Sarga 63
विश्वामित्रस्य तपोविघ्नः, मेनकाप्रसङ्गः, महर्षिपदप्रदानम् (Visvamitra’s Austerity Obstructed; Menaka Episode; Conferment of Maharshi Status)
बालकाण्ड
ఈ సర్గలో తపస్సు పరీక్షా-క్రమం, దానికి దేవతల ప్రతిస్పందన వివరించబడుతుంది. విశ్వామిత్రుడు సహస్ర సంవత్సరాలు ఘోర తపస్సు చేసి, ముగింపులో స్నానకర్మను పూర్తి చేస్తాడు. అప్పుడు దేవతలు తపఫలాన్ని “ప్రదానం” చేయాలనే ఉద్దేశంతో సమీపిస్తారు; అయితే కథ దీనిని ఆయన ఆధ్యాత్మిక పరిపక్వతకు పరీక్షగా చూపుతుంది. పుష్కరంలో అప్సరస మేనక ద్వారా కామప్రలోభం కలుగుతుంది. కామవశుడై విశ్వామిత్రుడు ఆమెను ఆశ్రమంలో నివసించమని ఆహ్వానిస్తాడు; పగలు-రాత్రి అనే మాయలో పది సంవత్సరాలు గడుస్తాయి. అనంతరం పశ్చాత్తాపంతో ఇది తపస్సుకు విఘ్నమని గ్రహించి, మధురవచనాలతో మేనకను విడిచిపెట్టి, నైష్టిక బుద్ధితో జీవితాంత బ్రహ్మచర్య సంకల్పం చేసి కౌశికీ నదీ తీరంలో, తరువాత ఉత్తర పర్వతాలలో మరింత కఠిన తపస్సు ప్రారంభిస్తాడు; దేవతలు భయపడతారు. దేవసమాలోచన తర్వాత బ్రహ్మ ఆయనకు “మహర్షి” పదవిని ప్రసాదిస్తాడు. విశ్వామిత్రుడు నిర్వికారంగా—ఇంద్రియజయం లేకుండా ఆ పదం సార్థకం కాదని అంటాడు; బ్రహ్మ ఇంకా సంపూర్ణ సంయమం సిద్ధించలేదని చెప్పి వెళ్తాడు. చివరికి విశ్వామిత్రుడు ఊర్ధ్వబాహు, వాయుభక్షణ, పంచతప, ఋతుసహనం వంటి తపశ్చర్యలను తీవ్రతరం చేస్తాడు; దేవభయం మళ్లీ పెరుగుతుంది, ఇంద్రుడు రంభను పంపే యోచన చేస్తాడు—తపస్సుకు ఇంద్రియజయం అనివార్యమనే భావం కొనసాగుతుంది।
Shlokas
Verse 1
पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातं महामुनिम्।अभ्यागच्छन् सुरास्सर्वे तप: फलचिकीर्षव:।।।।
వెయ్యి సంవత్సరాలు పూర్తయ్యాక, వ్రతాంతస్నానం చేసిన ఆ మహాముని వద్దకు, తపస్సు ఫలమిచ్చుటకు కోరుతూ సమస్త దేవతలు వచ్చిరి।
Verse 2
अब्रवीत्सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वच:।ऋषिस्त्वमसि भद्रं ते स्वार्जितै: कर्मभिश्शुभै:।।।।
అత్యంత తేజస్సుగల బ్రహ్మ మనోహరమైన వచనములు పలికెను— ‘భద్రం తే; స్వయంగా సంపాదించిన శుభకర్మలచేత నీవు ఋషివైనావు।’
Verse 3
तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरभ्यगात् ।विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महत्तप:।।।।
అలా చెప్పి దేవేశుడు మళ్లీ త్రిదివానికి వెళ్లాడు. అయితే మహాతేజస్సుగల విశ్వామిత్రుడు మరల మహత్తపస్సును ప్రారంభించాడు॥
Verse 4
तत: कालेन महता मेनका परमाऽप्सरा:।पुष्करेषु नरश्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे।।।।
అనంతరం చాలా కాలం గడిచిన తరువాత, పరమ అప్సరసైన మేనకా—ఓ నరశ్రేష్ఠా—పుష్కరంలో స్నానం చేయుటకు ఉపక్రమించింది॥
Verse 5
तां ददर्श महातेजा मेनकां कुशिकात्मज:।रूपेणाप्रतिमां तत्र विद्युतं जलदे यथा।।।।
అక్కడ కుశికాత్మజుడైన మహాతేజస్వి ముని మేనకను దర్శించాడు—ఆమె సౌందర్యం అపూర్వం, మేఘమధ్యంలో మెరుపు మెరసినట్లుగా।
Verse 6
दृष्ट्वा कन्दर्पवशगो मुनिस्तामिदमब्रवीत्।अप्सरस्स्वागतं तेऽस्तु वस चेह ममाश्रमे।।।।अनुगृह्णीष्व भद्रं ते मदनेन सुमोहितम्।
ఆమెను చూచి కామవశుడైన ముని ఇలా పలికెను—“హే అప్సరసీ, స్వాగతం. నా ఆశ్రమంలో ఇక్కడే నివసించు. నీకు మంగళం కలుగుగాక; మదనమోహితుడనైన నన్ను అనుగ్రహించు।”
Verse 7
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्।।।।तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।विश्वामित्राश्रमे राम सुखेन व्यतिचक्रमु:।।।।
ఇట్లు పలికినపుడు ఆ వరారోహిణి అక్కడే నివాసముచేసింది. హే రాఘవ, హే రామ—విశ్వామిత్రాశ్రమంలో ఆమె ఉండగా ఐదు ఐదు చేసి పది సంవత్సరాలు సుఖంగా గడిచిపోయాయి.
