Sarga 50

Verse 1

विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः।अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।।2.50.1।।

విశాలమైన, రమ్యమైన కోసలదేశాన్ని దాటి లక్ష్మణుని అన్న అయిన ధీమంతుడు రాముడు అయోధ్య వైపు ముఖం తిప్పి, అంజలి ఘటించి ఈ వాక్యమును పలికాడు॥

Verse 2

आपृच्छे त्वां पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते।दैवतानि च यानि त्वां पालयन्ति वसन्ति च।।2.50.2।।

హే పురీశ్రేష్ఠమైన అయోధ్యా, కాకుత్స్థవంశం చేత పరిపాలితమై ఉన్న నిన్ను నేను వీడ్కోలు కోరుచున్నాను. అలాగే నీలో నివసించి నిన్ను కాపాడే సమస్త దేవతలకు కూడా నేను వీడ్కోలు అర్పించుచున్నాను॥

Verse 3

निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः।पुनर्द्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सङ्गतः।।2.50.3।।

నా వనవాసం పూర్తై, జగత్పతి అయిన తండ్రికి ఉన్న ఋణాన్ని తీర్చిన తరువాత, తల్లి తండ్రులతో కలిసి మళ్లీ నిన్ను దర్శించుకుంటాను।

Verse 4

ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम्।अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदं जनम्।।2.50.4।।

అప్పుడు రుధిరతామ్ర నేత్రాలతో, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖంతో, దుఃఖితుడై ఆయన కుడి భుజాన్ని పైకెత్తి అక్కడ కూడిన జనపద ప్రజలతో పలికాడు।

Verse 5

अनुक्रोशो दया चैव यथार्हं मयि वः कृतः।चिरं दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये।।2.50.5।।

మీరు నాపై యథోచితమైన అనుకంపను, దయను చూపించారు। దుఃఖాన్ని దీర్ఘకాలం పెంచడం నిందనీయం; కర్తవ్యసిద్ధి కోసం ఇప్పుడు వెళ్లండి।

Verse 6

तेऽभिवाद्य महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।विलपन्तो नरा घोरं व्यतिष्ठन्त क्वचित् क्वचित्।।2.50.6।।

ఆ మహాత్మునికి అభివాదం చేసి, ప్రదక్షిణం కూడా చేసి, వారు ఘోరంగా విలపిస్తూ అక్కడక్కడ నిలిచిపోయారు।

Verse 7

तथा विलपतां तेषामतृप्तानां च राघवः।अचक्षुर्विषयं प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे।।2.50.7।।

వారు విలపిస్తూ ఇంకా చూడాలనే తృప్తి పొందకుండానే ఉండగా, రాఘవుడు వారి దృష్టికి అందని దూరముగా వెళ్లిపోయాడు—రాత్రి ముఖమున సూర్యుడు అస్తమించునట్లు।

Verse 8

ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान्।अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान्।।2.50.8।।उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान्।तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान्।।2.50.9।।लक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान्। रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत।।2.50.10।।

అనంతరం పురుషవ్యాఘ్రుడు రథముపై కోసలదేశమును దాటాడు—ధాన్యధనసంపన్నమైనది, దానశీలులైన శుభజనులతో నిండినది, ఎటువంటి భయమూ లేనిది; రమ్యమైనది, చైత్యములు మరియు యూపములతో అలంకృతమైనది; ఉద్యానములు, మామిడి వనములతో కూడినది, జలాశయసంపన్నమైనది; తృప్తిపుష్టులైన జనసమూహాలతో కిటకిటలాడినది, గోకులములు మరియు పశుసమూహాలతో సేవింపబడినది; రాజులకు దర్శనీయమైనది, వేదఘోషములతో ప్రతిధ్వనించేది।

Verse 9

ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान्।अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान्।।2.50.8।।उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान्।तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान्।।2.50.9।।लक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान्। रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत।।2.50.10।।

