Sarga 55
चित्रकूटमार्गोपदेशः — Instructions for the Chitrakuta Route and the Yamuna Crossing
अयोध्याकाण्ड
భరద్వాజాశ్రమంలో రాత్రి గడిపి ప్రాతఃకాలంలో రామలక్ష్మణులు సీతతో కలిసి మునిని నమస్కరించారు. భరద్వాజుడు చిత్రకూటమార్గాన్ని స్పష్టంగా ఉపదేశించాడు—గంగా-యమున సంగమానికి చేరి, పశ్చిమాభిముఖంగా ప్రవహించే కాలిందీ (యమున) తీరాన సాగి, ఒక ప్రాచీన తీర్థఘాటాన్ని కనుగొని దారువులతో తెప్ప నిర్మించి దాటాలని చెప్పాడు. సిద్ధసాన్నిధ్యంతో ప్రసిద్ధమైన మహావటవృక్షాన్ని చూపించి, అక్కడ సీత మంగళప్రార్థనలు చేయవలెనని విధించాడు. ఆపై ఇద్దరు సోదరులు దుంగలను బంధించి, వెదురు పరచి, ఉశీరతో కప్పి పెద్ద తెప్పను తయారు చేశారు; లక్ష్మణుడు సీతకు సౌకర్యాసనం సిద్ధం చేశాడు. రాముడు లజ్జతో ఉన్న సీతను ఆదరించి తెప్పపై కూర్చోబెట్టి, వస్త్రాభరణాలు, ఉపకరణాలు, ఆయుధాలు కూడా ఎక్కించాడు. నదిమధ్యంలో సీత నదిని నమస్కరించి సురక్షితంగా తిరిగివచ్చినప్పుడు పూజ చేస్తానని సంకల్పించింది; తరువాత వారు దక్షిణ తీరానికి చేరారు. తీరానికి వచ్చాక సీత వటవృక్షాన్ని ప్రదక్షిణ చేసి రాముని వ్రతసిద్ధి, కౌసల్యా-సుమిత్రలతో పునర్మిలనం కలగాలని ప్రార్థించింది. అనంతరం రాముడు లక్ష్మణునికి—సీతను ముందుగా నడిపించు, నేను ఆయుధాలతో వెనుక వస్తాను; ఆమెకు వనస్పతులపై కలిగే కుతూహలాన్ని కూడా తీర్చు—అని ఆదేశించాడు. యమున సౌందర్యాన్ని చూసి సీత ఆనందించింది; సోదరులు వన్యఫలమూలాలు సేకరించి నదీతీరంలో నివాసయోగ్యమైన స్థలాన్ని ఎంచుకున్నారు.
Shlokas
Verse 1
उषित्वा रजनीं तत्र राजपुत्रावरिन्दमौ।महर्षिमभिवाद्याथ जग्मतुस्तं गिरिं प्रति।।।।
అక్కడ ఆ రాత్రి గడిపి, శత్రుసంహారకులైన ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులు మహర్షికి నమస్కరించి, ఆ పర్వతం (చిత్రకూటం) వైపు బయలుదేరారు।
Verse 2
तेषां चैव स्वस्त्ययनं महर्षि स्स चकार ह।प्रस्थितांश्चैव तान्प्रेक्ष्य पिता पुत्रानिवान्वगात्।।।।
వారి క్షేమయాత్రకై మహర్షి స్వస్త్యయనాన్ని చేశాడు. వారు బయలుదేరినట్లు చూసి, తండ్రి కుమారులను అనుసరించునట్లు, ఆయనే కూడా వారిని అనుసరించాడు।
Verse 3
ततः प्रचक्रमे वक्तुं वचनं स महामुनिः।भरद्वाजो महातेजा रामं सत्यपराक्रमम्।।।।
అనంతరం మహాతేజస్సుగల మహాముని భరద్వాజుడు, సత్యపరాక్రముడైన రామునితో వచనం పలక ప్రారంభించాడు।
Verse 4
गङ्गायमुनयो स्सन्धिमासाद्य मनुजर्षभौ।कालिन्दीमनुगच्छेतां नदीं पश्चान्मुखाश्रिताम्।।।।
హే నరశ్రేష్ఠులారా! గంగా-యమునల సంగమాన్ని చేరి, ఇక్కడ పశ్చిమాభిముఖంగా ప్రవహించే కాలిందీ (యమునా) నదిని అనుసరించి తీరమార్గంగా ముందుకు సాగండి।
