Sarga 67

Verse 1

आक्रन्दितनिरानन्दा सास्रकण्ठजनाकुला।अयोध्यायामवतता सा व्यतीयाय शर्वरी।।।।

అయోధ్యలో విలాపముతో ఆనందరహితమై, కన్నీళ్లతో గొంతు బిగిసిన జనులతో నిండిన ఆ రాత్రి ఎంతో దీర్ఘంగా సాగినట్లై చివరకు గడిచిపోయింది।

Verse 2

व्यतीतायां तु शर्वर्यामादित्यस्योदये ततः।समेत्य राजकर्तारः सभामीयुर्द्विजातयः।।।।

రాత్రి గడిచిన తరువాత సూర్యుడు ఉదయించగానే, రాజాభిషేకకర్మ నిర్వహించే ద్విజ బ్రాహ్మణులు సమేతంగా సభామందిరానికి వెళ్లారు।

Verse 3

मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः।कात्यायनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः।।।।एते द्विजा स्सहामात्यैः पृथग्वा च मुदीरयन्।वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम्।।।।

అప్పుడు మార్కండేయుడు, మౌద్గల్యుడు, వామదేవుడు, కాశ్యపుడు, కాత్యాయనుడు, గౌతముడు మరియు మహాయశస్సుగల జాబాలి—ఈ ద్విజులు మంత్రులతో కలిసి, తమ తమ అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేస్తూ, శ్రేష్ఠ రాజపురోహితుడైన వసిష్ఠుని ఎదుటకు వచ్చారు।

Verse 4

मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः।कात्यायनो गौतमश्च जाबालिश्च महायशाः।।2.67.3।।एते द्विजा स्सहामात्यैः पृथग्वा च मुदीरयन्।वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम्।।2.67.4।।

అప్పుడు మార్కండేయుడు, మౌద్గల్యుడు, వామదేవుడు, కాశ్యపుడు, కాత్యాయనుడు, గౌతముడు మరియు మహాయశస్సుగల జాబాలి—ఈ ద్విజులు మంత్రులతో కలిసి, తమ తమ అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేస్తూ, శ్రేష్ఠ రాజపురోహితుడైన వసిష్ఠుని ఎదుటకు వచ్చారు।

Verse 5

अतीता शर्वरी दुःखं या नो वर्षशतोपमा।अस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने पुत्रशोकेन पार्थिवे।।।।

పుత్రశోకంతో వ్యాకులుడైన ఈ పార్థివ రాజు పంచత్వాన్ని పొందాడు; అందువల్ల గడిచిన ఈ రాత్రి మాకు శతవర్షాలంత దుఃఖమయంగా అనిపించింది।

Verse 6

स्वर्गतश्च महाराजो रामश्चारण्यमाश्रितः।लक्ष्मणश्चापि तेजस्वी रामेणैव गतस्सह।।।।

మహారాజు స్వర్గానికి వెళ్లాడు; రాముడు అరణ్యాన్ని ఆశ్రయించాడు; తేజస్సుగల లక్ష్మణుడు కూడా రామునితో కలిసి వెళ్లాడు।

Verse 7

उभौ भरतशत्रुघ्नौ केकयेषु परन्तपौ।पुरे राजगृहे रम्ये मातामहनिवेशने।।।।

శత్రువులను దమనించే భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు—ఇద్దరూ కేకయదేశంలో, రమ్యమైన రాజగృహ నగరంలో, మాతామహుని నివాసంలో ఉన్నారు।

Verse 8

इक्ष्वाकूणामिहाद्यैव कश्चिद्राजा विधीयताम्।अराजकं हि नो राष्ट्रं विनाशं समवाप्नुयात्।।।।

కాబట్టి ఈ రోజే ఇక్ష్వాకువంశానికి చెందిన ఎవరో ఒకరిని ఇక్కడ రాజుగా అభిషేకించాలి; రాజులేని మా రాజ్యం నిశ్చయంగా వినాశాన్ని పొందుతుంది।

Verse 9

नाराजके जनपदे विद्युन्माली महास्वनः।अभिवर्षति पर्जन्यो महीं दिव्येन वारिणा।।।।

రాజులేని జనపదంలో విద్యుత్మాలిని, మహాగర్జనుడైన పర్జన్యదేవుడు దివ్య జలంతో భూమిపై వర్షం కురిపించడు।