అనంతరం పురుషవ్యాఘ్రుడు రథముపై కోసలదేశమును దాటాడు—ధాన్యధనసంపన్నమైనది, దానశీలులైన శుభజనులతో నిండినది, ఎటువంటి భయమూ లేనిది; రమ్యమైనది, చైత్యములు మరియు యూపములతో అలంకృతమైనది; ఉద్యానములు, మామిడి వనములతో కూడినది, జలాశయసంపన్నమైనది; తృప్తిపుష్టులైన జనసమూహాలతో కిటకిటలాడినది, గోకులములు మరియు పశుసమూహాలతో సేవింపబడినది; రాజులకు దర్శనీయమైనది, వేదఘోషములతో ప్రతిధ్వనించేది।

Verse 10

ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान्।अकुतश्चिद्भयान् रम्यांश्चैत्ययूपसमावृतान्।।2.50.8।।उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान्।तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान्।।2.50.9।।लक्षणीयान्नरेन्द्राणां ब्रह्मघोषाभिनादितान्। रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत।।2.50.10।।

అనంతరం పురుషవ్యాఘ్రుడైన రాముడు రథముపై కోసలదేశాన్ని దాటెను—ధాన్యధనసంపన్నమైనది, దానశీలులైన జనులతో శుభప్రదమైనది, ఎటువైపు నుండీ భయంలేని రమ్యభూమి, చైత్యములు యూపములతో అలంకృతమైనది; ఉద్యానాలు, మామిడి వనాలు కలది, సమృద్ధమైన జలాశయాలు కలది, తృప్తి పుష్టి గల జనసమూహంతో నిండినది, గోకులములు గోవుల రాకపోకలతో సేవింపబడినది; రాజులకు దర్శనీయమైనది, వేదపఠన బ్రహ్మఘోషంతో మార్మోగినది॥

Verse 11

मध्येनमुदितं स्फीतं रम्योद्यानसमाकुलम्।राज्यं भोग्यं नरेन्द्राणां ययौ धृतिमतां वरः।।2.50.11।।

ధైర్యవంతులలో శ్రేష్ఠుడు అతడు ఆ రాజ్యమధ్యముగా ప్రయాణించాడు—ఆనందభరితం, సుసంపన్నం, రమ్యమైన ఉద్యానాలతో నిండిన, రాజులకు భోగ్యమైన రాజ్యాన్ని దాటుతూ।

Verse 12

तत स्त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयामशैवलाम्।ददर्श राघवो गङ्गां पुण्यामृषिनिषेविताम्।।2.50.12।।

అనంతరం రాఘవుడు త్రిపథగా, దివ్యమైన, శుభజలములతో నిండిన, శైవలరహితమైన, పుణ్యమైన మరియు ఋషులు సేవించే గంగను దర్శించాడు।

Verse 13

आश्रमैरविदूरस्थैः श्रीमद्भिस्समलङ्कृताम्।कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभि स्सेविताम्भोह्रदां शिवाम्।।2.50.13।।

ఆ శుభప్రదమైన గంగ తీరానికి సమీపముగా ఉన్న శ్రీమంతమైన ఆశ్రమములతో అలంకృతమై ఉండెను; కాలకాలమున హర్షిత అప్సరసలు ఆమె స్వచ్ఛ జలహ్రదములలో క్రీడిస్తూ ఆమెను సేవించుచుండిరి।

Verse 14

देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम्।नानागन्धर्वपत्नीभि स्सेवितां सततं शिवाम्।।2.50.14।।

ఆ శుభమయి గంగా దేవులు, దానవులు, గంధర్వులు, కిన్నరులతో అలంకృతమై ప్రకాశించింది; అనేక గంధర్వపత్నులు ఆమెను నిత్యం సేవించగా, ఆమె సదా మంగళకరిణిగా నిలిచింది।