Verse 5
अथाऽसाद्य तु कालिन्दी शीघ्रस्रोतसमापगाम्।तस्यास्तीर्थं प्रचलितं पुराणं प्रेक्ष्य राघवौ।।।।तत्र यूयं प्लवं कृत्वा तरतांशुमतीं नदीम्।
అనంతరం వేగంగా ప్రవహించే కాలిందీ (యమునా) నదిని చేరి, ఆమె తీరంలోని ప్రాచీనమూ ప్రసిద్ధమూ అయిన తీర్థఘాటాన్ని చూచి, ఓ రాఘవులారా, అక్కడ పడవ/తెప్ప తయారు చేసి సూర్యకన్య అయిన అంశుమతీ నదిని దాటండి।
Verse 6
ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम्।।।।विवृद्धं बहुभिर्वृक्षै श्श्यामं सिद्धोपसेवितम्।तस्मै सीताञ्जलिं कृत्वा प्रयुञ्जीताशिषश्शिवाः।।।।
తర్వాత పచ్చని ఆకులతో కప్పబడిన, అనేక వృక్షాలతో విస్తరించి ఘనతవల్ల శ్యామంగా కనిపించే, సిద్ధులు సేవించే ఆ మహా మర్రిచెట్టును చేరి, సీత అంజలి బట్టి మంగళకరమైన ఆశీస్సులు/ప్రార్థనలు సమర్పించాలి।
Verse 7
ततो न्यग्रोधमासाद्य महान्तं हरितच्छदम्।।2.55.6।।विवृद्धं बहुभिर्वृक्षै श्श्यामं सिद्धोपसेवितम्।तस्मै सीताञ्जलिं कृत्वा प्रयुञ्जीताशिषश्शिवाः।।2.55.7।।
తర్వాత అదే పచ్చని ఆకులతో కప్పబడిన, అనేక వృక్షాలతో విస్తరించి శ్యామంగా కనిపించే, సిద్ధులు సేవించే మహా మర్రిచెట్టును చేరి, సీత అంజలి బట్టి మంగళకరమైన ప్రార్థనలు సమర్పించాలి।
Verse 8
समासाद्य तु तं वृक्षं वसेद्वातिक्रमेत वा।क्रोशमात्रं ततो गत्वा नीलं द्रक्ष्यथ काननम्।।।।पलाशबदरीमिश्रं रम्यं वंशैश्च यामुनैः।
ఆ వృక్షాన్ని చేరి అక్కడ విశ్రాంతి తీసుకోండి లేదా ముందుకు సాగండి। అక్కడి నుంచి ఒక క్రోశం వెళ్లగానే నీలంగా కనిపించే అందమైన అడవిని చూస్తారు—పలాశ, బదరీ వృక్షాలతో కలిసినది, యమునా తీరపు వెదురు వనాలతో అలంకృతమైనది।
Verse 9
स पन्थाश्चित्रकूटस्य गत स्सुबहुशो मया।।।।रम्यो मार्दवयुक्तश्च वनदावैर्विवर्जितः।
ఇదే చిత్రకూటానికి వెళ్లే మార్గం; నేను ఈ దారిలో అనేకసార్లు వెళ్లాను। ఇది మనోహరమైనది, నడవడానికి మృదువుగా సులభమైనది, మరియు అడవి దావానల భయంలేనిది।
Verse 10
इति पन्थानमावेद्य महर्षिस्सन्यवर्तत।।।।अभिवाद्य तथेत्युक्त्वा रामेण विनिवर्तितः।
ఇలా మార్గాన్ని వివరించి మహర్షి తిరిగి వెళ్లసాగాడు. రాముడు ‘తథాస్తు’ అని చెప్పి నమస్కరించి, ఆయన తిరిగి వెళ్లవలెనని వినయంగా కోరాడు।
Verse 11
उपावृत्ते मुनौ तस्मिन्रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।कृतपुण्याः स्म सौमित्रे मुनिर्यन्नोऽनुकम्पते।
ఆ ముని తిరిగి వెళ్లిన తరువాత శ్రీరాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు— “హే సౌమిత్రీ! మనము కృతపుణ్యులము; ముని మనపై అనుకంప చూపాడు.”
