఞతకు వైదిక యజ్ఞాధికారానికి సమన్వయాన్ని బలపరుస్తారు. మంత్రులు విద్యావంతులు, ఇంద్రియనిగ్రహం కలవారు, సత్యవాదులు, మాట-చర్యలలో ఏకరూపులు, సామాజిక వ్యవహారంలో నిపుణులు; అలాగే కోశవృద్ధి, సైన్యవ్యవస్థాపనలో సమర్థులని వర్ణించారు. దండనీతి సమంగా ఉంటుంది—కాలానుగుణంగా, పరిమితంగా శిక్ష విధించబడుతుంది; స్వపుత్రులకైనా అలాగే. అయితే నిర్దోషులకు హాని చేయరు; బ్రాహ్మణ-క్షత్రియులు మనసా-వాచా-కర్మణా బాధపడరు. అందువల్ల నగరంలోనూ రాజ్యంలోనూ నైతిక క్రమం, ప్రశాంతత నిలుస్తాయి—అబద్ధాలు లేవు, వ్యభిచారం లేడు, సమస్తం శాంతంగా సాగుతుంది. చివరగా, ఇలాంటి అమాత్యవ్యవస్థ వల్లనే దశరథుని కీర్తి, ప్రభావవంతమైన పాలన వికసించిందని చెప్పబడింది—మంత్రగోపనం, సంధి-విగ్రహ వివేకం, ధర్మనీతిజ్ఞానం, ప్రియవాక్యప్రయోగం అతని రాజశ్రీకి ఆధారాలు. గూఢచార వ్యవస్థ, ధర్మనిష్ఠ, అపూర్వ సార్వభౌమత్వం కూడా ప్రత్యేకంగా పేర్కొనబడుతూ, రాజుని తేజస్సు ఉదయసూర్యుని వలె ప్రకాశిస్తుందని ఉపమానం ఇవ్వబడింది.
Shlokas
Verse 1
.तस्यामात्या गुणैरासन्निक्ष्वाकोस्तु महात्मन: ।मन्त्रज्ञाश्चेङ्गितज्ञाश्च नित्यं प्रियहिते रता: ।।।।
ఆ మహాత్ముడైన ఇక్ష్వాకువంశ రాజునకు గుణసంపన్నులైన అమాత్యులు ఉండిరి. వారు మంత్రవిద్యలో నిపుణులు, సంకేతాల ద్వారా అంతర్భావం గ్రహించువారు, మరియు నిత్యం స్వామికి ప్రియమూ హితమూ కలిగించుటలో నిమగ్నులై ఉండిరి॥
Verse 2
अष्टौ बभूवुर्वीरस्य तस्यामात्या यशस्विन: ।शुचयश्चानुरक्ताश्च राजकृत्येषु नित्यश: ।।।।
ఆ వీరుడైన యశస్వి రాజు దశరథునికి ఎనిమిది మంది అమాత్యులు ఉన్నారు—శుచిత్వముగలవారు, భక్తితో అనురక్తులు, నిత్యం రాజకార్యాలలో నిమగ్నులు।
Verse 3
धृष्टिर्जयन्तो विजयस्सिद्धार्थो ह्यर्थसाधक: ।अशोको मन्त्रपालश्च सुमन्त्रश्चाष्टमोऽभवत् ।।।।
వారు ధృష్టి, జయంత, విజయ, సిద్ధార్థ, అర్థసాధక, అశోక, మంత్రపాల—మరియు ఎనిమిదవవాడు సుమంత్రుడు।
Verse 4
ऋत्विजौ द्वावभिमतौ तस्याऽऽस्तामृषिसत्तमौ ।वसिष्ठो वामदेवश्च मन्त्रिणश्च तथापरे ।।।।
ఆ రాజుకు అభిమతులైన ఇద్దరు ఋషిశ్రేష్ఠులు రాజపురోహితులుగా ఉన్నారు—వశిష్ఠుడు, వామదేవుడు; అలాగే ఇతర మంత్రులు కూడా ఉన్నారు।
Verse 5
विद्याविनीता ह्रीमन्त: कुशला नियतेन्द्रिया: ।श्रीमन्तश्च महात्मानश्शास्त्रज्ञा दृढविक्रमा: ।।।।कीर्तिमन्त: प्रणिहिता: यथावचनकारिण: ।तेज: क्षमायश:प्राप्ता स्मितपूर्वाभिभाषिण: ।।।।
వారు విద్యావినయసంపన్నులు, అన్యాయానికి లజ్జపడేవారు, నిపుణులు, ఇంద్రియనిగ్రహం కలవారు; శ్రీమంతులు, మహాత్ములు, శాస్త్రజ్ఞులు, దృఢవిక్రములు. కీర్తిమంతులు, అప్రమత్తులు, వాక్యానుసారంగా కార్యం చేసేవారు; తేజస్సు, క్షమ, యశస్సులతో యుక్తులై, చిరునవ్వుతో మృదువుగా పలికేవారు।