Verse 8
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्।।1.63.7।।तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।विश्वामित्राश्रमे राम सुखेन व्यतिचक्रमु:।।1.63.8।।
ఇట్లు పలికినపుడు ఆ వరారోహిణి అక్కడే నివాసముచేసింది. హే రాఘవ, హే రామ—విశ్వామిత్రాశ్రమంలో ఆమె ఉండగా ఐదు ఐదు చేసి పది సంవత్సరాలు సుఖంగా గడిచిపోయాయి.
Verse 9
अथ काले गते तस्मिन्विश्वामित्रो महामुनि:।सव्रीड इव सम्वृत्तश्चिन्ताशोकपरायण:।।।।
ఆ కాలం గడిచిన తరువాత మహాముని విశ్వామిత్రుడు లజ్జించినవాడివలె మారి, చింతా శోకములలో మునిగిపోయెను.
Verse 10
बुद्धिर्मुनेस्समुत्पन्ना सामर्षा रघुनन्दन।सर्वं सुराणां कर्मैतत्तपोपहरणं महत्।।।।
ఓ రఘునందన! మునిలో కోపభరితమైన బుద్ధి కలిగెను—‘ఇది అంతా దేవతల కార్యమే; నా మహాతపస్సును అపహరించుటకే యత్నం.’
Verse 11
अहोरात्रापदेशेन गतास्संवत्सरा दश।काममोहाभिभूतस्य विघ्नोऽयं समुपस्थित:।।।।
‘పగలు-రాత్రి’ అనే ముసుగుతో నా పది సంవత్సరాలు గడిచిపోయెను; కామమోహాలకు లోనైన నాపై ఈ విఘ్నము ఇప్పుడు వచ్చి నిలిచెను।’
Verse 12
विनिश्श्वसन्मुनिवर: पश्चात्तापेन दु:खित:।भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।।।।मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मज:।उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।।।
ఓ రామా! మునివరుడు విశ్వామిత్రుడు పశ్చాత్తాపంతో దుఃఖించి నిట్టూర్చెను. భయపడిన అప్సరసను చూచెను—ఆమె వణుకుతూ అంజలి పెట్టి నిలిచియుండెను. కుశికపుత్రుడు మేనకను మధుర వాక్యాలతో పంపివేసి, విశ్వామిత్రుడు ఉత్తర పర్వతమునకు వెళ్లెను।
Verse 13
विनिश्श्वसन्मुनिवर: पश्चात्तापेन दु:खित:।भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।।1.63.12।।मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मज:।उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।1.63.13।।
పశ్చాత్తాపంతో దుఃఖించిన మునివరుడు దీర్ఘ నిశ్వాసం విడిచి, భయపడిన అప్సరసను వణుకుతూ అంజలి పెట్టి నిలిచినదిగా చూచెను. అప్పుడు కుశికాత్మజుడు విశ్వామిత్రుడు మధుర వచనాలతో మేనకను పంపివేసి, ఓ రామా, ఉత్తర పర్వతమునకు వెళ్లెను।
Verse 14
स कृत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं जेतुकामो महायशा:।कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम्।।।।
మహాయశస్సుగల ఆయన నైష్ఠిక బ్రహ్మచర్య బుద్ధిని దృఢం చేసుకొని, ఇంద్రియజయాన్ని కోరుతూ, కౌశికీ నది తీరాన్ని చేరి అత్యంత దారుణమైన తపస్సు చేసెను।
Verse 15
तस्य वर्षसहस्रं तु घोरं तप उपासत:।उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूद्भयम्।।।।
ఓ రామా, ఉత్తర పర్వతమున ఆయన సహస్ర సంవత్సరములు ఘోర తపస్సు ఆచరించుచుండగా దేవతలకు భయం కలిగెను।
Verse 16
आमन्त्रयन् समागम्य सर्वे सर्षिगणा स्सुरा:।महर्षिशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मज:।।।।
ఋషిగణములతో కూడిన దేవతలందరు సమాగమించి పరస్పరం ఆలోచించి ఇలా నిశ్చయించిరి—“ఈ కుశికాత్మజుడు యథార్థంగా ‘మహర్షి’ అనే బిరుదును పొందవలెను।”
Verse 17
देवतानां वच श्शृत्वा सर्वलोकपितामह:।अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।।।।
దేవతల వచనములు విని, సర్వలోక పితామహుడు బ్రహ్మదేవుడు తపోధనుడైన విశ్వామిత్రునితో మధుర వచనములు పలికెను।
Verse 18
महर्षे स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोषित:।महत्त्वमृषिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक ।।।।
హే మహర్షీ, స్వాగతం వత్సా! నీ ఉగ్ర తపస్సుతో నేను సంతోషించితిని; హే కౌశికా, నీకు మహత్త్వమును మరియు ఋషులలో అగ్రస్థానమును ప్రసాదించుచున్నాను।