Verse 12
इति तौ पुरुषव्याघ्रौ मन्त्रयित्वा मनस्विनौ।सीतामेवाग्रतः कृत्वा कालिन्दीं जग्मतुर्नदीम्।।।।
ఇలా ఆ ఇద్దరు మనస్వులు, ‘పురుషవ్యాఘ్రులు’ పరస్పరం మంత్రించి, సీతను ముందుంచి, కాలిందీ (యమునా) నదివైపు వెళ్లారు.
Verse 13
अथाऽसाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतोवहां नदीम्।चिन्तामापेदिरे सर्वे नदीजलतितीर्षवः।।।।
తర్వాత వేగంగా ప్రవహించే కాలిందీ నదిని చేరుకొని, దాని జలాన్ని దాటాలనే కోరికతో అందరూ ఆలోచనలో పడ్డారు.
Verse 14
तौ काष्ठसङ्घातमथो चक्रतु स्सुमहाप्लवम्।शुष्कैर्वंशै स्समास्तीर्णमुशीरैश्च समावृतम्।।।।
అప్పుడు వారు దుంగలను కట్టివేసి ఒక మహా తేలియాడే తెప్పను తయారు చేశారు; దానిపై ఎండిన వెదురు పరచి, సుగంధమైన ఉశీర గడ్డితో కప్పారు.
Verse 15
ततो वेतसशाखाश्च जम्बूशाखाश्च वीर्यवान्।चकार लक्ष्मणश्छित्वा सीताया स्सुखमासनम्।।।।
తర్వాత వీర్యవంతుడైన లక్ష్మణుడు వేతస కొమ్మలు, జంబూ కొమ్మలు కోసి, సీతకు సౌఖ్యమైన ఆసనాన్ని తయారు చేశాడు.
Verse 16
तत्र श्रियमिवाचिन्त्यां रामो दाशरथिः प्रियाम्।ईषत्संलज्जमानां तामध्यारोपयतप्लवम्।।।।
అక్కడ దాశరథి రాముడు, అవర్ణనీయ కాంతితో శ్రీలక్ష్మీ వలె ప్రకాశించే తన ప్రియ సీతను, స్వల్ప లజ్జతో ముందుకు సాగుతుండగా, ప్లవంపై ఎక్కించాడు।
Verse 17
पार्श्वे च तत्र वैदेह्या वसने भूषणानि च।प्लवे कठिनकाजं च रामश्चक्रे सहायुधैः।।।।
అక్కడే వైదేహి పక్కన రాముడు వస్త్రాలు, ఆభరణాలు ఉంచాడు; అలాగే ప్లవంపై కఠినకాజం (ఇనుప పనిముట్టు) మరియు బుట్టను, తమ ఆయుధాలతో కూడ ఉంచాడు।
Verse 18
आरोप्य प्रथमं सीतां सङ्घाटं परिगृह्य तौ।तत प्रतेरतुर्यत्तौ वीरौ दशरथात्मजौ।।।।
ముందుగా వారు సీతను తెప్పపై ఎక్కించి, తెప్పను బలంగా పట్టుకున్నారు; ఆపై దశరథుని ఆ ఇద్దరు వీరపుత్రులు జాగ్రత్తగా దాన్ని నడిపించి అవతలికి చేరారు।
Verse 19
कालिन्दीमध्यमायाता सीता त्वेनामवन्दत।स्वस्ति देवि तरामि त्वां पारये न्मे पतिर्व्रतम्।।।।यक्ष्ये त्वां गोसहस्रेण सुराघटशतेन च।स्वस्ति प्रत्यागते रामे पुरी मिक्ष्वाकुपालिताम्।।।।
కాలిందీ మధ్యప్రవాహానికి చేరగానే సీత నదీదేవిని వందించి ఇలా పలికింది—“స్వస్తి కలుగుగాక, ఓ దేవీ! నేను నిన్ను దాటుతున్నాను; నా భర్త వ్రతం సిద్ధించుగాక. రాముడు క్షేమంగా ఇక్ష్వాకువంశం పాలించే అయోధ్యాపురికి తిరిగి వచ్చినప్పుడు, నేను వెయ్యి గోవులతోను సురా నిండిన వంద ఘటాలతోను నిన్ను పూజిస్తాను।”
Verse 20
कालिन्दीमध्यमायाता सीता त्वेनामवन्दत।स्वस्ति देवि तरामि त्वां पारये न्मे पतिर्व्रतम्।।2.55.19।।यक्ष्ये त्वां गोसहस्रेण सुराघटशतेन च।स्वस्ति प्रत्यागते रामे पुरी मिक्ष्वाकुपालिताम्।।2.56.20।।