Verse 6
विद्याविनीता ह्रीमन्त: कुशला नियतेन्द्रिया: ।श्रीमन्तश्च महात्मानश्शास्त्रज्ञा दृढविक्रमा: ।।1.7.5।। कीर्तिमन्त: प्रणिहिता: यथावचनकारिण: ।तेज: क्षमायश:प्राप्ता स्मितपूर्वाभिभाषिण: ।।1.7.6।।
వారు విద్యావినయసంపన్నులు, అన్యాయానికి లజ్జపడేవారు, నిపుణులు, ఇంద్రియనిగ్రహం కలవారు; శ్రీమంతులు, మహాత్ములు, శాస్త్రజ్ఞులు, దృఢవిక్రములు. కీర్తిమంతులు, అప్రమత్తులు, వాక్యానుసారంగా కార్యం చేసేవారు; తేజస్సు, క్షమ, యశస్సులతో యుక్తులై, చిరునవ్వుతో మృదువుగా పలికేవారు।
Verse 7
क्रोधात्कामार्थहेतोर्वा न ब्रूयुरनृतं वच: ।तेषामविदितं किञ्चित्स्वेषु नास्ति परेषु वा ।क्रियमाणं कृतं वापि चारेणापि चिकीर्षितम् ।।।।
కోపం వల్ల గానీ, కోరిక వల్ల గానీ, లాభహేతువల్ల గానీ వారు అసత్య వాక్యాన్ని పలకరు. తమవారిలోనైనా శత్రువులలోనైనా వారికి ఏదీ తెలియకుండా ఉండదు—జరుగుతున్నది, జరిగినది, చేయదలచినది; గూఢచారుల ద్వారా తెలిసినదైనా।
Verse 8
कुशला व्यवहारेषु सौहृदेषु परीक्षिता: ।प्राप्तकालं तु ते दण्डं धारयेयुस्सुतेष्वपि ।।।।
వారు వ్యవహారాలలో నిపుణులు, స్నేహంలో పరీక్షితులు; మరియు సమయం వచ్చినప్పుడు వారు దండనను విధించేవారు—తమ కుమారుల విషయములో కూడా।
Verse 9
कोशसङ्ग्रहणे युक्ता बलस्य च परिग्रहे ।अहितं चापि पुरुषं न विहिंस्युरदूषकम् ।।।।
వారు ఖజానా సమీకరణలో నిపుణులు, సైన్యాన్ని నిర్వహించడంలో కూడా తత్పరులు; అయినా దోషం లేని వ్యక్తిని—అతడు అహితచింతకుడైనా—వారు హింసించరు।
Verse 10
वीराश्च नियतोत्साहा राजशास्त्रमनुष्ठिता: ।शुचीनां रक्षितारश्च नित्यं विषयवासिनाम् ।।।।
వారు వీరులు, నియతోత్సాహులు, రాజశాస్త్ర విధానములను నిష్ఠగా అనుష్ఠించువారు. రాజ్యమంతట నివసించు శుచిశీల ప్రజలను వారు నిత్యం రక్షించుచుండిరి॥
Verse 11
ब्रह्म क्षत्रमहिंसन्तस्ते कोशं समपूरयन् ।सुतीक्ष्णदण्डास्संप्रेक्ष्य पुरुषस्य बलाबलम् ।।।।
బ్రాహ్మణక్షత్రియులను హింసించకుండానే వారు రాజకోశమును సమృద్ధిగా చేసిరి. వ్యక్తి బలాబలమును పరిశీలించి వారు కఠినమైనదైనను సముచితమైన దండనను విధించిరి॥
Verse 12
शुचीनामेकबुद्धीनां सर्वेषां सम्प्रजानताम् ।नासीत्पुरे वा राष्ट्रे वा मृषावादी नर: क्वचित् ।।।।
శుచిత్వముగల, ఏకబుద్ధిగల, సమస్త విషయములను బాగా తెలిసిన అధికారులుండగా నగరములో గాని దేశములో గాని ఎక్కడా మృషావాది మనిషి కనబడలేదు॥
Verse 13
कश्चिन्न दुष्टस्तत्रासीत्परदाररतो नर: ।प्रशान्तं सर्वमेवासीद्राष्ट्रं पुरवरं च तत् ।।।।
