Shloka 23
भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः
Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।
asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ | karṇikārasya śākheva śīrṇa-puṣpā vanāntare || 2.92.22 ||
etasyās tu sutau devyāḥ kumārau deva-varṇinau | ubhau lakṣmaṇa-śatrughnau vīrau satya-parākramau || 2.92.23 ||
ఈమె దుఃఖంతో కౌసల్య ఎడమ భుజాన్ని ఆలింగనం చేసుకొని నిలుచున్నది—అరణ్యంలో పుష్పాలు వాడిపోయిన కర్ణికార శాఖవలె—ఆమె సుమిత్రా దేవి. ఆ దేవికి దేవసమ వర్ణకాంతిగల ఇద్దరు కుమారులు—వీరులు లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు—సత్యమైన, అచలమైన పరాక్రమముగలవారు।
O venerable sage, this queen you are looking at, forlorn and emaciated due to grief and fasting, and who resembles a goddess is Kausalya, the principal queen of my father. As Aditi bore Dhata, she bore Rama, the best among men who walks with the powerful stride of a lion.
FAQs
Dharma honors relationships and truthful recognition: Bharata identifies Sumitrā respectfully and praises ‘satya-parākrama’—valor aligned with righteousness, not mere force.
Bharata continues answering Bharadvāja, pointing out Sumitrā and naming her sons Lakṣmaṇa and Śatrughna.
True valor (satya-parākrama) in Lakṣmaṇa and Śatrughna, and Bharata’s compassionate perception of Sumitrā’s grief.