Verse 15

देवाऽऽक्रीडशताकीर्णां देवोद्यानशतायुताम्।देवार्थमाकाशगमां विख्यातां देवपद्मिनीम्।।2.50.15।।

ఆమె వందలాది దివ్య క్రీడాస్థలాలతో నిండినది, వందలాది దేవోధ్యానాలతో అనుసంధానమైనది; దేవుల హితార్థం ఆకాశమార్గంగా ప్రవహిస్తూ, ‘దేవపద్మిని’—దివ్య పద్మాల నది—అని ప్రసిద్ధి పొందింది।

Verse 16

जलाघाताट्टहासोग्रां फेननिर्मलहासिनीम्।क्वचिद्वेणीकृतजलां क्वचिदावर्तशोभिताम्।।2.50.16।।

ఆమె జలఘాతపు గర్జన ఉగ్ర అట్టహాసంలా అనిపించింది; ఆమె నురుగు నిర్మలంగా, చిరునవ్వులాంటి కాంతితో మెరిసింది। ఎక్కడో ఆమె ప్రవాహం కన్య జడలాగా సూటిగా, మరెక్కడో వలయాలైన ఆవర్తాలతో అలంకృతమై ప్రకాశించింది।

Verse 17

क्वचित् स्तिमितगम्भीरां क्वचिद्वेगजलाकुलाम्।क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषां क्वचिद्भैरवनिस्वनाम्।।2.50.17।।

ఎక్కడో ఆమె నిశ్చలంగా గంభీరంగా ఉండెను, ఎక్కడో వేగవంతమైన ప్రవాహజలములతో కలవరపడెను. ఎక్కడో గంభీరమైన గర్జనవంటి ధ్వని, ఎక్కడో భయంకరమైన నినాదముతో ఆమె మ్రోగెను॥

Verse 18

देवसङ्घाप्लुतजलां निर्मलोत्पलशोभिताम्।क्वचिदाभोगपुलिनां क्वचिन्निर्मलवालुकाम्।।2.50.18।।

ఆమె జలములో దేవసంఘములు స్నానమాచరించిరి; ఆమె నిర్మల నీలోత్పలములతో శోభిల్లెను. ఎక్కడో విస్తారమైన పులినములు, ఎక్కడో ప్రకాశవంతమైన స్వచ్ఛమైన వాలుకతో ఆమె తీరము మెరిసెను॥

Verse 19

हंससारससङ्घुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम्।सदा मदैश्च विहगैरभिसन्नादितान्तराम्।।2.50.19।।

ఆమె హంససారసముల కలకలముతో మార్మోగెను, చక్రవాకపక్షుల కూజితముతో మధురమైయుండెను. సదా ఉల్లాసిత పక్షుల కేకలతో ఆమె తీరాంతరమంతయు ప్రతిధ్వనించెను॥

Verse 20

क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिवशोभिताम्।क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नां क्वचित्पद्मवनाकुलाम्।।2.50.20।।

కొన్ని చోట్ల తీరాన పెరిగిన వృక్షాలు మాలలవలె ఆమెను అలంకరించాయి; కొన్ని చోట్ల వికసించిన నీలోత్పలాలతో ఆమె ఆవరించబడింది; మరికొన్ని చోట్ల పద్మవనాలతో నిండిపోయి కనిపించింది।

Verse 21

क्वचित्कुमुदषण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम्।नानापुष्परजोध्वस्तां समदामिव च क्वचित्।।2.50.21।।

కొన్ని చోట్ల కுமుద గుంపులు, అర్ధవికసిత మొగ్గలతో ఆమె మరింత శోభించింది; మరికొన్ని చోట్ల అనేక పుష్పాల పరాగధూళితో కప్పబడి, ఆమె మృదువైన మదంతో మత్తురాలైనదానివలె కనిపించింది।