ఆ రాజ్యంలో ఒక్క దుష్టుడును లేడు; పరస్త్రీలపై ఆసక్తి గలవాడును లేడు. ఆ సమస్త రాజ్యమూ, ఆ ఉత్తమ నగరమూ పూర్తిగా ప్రశాంతముగా, సుసంస్థితముగా ఉండెను॥
Verse 14
सुवाससस्सुवेषाश्च ते च सर्वे सुशीलिन: ।हितार्थं च नरेन्द्रस्य जाग्रतो नयचक्षुषा ।।।।
వారందరూ సువస్త్రధారులు, సుశోభితులు, సుశీలులు; నీతినే నేత్రంగా చేసుకొని జాగ్రత్తగా ఉండి నరేంద్రుని హితార్థం నిరంతరం కాపాడిరి।
Verse 15
गुरोर्गुणगृहीताश्च प्रख्याताश्च पराक्रमे ।विदेशेष्वपि विज्ञातास्सर्वतो बुद्धिनिश्चयात् ।।।।
వారు గురువుల నుండి గుణాలను గ్రహించి పరాక్రమంలో ప్రసిద్ధులయ్యారు; ప్రతి విషయంలో స్థిరమైన బుద్ధినిశ్చయంతో విదేశాలలో కూడా సుపరిచితులయ్యారు।
Verse 16
सन्धिविग्रहतत्त्वज्ञा: प्रकृत्या सम्पदान्विता: ।।।।मन्त्रसंवरणे शक्ताश्श्लक्ष्णास्सूक्ष्मासु बुद्धिषु ।नीतिशास्त्रविशेषज्ञास्सततं प्रियवादिन: ।।।।
వారు సంధి–విగ్రహ తత్త్వజ్ఞులు, స్వభావతః సంపదసంపన్నులు; మంత్రరహస్యాన్ని కాపాడుటలో సమర్థులు, బుద్ధిలో సూక్ష్మమూ సునిగ్గుమూ; నీతిశాస్త్రంలో విశేషజ్ఞులు, ఎల్లప్పుడూ ప్రియవాక్యులు।
Verse 17
सन्धिविग्रहतत्त्वज्ञा: प्रकृत्या सम्पदान्विता: ।।1.7.16।।मन्त्रसंवरणे शक्ताश्श्लक्ष्णास्सूक्ष्मासु बुद्धिषु ।नीतिशास्त्रविशेषज्ञास्सततं प्रियवादिन: ।।1.7.17।।
వారు సంధి–విగ్రహ తత్త్వజ్ఞులు, స్వభావతః సంపదసంపన్నులు; మంత్రరహస్యాన్ని కాపాడుటలో సమర్థులు, బుద్ధిలో సూక్ష్మమూ సునిగ్గుమూ; నీతిశాస్త్రంలో విశేషజ్ఞులు, ఎల్లప్పుడూ ప్రియవాక్యులు।
Verse 18
ईदृशैस्तैरमात्यैस्तु राजा दशरथोऽनघ: ।उपपन्नो गुणोपेतैरन्वशासद्वसुन्धराम् ।।।।
ఇలాంటి గుణసంపన్న అమాత్యులతో సముపేతుడైన అనఘుడు రాజు దశరథుడు వసుంధరను యథాన్యాయంగా సక్రమంగా పాలించెను।
Verse 19
अवेक्षमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रञ्जयन् ।प्रजानां पालनं कुर्वन्नधर्मान्परिवर्जयन् ।।।।विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु वदान्यस्सत्यसङ्गर: ।स तत्र पुरुषव्याघ्रश्शशास पृथिवीमिमाम् ।।।।
అతడు చారుల ద్వారా ఎల్లప్పుడూ గమనిస్తూ, ధర్మముతో ప్రజలను సంతోషపరచి, ప్రజాపాలన చేస్తూ, అధర్మాన్ని దూరం చేసేవాడు। మూడు లోకాలలో దానశీలుడిగా, సత్యంలో అచంచలుడిగా ప్రసిద్ధుడు; ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు అయోధ్యలో ఈ భూమిని ధర్మపూర్వకంగా పాలించాడు।
Verse 20
अवेक्षमाणश्चारेण प्रजा धर्मेण रञ्जयन् ।प्रजानां पालनं कुर्वन्नधर्मान्परिवर्जयन् ।।1.7.19।। विश्रुतस्त्रिषु लोकेषु वदान्यस्सत्यसङ्गर: ।स तत्र पुरुषव्याघ्रश्शशास पृथिवीमिमाम् ।।1.7.20।।