Verse 19
ब्रह्मणस्स वचश्श्रुत्वा सर्वलोकेश्वरस्य ह।न विषण्णो न सन्तुष्टो विश्वामित्रस्तपोधन:।।।।
సర్వలోకేశ్వరుడైన బ్రహ్మ వచనమును విని, తపస్సే ధనముగా గల విశ్వామిత్రుడు న విషణ్ణుడయ్యెను, న సంతుష్టుడయ్యెను।
Verse 20
प्राञ्जलि: प्रणतो भूत्वा सर्वलोकपितामहम्।प्रत्युवाच ततो वाचं विश्वामित्रो महामुनि:।।।।
అనంతరం కరములు జోడించి, సర్వలోకపితామహునికి ప్రణమించి, మహాముని విశ్వామిత్రుడు ప్రత్యుత్తరమిచ్చెను।
Verse 21
महर्षिशब्दमतुलं स्वार्जितै: कर्मभिश्शुभै:।यदि मे भगवानाह ततोऽहं विजितेन्द्रिय:।।।।
భగవానుడు నా విషయమున స్వార్జిత శుభకర్మలచేత పొందిన అతుల ‘మహర్షి’ పదమును ప్రకటించియుంటే, అప్పుడు నేనెందుకైనా ఇంద్రియజయుడనని భావించుచున్నాను।
Verse 22
तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत् त्त्वं जितेन्द्रिय:।यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गत:।।।।
అప్పుడు బ్రహ్మ అతనితో ఇలా అన్నాడు—“ఇంకా నీవు ఇంద్రియజయాన్ని పొందలేదు. ఓ మునిశార్దూలా, మరింతగా యత్నించు.” అని చెప్పి త్రిదివానికి వెళ్లిపోయాడు॥
Verse 23
विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनि:।ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन्।।।।
దేవతలు వెళ్లిపోయిన తరువాత మహాముని విశ్వామిత్రుడు తపస్సు కొనసాగించాడు—బాహువులు పైకెత్తి, ఆధారంలేక, కేవలం వాయువే ఆహారంగా చేసుకొని॥
Verse 24
घर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रय:।शिशिरे सलिलस्थायी रात्र्यहानि तपोधन:।।।।एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत्।
వేసవిలో పంచాగ్ని తపస్సు చేసి, వర్షాకాలంలో ఆకాశాన్నే ఆశ్రయించి, శిశిరంలో నీటిలో నిలిచి రాత్రింబవళ్లు తపస్సు చేశాడు. ఈ విధంగా ఆ తపోధనుడు వెయ్యేళ్లు ఘోరతపస్సును ఆచరించాడు॥
Verse 25
तस्मिन् सन्तप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ।।।।सम्भ्रमस्सुमहानासीत्सुराणां वासवस्य च।
మహాముని విశ్వామిత్రుడు తపస్సు అగ్నిలో దహించబడుచుండగా, దేవతలలోను వాసవుడైన ఇంద్రునిలోను అత్యంత మహా భయం, కలవరం ఉద్భవించింది।
Verse 26
रम्भामप्सरसं शक्र स्सह सर्वैर्मरुद्गणै:।उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च।।।।
శక్రుడైన ఇంద్రుడు సమస్త మరుద్గణములతో కలిసి అప్సరసైన రంభను ఉద్దేశించి, తనకు హితమైనదియు కౌశికునకు (విశ్వామిత్రునకు) అహితమైనదియు అయిన మాటలను పలికెను।
Frequently Asked Questions
The central dharma-crux is whether prolonged tapas alone constitutes spiritual attainment when desire (kāma) can still dominate conduct; Viśvāmitra’s lapse with Menakā and his later vow of naiṣṭhikī brahmacarya frame the corrective action: recommitment to disciplined self-regulation.
Brahmā’s intervention teaches that honorific status (e.g., “Mahārṣi”) is not merely a reward for endurance but a marker of inner conquest; the dialogue distinguishes ascetic power from ethical mastery, insisting that indriya-jaya is the decisive measure of maturity.
Puṣkara appears as a sacred bathing locale associated with Menakā’s arrival; the Kauśikī riverbank and the northern mountains function as ascetic landscapes, while the āśrama serves as the cultural site where hospitality, temptation, and renunciation are narratively staged.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.