Verse 22

व्यपेतमलसङ्घातां मणिनिर्मलदर्शनाम्।दिशागजैर्वनगजै र्मत्तैश्च वरवारणैः।।2.50.22।।देवोपवाह्यैश्च मुहुस्सन्नादितवनान्तराम्।

మలసమూహాలు తొలగిపోయి ఆమె నిర్మల మణివలె స్వచ్ఛంగా కనిపించింది; ఆమె తీరాన ఉన్న అరణ్యాంతరాలు దిశాగజులు, వనగజులు, మదోన్మత్తమైన శ్రేష్ఠ గజరాజులు—దేవోపవాహ్యులు—వారి ఘోషతో మళ్లీ మళ్లీ మార్మోగాయి।

Verse 23

प्रमदामिव यत्नेन भूषितां भूषणोत्तमैः।।2.50.23।।फलैः पुष्पैः किसलयैर्वृतां गुल्मैर्द्विजैस्तथा।शिंशुमारैश्च नक्रैश्च भुजङ्गैश्च निषेविताम्।।2.50.24।।

ఆమె యత్నపూర్వకంగా శ్రేష్ఠాభరణాలతో అలంకరించబడిన ఒక మహనీయ స్త్రీవలె కనిపించింది।

Verse 24

प्रमदामिव यत्नेन भूषितां भूषणोत्तमैः।।2.50.23।।फलैः पुष्पैः किसलयैर्वृतां गुल्मैर्द्विजैस्तथा।शिंशुमारैश्च नक्रैश्च भुजङ्गैश्च निषेविताम्।।2.50.24।।

ఆమె తీరాలు ఫలాలు, పుష్పాలు, కోమల కిసలయాలు, పొదలు మరియు పక్షులతో చుట్టుముట్టబడ్డాయి; ఆమె జలాలలో శింశుమారాలు, నక్రాలు మరియు భుజంగాలు నివసించాయి।

Verse 25

विष्णुपादच्युतां दिव्यामपापां पापनाशिनीम्।तां शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टां सागरतेजसा।।2.50.25।।समुद्रमहिषीं गङ्गां सारसक्रौञ्चनादिताम्।आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरं प्रति।।2.50.26।।

మహాబాహువు శ్రీరాముడు శృంగిబేరపురం వైపు సాగుతూ ఆ గంగానదిని చేరాడు—సముద్రానికి మహిషి, సారస‑క్రౌంచ పక్షుల నాదాలతో నినదించే గంగా; విష్ణుపాదాల నుండి అవతరించిన దివ్య, నిరపాప, పాపనాశిని, శంకరుని జటాజూటం నుండి సగరవంశ తేజస్సు (భగీరథ తపస్సు) వలన ప్రవహించినదని ప్రసిద్ధి।

Verse 26

विष्णुपादच्युतां दिव्यामपापां पापनाशिनीम्।तां शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टां सागरतेजसा।।2.50.25।।समुद्रमहिषीं गङ्गां सारसक्रौञ्चनादिताम्।आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरं प्रति।।2.50.26।।

మహాబాహువు శ్రీరాముడు శృంగిబేరపురం వైపు సాగుతూ ఆ గంగానదిని చేరాడు—సముద్రానికి మహిషి, సారస‑క్రౌంచ పక్షుల నాదాలతో నినదించే గంగా; విష్ణుపాదాల నుండి అవతరించిన దివ్య, నిరపాప, పాపనాశిని, శంకరుని జటాజూటం నుండి సగరవంశ తేజస్సు (భగీరథ తపస్సు) వలన ప్రవహించినదని ప్రసిద్ధి।

Verse 27

तामूर्मिकलिलावर्तामन्ववेक्ष्य महारथः।सुमन्त्रमब्रवीत्सूतमिहैवाद्य वसामहे।।2.50.27।।

తరంగాలు, భ్రమరాలతో కలకలమాడుతున్న గంగను చూచి మహారథి శ్రీరాముడు సారథి సుమంత్రునితో—“ఈ రాత్రి ఇక్కడే నివసిద్దాం” అని అన్నాడు।

Verse 28

अविदूरादयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान्।सुमहानिङ्गुदीवृक्षो वसामोऽत्रैव सारथे।।2.50.28।।

“ఓ సారథీ! నదికి దూరం కాని చోట ఈ మహా ఇంగుదీ వృక్షం ఉంది; అనేక పుష్పాలు, కోమల అంకురాలతో శోభిస్తోంది. మనం ఇక్కడే ఉండుదాం.”

