Valmiki Ramayana 1.7.23 — Bala Kanda, Sarga 7, Shloka 23

अमात्य-गुणवर्णनम्

The Virtues of Daśaratha’s Ministers and the Order of Governance

Devanagari script

नाध्यगच्छद्विशिष्टं वा तुल्यं वा शत्रुमात्मनः ।

मित्रवान्नतसामन्तः प्रतापहतकण्टकः ॥

स शशास जगद्राजा दिवं देवपतिर्यथा ॥

Transliteration

nādhyagacchad viśiṣṭaṃ vā tulyaṃ vā śatrum ātmanaḥ |

mitravān natasāmantaḥ pratāpahatakaṇṭakaḥ ||

sa śaśāsa jagadrājā divaṃ devapatir yathā ||

Translation

తనకు మించినవాడైన శత్రువును గాని, తనతో సమానుడైన శత్రువును గాని అతడు ఎక్కడా కనుగొనలేదు. మిత్రబలంతో సమృద్ధుడై, సమీప రాజులు వశమై, తన ప్రతాపంతో కంటకస్వరూపమైన వైరీలను అణచివేసిన ఆ జగద్రాజు, దేవాధిపతి ఇంద్రుడు స్వర్గాన్ని ఏలినట్లే ధర్మపూర్వకంగా భూమిని పాలించాడు।

Word by Word

• तस्य: of him
• तस्य: सम्बन्ध (Sambandha/Genitive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन

• तु: but
• तु: सम्बन्ध (discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle), विरोध/अन्वय (contrast/continuation)

• एवम्: thus / in this way
• एवम्: सम्बन्ध (adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)

• प्रभावस्य: of (his) majesty/power
• प्रभावस्य: सम्बन्ध (Genitive qualifier of तस्य)
• Type: Noun
• Root: प्रभाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• धर्मज्ञस्य: of the knower of dharma
• धर्मज्ञस्य: सम्बन्ध (Genitive adjective)
• Type: Adjective
• Root: धर्मज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास: धर्मं जानाति इति (upapada-type); पुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् to 'तस्य/महात्मनः'

• महात्मनः: of the great-souled one
• महात्मनः: सम्बन्ध (Genitive)
• Type: Noun
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास: महा + आत्मन्; पुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• सुतार्थम्: for the sake of a son
• सुतार्थम्: प्रयोजन (Purpose/हेतु-अर्थ)
• Type: Noun
• Root: सुत + अर्थ (प्रातिपदिके)
• Form: तत्पुरुष-समास: सुतस्य अर्थः (purpose of a son); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; प्रयोजनार्थे (accusative of purpose)

• तप्यमानस्य: of (him) performing austerities
• तप्यमानस्य: सम्बन्ध (Genitive participial qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तप् (धातु) → तप्यमान (कृदन्त-प्रातिपदिक, शानच्/मान)
• Form: वर्तमानकाले कर्मणि/आत्मनेपदे शानच्-प्रत्ययान्त (present participle, middle/passive sense): 'performing austerities'; पुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् to 'तस्य'

• न: not
• न: सम्बन्ध (negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation particle)

• आसीत्: was / existed
• आसीत्: क्रिया (main verb)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथम-पुरुष, एकवचन; 'was/existed'

• वंशकरः: lineage-continuing
• वंशकरः: कर्ता-सम्बन्धी विशेषण (of subject 'son')
• Type: Adjective
• Root: वंश + कर (प्रातिपदिके)
• Form: तत्पुरुष-समास: वंशं करोति इति; पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् to 'सुतः'

• सुतः: a son
• सुतः: कर्ता (Kartā/Subject) (of 'आसीत्' with negation)
• Type: Noun
• Root: सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Characters & Entities

• Daśaratha
• Indra (Devapati)
• heaven (diva)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Kṣatriya-dharma includes protecting order by subduing harmful forces; strength is framed as legitimate when used to remove “thorns” (oppressive enemies) and stabilize the realm.

What is the narrative situation?

The narration continues the eulogy of Daśaratha, emphasizing his political dominance, alliances, and secure rule.

Which character virtue is emphasized?

Pratāpa (royal might) disciplined toward protection and stability, not mere conquest.