Verse 10

नाराजके जनपदे बीजमुष्टिः प्रकीर्यते।नाराजके पितुः पुत्रो भार्या वा वर्तते वशे।।।।

రాజులేని దేశంలో విత్తనాల ఒక ముట్ట కూడా సరిగా చల్లబడదు; రాజు లేకపోతే తండ్రి అధీనంలో కుమారుడూ భార్యా నిలువరు।

Verse 11

नाराजके धनं चास्ति नास्ति भार्या प्यराजके।इद मत्याहितं चान्यत्कुतस्सत्य मराजके।।।।

రాజు లేనిచోట ధనం నిలవదు, భార్య కూడా సురక్షితంగా ఉండదు; ఇంకా ఒక మహాభయం—రాజులేని దేశంలో సత్యం ఎక్కడ నిలుస్తుంది?

Verse 12

नाराजके जनपदे कारयन्ति सभां नराः।उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्यगृहाणि च।।।।

రాజు లేని జనపదంలో ప్రజలు సభలను నిర్వహించరు; అలాగే హర్షంతో రమ్యమైన ఉద్యానాలు, పుణ్యగృహాలు కూడా నిర్మించరు।

Verse 13

नाराजके जनपदे यज्ञशीला द्विजातयः।सत्राण्यन्वासते दान्ता ब्राह्मणा स्संशितव्रताः।।।।

రాజు లేని జనపదంలో యజ్ఞనిష్ఠులు, దమనశీలులు, దృఢవ్రతులైన బ్రాహ్మణులు కూడా సత్రయజ్ఞాలను కొనసాగించరు।

Verse 14

नाराजके जनपदे महायज्ञेषु यज्वनः।ब्राह्मणा वसुसम्पन्ना विसृजन्त्याप्तदक्षिणाः।।।।

రాజు లేని జనపదంలో మహాయజ్ఞాల యజమానులు, ధనసంపన్న బ్రాహ్మణులు కూడా యథోచిత దక్షిణా-దానాలను ఋత్విజులకు ఇవ్వరు।

Verse 15

नाराजके जनपदे प्रभूतनटनर्तकाः।उत्सवाश्च समाजाश्च वर्धन्ते राष्ट्रवर्धनाः।।।।

రాజు లేని జనపదంలో అనేక నట-నర్తక బృందాలు వికసించవు; అలాగే రాజ్యహితాన్ని పెంపొందించే ఉత్సవాలు, ప్రజాసమావేశాలు కూడా వృద్ధి చెందవు।

Verse 16

नाराजके जनपदे सिद्धार्था व्यवहारिणः।कथाभिरनुरज्यन्ते कथाशीलाः कथाप्रियैः।।।।

రాజులేని జనపదంలో వ్యాజ్యవ్యవహారులు తమ కేసుల్లో విజయాన్ని పొందరు; అలాగే కథాప్రియులను కథాశీలులు కథలతో ఆనందింపజేయలేరు।

Verse 17

नाराजके जनपदे उद्यानानि समागताः।सायाह्ने क्रीडितुं यान्ति कुमार्यो हेमभूषिताः।।।।

రాజులేని జనపదంలో బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించిన కన్యలు కూడి ఉన్నా, సాయంకాలం ఆటలాడేందుకు ఉద్యానాలకు వెళ్లరు।

Verse 18

नाराजके जनपदे वाहनै शशीघ्रगामिभिः।नरा निर्यान्त्यरण्यानि नारीभिस्सह कामिनः।।।।

రాజులేని జనపదంలో వినోదాసక్తులైన పురుషులు స్త్రీలతో కలిసి వేగవంతమైన వాహనాల్లో అరణ్యాలకు విహారార్థం బయలుదేరరు।

Verse 19

नाराजके जनपदे धनवन्तस्सुरक्षिताः।शेरते विवृतद्वाराः कृषिगोरक्षजीविनः।।।।

రాజులేని జనపదంలో వ్యవసాయం, గోరక్షణతో జీవించే ధనవంతులకూడా సురక్షితంగా ఉండరు; తలుపులు తెరిచి పెట్టుకొని నిశ్చింతగా నిద్రపోలేరు।