Verse 29

द्रक्ष्याम स्सरितां श्रेष्ठां सम्मान्यसलिलां शिवाम्।देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम्।।2.50.29।।

“నదులలో శ్రేష్ఠమైన, మంగళకరమైన ఆ గంగను దర్శిద్దాం; ఆమె పవిత్ర జలాన్ని దేవులు, దానవులు, గంధర్వులు, మృగాలు, మనుష్యులు, పక్షులు సైతం గౌరవిస్తారు.”

Verse 30

लक्ष्मणश्च सुमन्त्रश्च बाढमित्येव राघवम्।उक्त्वा तमिङ्गुदीवृक्षं तदोपययतुर्हयैः।।2.50.30।।

లక్ష్మణుడు, సుమంత్రుడు రాఘవునితో “బాఢమ్—అలానే” అని చెప్పి, ఆపై అశ్వాలను ఆ ఇంగుదీ వృక్షం వైపు నడిపించారు।

Verse 31

रामोऽभियाय तं रम्यं वृक्षमिक्ष्वाकुनन्दनः।रथादवातरत्तस्मात्सभार्य स्सहलक्ष्मणः।।2.50.31।।

ఇక్ష్వాకువంశానందుడైన శ్రీరాముడు ఆ మనోహర వృక్షాన్ని చేరి, భార్యతో కూడి లక్ష్మణునితో కలిసి రథం నుండి దిగాడు।

Verse 32

सुमन्त्रोऽप्यवतीर्यास्मान्मोचयित्वा हयोत्तमान्।वृक्षमूलगतं राममुपतस्थे कृताञ्जलिः।।2.50.32।।

సుమంత్రుడు కూడా రథం నుండి దిగిపోయి, శ్రేష్ఠమైన అశ్వాలను విడిపించి, వృక్షమూలంలో ఉన్న రాముని సమీపంలో కృతాంజలిగా నిలిచాడు।

Verse 33

तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमस्सखा।निषादजात्यो बलवान् स्थपतिश्चेति विश्रुतः।।2.50.33।।

అక్కడ ‘గుహ’ అనే రాజు ఉండేవాడు—రామునికి ఆత్మసమానమైన స్నేహితుడు; నిషాదజాతిలో జన్మించినవాడు, బలవంతుడు, వారి నాయకుడిగా ప్రసిద్ధుడు।

Verse 34

स शृत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयमागतम्।वृद्धैः परिवृतोऽमात्यैः ज्ञातिभिश्चाभ्युपागतः।।2.50.34।।

పురుషవ్యాఘ్రమైన రాముడు తన ప్రాంతానికి వచ్చాడని విని, గుహ వృద్ధ సలహాదారులు, అమాత్యులు, బంధువులతో చుట్టుముట్టబడి, స్వాగతార్థం ముందుకు వచ్చాడు।

Verse 35

ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूरादुपस्थितम्।सह सौमित्रिणा राम स्समागच्छद्गुहेन सः।।2.50.35।।

అప్పుడు దూరం నుంచి వస్తున్న నిషాదాధిపతిని చూసి, రాముడు సౌమిత్రి లక్ష్మణుడితో కలిసి ముందుకు వెళ్లి గుహను కలిశాడు।

Verse 36

तमार्तस्सम्परिष्वज्य गुहो राघवमब्रवीत्।यथाऽयोध्या तथेयं ते राम किं करवाणि ते।।2.50.36।।ईदृशं हि महाबाहो कः प्राप्स्यत्यतिथिं प्रियम्।

వేదనతో గుహ రాఘవుణ్ని ఆలింగనం చేసి అన్నాడు— “హే రామ! అయోధ్య ఎలా నీదో, అలాగే ఈ భూమి కూడా నీదే. నీకు నేను ఏమి చేయగలను? హే మహాబాహో, నీ వంటి ప్రియ అతిథిని పొందే భాగ్యం ఎవరికుంటుంది?”