ఇలా వరవర్ణిని సీత కృతాంజలిగా కాలిందీ (యమునా) దేవిని ప్రార్థిస్తూ దక్షిణ తీరానికి చేరింది।
Verse 21
कालिन्दी मथ सीता तु याचमाना कृताञ्जलिः।तीरमेवाभिसम्प्राप्ता दक्षिणं वरवर्णिनी।।।।
ఇలా వరవర్ణిని సీత కృతాంజలిగా కాలిందీ (యమునా) దేవిని ప్రార్థిస్తూ దక్షిణ తీరానికి చేరింది।
Verse 22
तत प्लवेनांशुमतीं शीघ्रगामूर्मिमालिनीम्।तीरजै र्बहुभिर्वृक्षै स्सन्तेरुर्यमुनां नदीम्।।।।
తర్వాత వారు తెప్పపై సూర్యకన్య యమునా నదిని దాటారు—ఆమె వేగంగా ప్రవహించేది, తరంగమాలలతో అలంకృతమై, తీరాల్లో అనేక వృక్షాలతో శోభించేది।
Verse 23
ते तीर्णाः प्लवमुत्सृज्य प्रस्थाय यमुनावनात्।श्यामं न्यग्रोध मासेदु श्शीतलं हरितच्छदम्।।।।
వారు నది దాటి తెప్పను వదిలి యమునా వనప్రాంతం నుంచి బయలుదేరి, శ్యామవర్ణమైన, చల్లని, ఘన హరితఛదములతో నిండిన మర్రిచెట్టును చేరారు।
Verse 24
न्यग्रोधं तमुपागम्य वैदेही वाक्यमब्रवीत्।नमस्तेऽस्तु महावृक्ष पारयेन्मे पतिर्व्रतम्।।।।कौशल्यां चैव पश्येयं सुमित्रां च यशश्विनीम्।इति सीताऽञ्जलिं कृत्वा पर्यगच्छद्वनस्पतिम्।।।।
ఆ మర్రిచెట్టును చేరి వైదేహి ఇలా పలికింది—“హే మహావృక్షా, నీకు నమస్కారం. నా భర్త వ్రతం సఫలమగుగాక; నేను మళ్లీ కౌశల్యా దేవి మరియు యశస్విని సుమిత్రా దేవిని దర్శించుగాక.” అని సీత కృతాంజలిగా ఆ వనస్పతిని భక్తితో ప్రదక్షిణ చేసింది।
Verse 25
न्यग्रोधं तमुपागम्य वैदेही वाक्यमब्रवीत्।नमस्तेऽस्तु महावृक्ष पारयेन्मे पतिर्व्रतम्।।2.55.24।।कौशल्यां चैव पश्येयं सुमित्रां च यशश्विनीम्।इति सीताऽञ्जलिं कृत्वा पर्यगच्छद्वनस्पतिम्।।2.55.25।।
ఆ మర్రిచెట్టునకు సమీపించి వైదేహి సీత ఇలా పలికింది— “ఓ మహావృక్షా, నీకు నమస్కారం. నా భర్త తన వ్రతాన్ని సంపూర్ణం చేయుగాక; నేను మళ్లీ కౌశల్యా దేవి మరియు యశస్విని సుమిత్రా దేవి దర్శనం పొందుగాక.” అని చెప్పి సీత అంజలి గట్టి ఆ వనస్పతిని ప్రదక్షిణ చేసింది।
Verse 26
अवलोक्य तत स्सीतामायाचन्तीमनिन्दिताम्।दयितां च विधेयां च रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।
అప్పుడు నిందలేనిది, ప్రియమైనది, విధేయమైన సీత ఆశీర్వాదం కోరుతూ ఉన్నదని చూసి రాముడు లక్ష్మణునితో పలికాడు।
Verse 27
सीतामादाय गच्छत्वमग्रतो भरतानुज।पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि सायुधो द्विपदां वर।।।।
హే భరతానుజ లక్ష్మణా, ద్విపదులలో శ్రేష్ఠుడా! నీవు సీతను తీసుకొని ముందుగా నడుచు; నేను ఆయుధధారిగా వెనుకనుండి అనుసరిస్తాను।
Verse 28
यद्यत्फलं प्रार्थयते पुष्पं वा जनकात्मजा।तत्तत्प्रदद्या वैदेह्या यत्राऽस्या रमते मनः।।।।
జనకనందిని ఏ ఏ ఫలం గానీ పుష్పం గానీ కోరితే, అవే అవే వైదేహికి ఇవ్వు; ఆమె మనసు ఏదిలో ఆనందించునో, అదే ఆమెకు సమర్పించు।