Verse 20

नाराजके जनपदे बद्धघण्टाविषाणिनः।अटन्ति राजमार्गेषु कुञ्जरा षष्टिहायनाः।।।।

రాజులేని జనపదంలో గంటలతో అలంకరించిన దంతాలు గల అరవై ఏళ్ల గజరాజులు కూడా రాజమార్గాల్లో సంచరించరు।

Verse 21

नाराजके जनपदे शरान्सन्ततमस्यताम्।श्रूयते तलनिर्घोष इष्वस्त्राणामुपासने।।।।

రాజులేని జనపదంలో నిరంతరం బాణాలు విడిచే అభ్యాసం క్షీణిస్తుంది; ధనుస్సు తాడి తలపై తాకి వినిపించే కటుక ధ్వనিও ఇక వినబడదు, ఆయుధవిద్య సాధన కూడా శిథిలమవుతుంది॥

Verse 22

नाराजके जनपदे वणिजो दूरगामिनः।गच्छन्ति क्षेममध्वानं बहुपण्यसमाचिताः।।।।

రాజులేని జనపదంలో దూరప్రయాణం చేసే, అనేక రకాల సరుకులతో నిండిన వ్యాపారులు కూడా క్షేమమైన మార్గంలో సాగలేరు॥

Verse 23

नाराजके जनपदे चरत्येकचरो वशी।भावयन्नात्मनाऽत्मानं यत्र सायंगृहो मुनिः।।।।

రాజులేని జనపదంలో స్వయంనిగ్రహమున్న ముని కూడా—సాధారణంగా ఒంటరిగా సంచరిస్తూ ఆత్మధ్యానంలో లీనమై ఉండేవాడు—నిర్భయంగా తిరగలేడు; సాయంకాలానికి విశ్రాంతి గృహమూ దొరకదు॥

Verse 24

नाराजके जनपदे योगक्षेमं प्रवर्तते।नचाप्यराजके सेना शत्रून्विषहते युधि।।।।

రాజులేని జనపదంలో యోగక్షేమం—లభించినదాని రక్షణ, లభించనిదాని సంపాదన—నిలకడగా సాగదు; రాజశాసనం లేకపోతే సేన కూడా యుద్ధంలో శత్రువులను తట్టుకోలేను॥

Verse 25

नाराजके जनपदे हृष्टैः परमवाजिभिः।नरास्संयान्ति सहसा रथैश्च परिमण्डिताः।।।।

రాజులేని జనపదంలో శ్రేష్ఠ అశ్వాలతో కూడిన, అలంకృత రథాలలో ఉన్న హర్షిత పురుషులు కూడా అకస్మాత్తుగా బయలుదేరరు; ప్రజల విశ్వాసం, పండుగల ఉత్సాహం క్షీణిస్తుంది॥

Verse 26

नाराजके जनपदे नराश्शास्त्रविशारदाः।संवदन्तोऽवतिष्ठन्ते वनेषूपवनेषु च।।।।

రాజులేని జనపదంలో శాస్త్రవిశారదులైన జనులు కూడా వనాలలోను ఉపవనాలలోను నిశ్చింతగా సంభాషిస్తూ నిలువలేరు; అక్కడ విద్యకూ సురక్షిత ఆశ్రయం లభించదు।

Verse 27

नाराजके जनपदे माल्यमोदकदक्षिणाः।देवताभ्यर्चनार्थाय कल्प्यन्ते नियतैर्जनैः।।।।

రాజులేని జనపదంలో నియమనిష్ఠులైన జనులు కూడా దేవతార్చనార్థం మాల్యాలు, మోదకాలు, దక్షిణలను యథావిధిగా సిద్ధం చేయలేరు।

Verse 28

नाराजके जनपदे चन्दनागरुरूषिताः।राजपुत्रा विराजन्ते वसन्त इव शाखिनः।।।।

రాజులేని జనపదంలో చందన-అగరు లేపనంతో ఉన్న రాజకుమారులూ కాంతితో విరాజిల్లరు; వారు వసంతంలోనూ పుష్పరహిత వృక్షాలవలె కనిపిస్తారు।

Verse 29

यथा ह्यनुदका नद्यः यथा वाऽप्यतृणं वनम्।अगोपाला यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम्।।।।