Verse 37

ततो गुणवदन्नाद्यमुपादाय पृथग्विधम्।।2.50.37।।अर्घ्यं चोपानयत्क्षिप्रं वाक्यं चेदमुवाच ह।

అప్పుడు అతడు రకరకాల ఉత్తమ ఆహారాలను తెచ్చి, త్వరగా అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించి, ఈ మాటలు పలికాడు।

Verse 38

स्वागतं ते महाबाहो तवेयमखिला मही।।2.50.38।।वयं प्रेष्या भवान्भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः।

“హే మహాబాహో, నీకు స్వాగతం. ఈ సమస్త భూమి నీదే. మేము నీ సేవకులం; నీవే మా ప్రభువు. మా మేలుకోసం ధర్మమార్గంలో రాజ్యాన్ని పాలించు।”

Verse 39

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यंचेदमुपस्थितम्।।2.50.39।।शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते।

ఇక్కడ కొరికీ తినదగినవి, నమిలి తినదగినవి, పానీయాలు, లేహ్యాలు అన్నీ సిద్ధంగా ఉన్నాయి; ఉత్తమ శయనాలు కూడా ఉన్నాయి, మీ అశ్వాలకు కావలసిన మేత కూడా సిద్ధంగా ఉంది।

Verse 40

एवं ब्रुवाणं तु गुहं राघवः प्रत्युवाच ह।।2.50.40।।अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम्।पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसन्दर्शनेन च।।2.50.41।।

గుహ ఇలా పలికినప్పుడు రాఘవుడు ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు—“హే గుహ! నీవు మమ్మల్ని అన్ని విధాలా గౌరవించి ఆనందింపజేశావు; పాదచారిగా వచ్చి కలుసుకోవడం వల్ల, స్నేహపూర్వక దర్శన-సత్కారంతో కూడ।”

Verse 41

एवं ब्रुवाणं तु गुहं राघवः प्रत्युवाच ह।।2.50.40।।अर्चिताश्चैव हृष्टाश्च भवता सर्वथा वयम्।पद्भ्यामभिगमाच्चैव स्नेहसन्दर्शनेन च।।2.50.41।।

తన సుశక్తి, పుష్టమైన భుజాలతో అతనిని బిగిగా ఆలింగనం చేసి రాముడు పలికాడు—“హే గుహ! బంధువులతో కూడ నిన్ను నిరోగిగా చూడటం నా భాగ్యం. నీ రాజ్యంలో, మిత్రులలో, ధనసంపదలో అన్నీ కుశలమేనా?”

Verse 42

भुजाभ्यां साधु पीनाभ्यां पीडयन्वाक्यमब्रवीत्।।दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि ह्यरोगं सह बान्धवैः।अपि ते कुशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च।।2.50.42।।

తన సుశక్తి, పుష్టమైన భుజాలతో అతనిని బిగిగా ఆలింగనం చేసి రాముడు పలికాడు—“హే గుహ! బంధువులతో కూడ నిన్ను నిరోగిగా చూడటం నా భాగ్యం. నీ రాజ్యంలో, మిత్రులలో, ధనసంపదలో అన్నీ కుశలమేనా?”