Verse 29
गच्छतोऽस्तु तयोर्मध्ये बभूव जनकात्मजा।मातङ्गयोर्मध्यगता शुभा नागवधूरिव।।।।
వారు ఇద్దరూ నడుచుచుండగా, వారి మధ్యలో జనకనందిని నడిచింది—శుభలక్షణసంపన్నగా, రెండు గజరాజుల మధ్య గజవధువులాగా।
Verse 30
एकैकं पादपं गुल्मं लतां वा पुष्पशालिनीम्।अदृष्टपूर्वां पश्यन्ती रामं पप्रच्छ साऽबला।।।।
ఆ సుకుమారి, ఇంతకు ముందెన్నడూ చూడని ఒక్కొక్క వృక్షం, పొద, పుష్పభరిత లతలను చూస్తూ చూస్తూ రాముని పదేపదే ప్రశ్నించింది।
Verse 31
रमणीयान्बहुविधान्पादपान्कुसुमोत्कटान्।सीतावचनसंरब्ध आनयामास लक्ष्मणः।।।।
సీత మాటలతో ప్రేరితుడైన లక్ష్మణుడు అనేక విధాల మనోహరమైన, పుష్పభారంతో నిండిన వృక్షాలను తెచ్చి ఇచ్చెను।
Verse 32
विचित्रवालुकजलां हंससारसनादिताम्।रेमे जनकराजस्य सुता प्रेक्ष्य तदा नदीम्।।।।
అప్పుడు జనకనందిని విచిత్రమైన ఇసుకతో, మధుర జలంతో శోభించే, హంససారసాల నాదంతో మార్మోగే ఆ నదిని చూచి పరమానందించింది।
Verse 33
क्रोशमात्रं ततो गत्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।बहून्मेध्यान्मृगान्हत्वा चेरतुर्यमुनावने।।।।
అక్కడి నుండి ఒక క్రోశమంత దూరం వెళ్లి అన్నదమ్ములు రామలక్ష్మణులు యజ్ఞోపయోగమైన అనేక మృగాలను వధించి యమునా వనంలో భోజనం చేసిరి।
Verse 34
विहृत्य ते बर्हिणपूगनादिते शुभे वने वानरवारणायुते।समं नदीवप्रमुपेत्य सम्मतं निवास माजग्मु रदीनदर्शनाः।।।।
మయూరసమూహాల నాదంతో మ్రోగే, వానరగజసమృద్ధమైన ఆ శుభవనంలో విహరించి, వారు సమతల నదీ తీరానికి చేరి, అనుకూలమైన స్థలాన్ని ఎంచుకొని నిర్భయచిత్తులై నివసించిరి।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the disciplined execution of exile-wayfinding: accepting the sage’s counsel, ensuring Sītā’s safety in a hazardous river crossing, and organizing movement order (Lakṣmaṇa leading with Sītā, Rāma following armed) as a practical expression of protective dharma.
Guidance (upadeśa) from a realized sage is to be received with humility and enacted with care; gratitude is expressed through obeisance, and nature is approached as sacred—river and tree become moral witnesses to vows, safety, and righteous return.
Key landmarks include the Gaṅgā–Yamunā confluence, the westward course of Kālindī (Yamunā), an ancient tīrtha/ford used for crossing, and a siddha-associated nyagrodha (banyan) where Sītā performs circumambulation and prayer before the party continues toward Citrakūṭa.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.