నీరు లేని నదులవలె, గడ్డి లేని అడవివలె, గోపాలుడు లేని ఆవులవలె—రాజులేని రాష్ట్రం అట్లే; దాని జీవనాధారం, మార్గదర్శకత్వం రెండూ లుప్తమవుతాయి।

Verse 30

ध्वजो रथस्य प्रज्ञानं धूमो ज्ञानं विभावसोः।तेषां यो नो ध्वजो राजा स देवत्वमितो गतः।।2.66.30।।

రథము ధ్వజమువలన గుర్తింపబడినట్లు, అగ్ని ధూమమువలన తెలిసినట్లు, అలాగే మా గుర్తింపునకు ధ్వజస్వరూపుడు ఆ రాజే; ఆ రాజు ఇప్పుడు ఇక్కడి నుండి దేవలోకమునకు గతించాడు।

Verse 31

नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित्।मत्स्या इव नरा नित्यं भक्षयन्ति परस्परम्।।।।

రాజు లేని జనపదములో ఎవరికీ ఏదియు నిజంగా స్వంతముగా నిలవదు; మనుష్యులు చేపలవలె నిత్యము పరస్పరమును భక్షించుకొనుచుంటారు।

Verse 32

ये हि सम्भिन्नमर्यादा नास्तिकाश्छिन्नसंशयाः।तेऽपि भावाय कल्पन्ते राजदण्डनिपीडिताः।।।।

మర్యాదలను ఛేదించిన నాస్తికులు, సంకోచములన్నియు తెంచినవారైన వారు కూడ రాజదండపీడనచేత సన్మార్గమునకు అనుగుణులగుదురు।

Verse 33

यथा दृष्टि श्शरीरस्य नित्यमेव प्रवर्तते।तथा नरेन्द्रो राष्ट्रस्य प्रभवस्सत्यधर्मयोः।।।।

శరీరమునకు దృష్టి నిత్యము పనిచేయునట్లు, అలాగే రాష్ట్రమునకు సత్యధర్మముల ప్రభవము నరేంద్రుడే।

Verse 34

राजा सत्यं च धर्मश्च राजा कुलवतां कुलम्।राजा माता पिता चैव राजा हितकरो नृणाम्।।।।

రాజే సత్యము, రాజే ధర్మము; రాజే కులవంతుల కులప్రతిష్ఠ. రాజే తల్లి తండ్రి; రాజే ప్రజలకు హితకారి।

Verse 35

यमो वैश्रवण श्शक्रः वरुणश्च महाबलः।विशेष्यन्ते नरेन्द्रेण वृत्तेन महता ततः।।।।

అతడు తన మహత్తర సద్ఆచరణబలంతో పరాక్రమశాలి యముడు, వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు), శక్రుడు (ఇంద్రుడు), వరుణుడినికూడా మించిపోతాడు।

Verse 36

अहो तम इवेदं स्यान्नप्रज्ञायेत किञ्चन।राजा चे न्न भवे ल्लोके विभज साध्वसाधुनी।।।।

అయ్యో! లోకంలో రాజు లేకపోతే ఈ జగత్తు చీకటిలా మారేది; ఏదీ గ్రహించలేము, సత్కర్మ–దుష్కర్మ భేదమూ ఉండేది కాదు।

Verse 37

जीवत्यपि महाराजे तवैव वचनं वयम्।नातिक्रमामहे सर्वे वेलां प्राप्येव सागरः।।।।

మహారాజు జీవించి ఉన్నప్పటికీ మేమందరం మీ వాక్యాన్ని ఎప్పుడూ అతిక్రమించలేదు—తీరాన్ని చేరిన సముద్రం తన హద్దును దాటనట్లే।

Verse 38

स न स्समीक्ष्य द्विजवर्य वृत्तं नृपं विना राज्यमरण्यभूतम्।कुमारमिक्ष्वाकुसुतं वदान्यं त्वमेव राजानमिहाभिषिञ्च।।।।

కాబట్టి, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! జరిగినదాన్ని పరిశీలించి, రాజు లేని రాజ్యం అరణ్యంలా మారుతుందని గ్రహించి—ఇక్ష్వాకువంశజుడైన దానశీల కుమారుని ఇక్కడ మా రాజుగా మీరే అభిషేకించండి।