Verse 43

यत्त्विदं भवता किञ्चित्प्रीत्या समुपकल्पितम्।सर्वं तदनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे।।2.50.43।।

“నీవు ప్రేమతో ఇక్కడ ఏదైనా సిద్ధం చేసినదంతా విషయంలో నేను నిన్ను విముక్తం చేస్తున్నాను; ఎందుకంటే నేను దాన-ప్రతిగ్రహం స్వీకరించే స్థితిలో లేను।”

Verse 44

कुशचीराजिनधरं फलमूलाशिनं च माम्।विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम्।।2.50.44।।

నన్ను ధర్మంలో స్థిరుడిగా తెలుసుకో—తపస్వివలె అరణ్యంలో సంచరించువాడను. కుశ, వల్కలము, మృగచర్మము ధరించి ఫలమూలములతోనే జీవించుచున్నాను॥

Verse 45

अश्वानां खादनेनाहमर्थी नान्येन केनचित्।एतावताऽत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः।।2.50.45।।

నాకు కావలసింది కేవలం గుర్రాలకు మేత మాత్రమే; మరేదీ కాదు. ఇక్కడ మీరు అంతమాత్రం చేసినా నేను నన్ను సత్కరింపబడినవాడిగా భావిస్తాను॥

Verse 46

एते हि दयिता राज्ञः पितुर्दशरथस्य मे।एतैस्सुविहितैरश्वै भविष्याम्यहमर्चितः।।2.50.46।।

ఈ గుర్రాలు నా తండ్రి రాజు దశరథునికి అత్యంత ప్రియమైనవి. వీటికి సక్రమంగా సేవచేస్తే నేను సమ్యకంగా గౌరవింపబడినవాడనై భావిస్తాను॥

Verse 47

अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सोऽन्वशात्।गुहस्तत्रैव पुरुषां स्त्वरितं दीयतामिति।।2.50.47।।

అప్పుడు గుహ అక్కడే తన మనుష్యులకు ఆజ్ఞాపించాడు—“గుర్రాలకు త్వరగా నీరు త్రాగించి మేత ఇవ్వండి.”॥

Verse 48

ततश्चीरोत्तरासङ्गः सन्ध्यामन्वास्य पश्चिमाम्।जलमेवाददे भोज्यं लक्ष्मणेनाऽऽहृतं स्वयम्।।2.50.48।।

ఆపై వల్కల ఉత్తరీయం ధరించి ఆయన పశ్చిమ సంధ్యావిధిని ఆచరించాడు; ఆహారంగా లక్ష్మణుడు స్వయంగా తెచ్చిన నీటినే స్వీకరించాడు॥

Verse 49

तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः।सभार्यस्य ततोऽभ्येत्य तस्थौ वृक्षमुपाश्रितः।।2.50.49।।

భూమిపై భార్యతో కూడి శయనించిన ఆయన పాదాలను లక్ష్మణుడు కడిగి; ఆపై తిరిగి వచ్చి ఒక వృక్షాన్ని ఆశ్రయించి నిలిచెను।

Verse 50

गुहोऽपि सह सूतेन सौमित्रिमनुभाषयन्।अन्वजाग्रत्ततो राममप्रमत्तो धनुर्धरः।।2.50.50।।

గుహ కూడా—ధనుస్సు ధరించి, అప్రమత్తుడై—సారథితోను సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు)తోను సంభాషిస్తూ అక్కడ రాముని కాపలాగా జాగరించాడు।

Verse 51

तथा शयानस्य ततोऽस्य धीमतो यशस्विनो दाशरथेर्महात्मनः।अदृष्टदुःखस्य सुखोचितस्य सा तदाव्यतीयाय चिरेण शर्वरी।।2.50.51।।

ఇలా భూమిపై శయనించిన ఆ ధీమంతుడు, యశస్వి, మహాత్ముడు దాశరథి—సుఖానికి అలవాటుపడి దుఃఖాన్ని ఎరుగని వాడు—అతనికి ఆ రాత్రి ఎంతో దీర్ఘంగా గడిచినట్లు అనిపించింది।