అతడు చారుల ద్వారా ఎల్లప్పుడూ గమనిస్తూ, ధర్మముతో ప్రజలను సంతోషపరచి, ప్రజాపాలన చేస్తూ, అధర్మాన్ని దూరం చేసేవాడు। మూడు లోకాలలో దానశీలుడిగా, సత్యంలో అచంచలుడిగా ప్రసిద్ధుడు; ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు అయోధ్యలో ఈ భూమిని ధర్మపూర్వకంగా పాలించాడు।
Verse 21
नाध्यगच्छद्विशिष्टं वा तुल्यं वा शत्रुमात्मन: ।मित्रवान्नतसामन्त: प्रतापहतकण्टक: ।।।।स शशास जगद्राजा दिवं देवपतिर्यथा ।
తనకు మించినవాడైన శత్రువును గాని, తనతో సమానుడైన శత్రువును గాని అతడు ఎక్కడా కనుగొనలేదు. మిత్రబలంతో సమృద్ధుడై, సమీప రాజులు వశమై, తన ప్రతాపంతో కంటకస్వరూపమైన వైరీలను అణచివేసిన ఆ జగద్రాజు, దేవాధిపతి ఇంద్రుడు స్వర్గాన్ని ఏలినట్లే ధర్మపూర్వకంగా భూమిని పాలించాడు।
Verse 22
तैर्मन्त्रिभिर्मन्त्रहिते नियुक्तैर्वृतोऽनुरक्तै: कुशलैस्समर्थै: ।स पार्थिवो दीप्तिमवाप युक्तस्तेजोमयैर्गोभिरिवोदितोऽर्क: ।।।।
హితకరమైన మంత్రసలహా కోసం నియమించబడిన, భక్తితో అనురక్తులైన, నిపుణులైన, సమర్థులైన ఆ మంత్రులతో చుట్టుముట్టబడి ఆ రాజు ప్రకాశాన్ని పొందాడు; తేజోమయ కిరణాలతో ఉదయించే సూర్యుని వలె।
Verse 23
తనకు మించినవాడైన శత్రువును గాని, తనతో సమానుడైన శత్రువును గాని అతడు ఎక్కడా కనుగొనలేదు. మిత్రబలంతో సమృద్ధుడై, సమీప రాజులు వశమై, తన ప్రతాపంతో కంటకస్వరూపమైన వైరీలను అణచివేసిన ఆ జగద్రాజు, దేవాధిపతి ఇంద్రుడు స్వర్గాన్ని ఏలినట్లే ధర్మపూర్వకంగా భూమిని పాలించాడు।
Frequently Asked Questions
The sarga formalizes the ethical tension of governance—how to impose stringent punishment (daṇḍa) while remaining non-injurious to protected social orders and never punishing the innocent—by insisting on examination of a person’s strength/weakness and guilt before coercive action.
Legitimate sovereignty is shown as systems-based dharma: a king’s glory depends on virtuous institutions—truthful, educated, self-restrained ministers who protect subjects, preserve confidentiality, discern peace and war, and align policy with welfare rather than impulse.
Rather than a travel geography, the chapter highlights the cultural infrastructure of Ayodhyā’s court: the rāṣṭra/pura (kingdom and capital), the kośa (treasury), cāra (intelligence network), and the priestly establishment (Vasiṣṭha, Vāmadeva) that anchors political authority in ritual and law.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.