Sarga 67

Verse 1

पूर्वजोऽप्युक्तमात्रस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम्।सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः।।।।

జ్యేష్ఠుడైనప్పటికీ, సారగ్రాహి రాఘవుడు లక్ష్మణుని సుభాషితమైన, మహాసారభూతమైన ఉపదేశాన్ని పలికిన వెంటనే స్వీకరించాడు.

Verse 2

सन्निगृह्य महाबाहुः प्रवृत्तं कोपमात्मनः।अवष्टभ्य धनुश्चित्रं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।

తనలో ఉప్పొంగిన కోపమును నియమించి, మహాబాహు రాముడు విచిత్ర ధనుస్సును ఆధారముగా చేసుకొని స్థిరపడి లక్ష్మణునితో పలికెను।

Verse 3

किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण।केनोपायेन गच्छेयं सीतामिति विचिन्तय।।।।

వత్స లక్ష్మణా! మనం ఇప్పుడు ఏమి చేయాలి, ఎక్కడికి వెళ్లాలి? నేను సీతను చేరుకునే ఉపాయం ఏదో ఆలోచించు.

Verse 4

तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो राममब्रवीत्।इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेषितुमर्हसि।।।।राक्षसैर्बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम्।

దహించే శోకంతో బాధపడుతున్న రామునితో లక్ష్మణుడు ఇలా అన్నాడు—“ముందుగా ఈ జనస్థానాన్నే అన్వేషించాలి; ఇది అనేక రాక్షసులతో నిండినది, వివిధ వృక్షలతలతో సమృద్ధమైనది.”

Verse 5

सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च।।।।गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः।आवासाः किन्नराणां च गन्धर्वभवनानि च।।।।

ఇక్కడ దుర్గమమైన పర్వతదుర్గాలు, లోతైన చీలికలు, కందరాలు ఉన్నాయి; వివిధ భయంకర గుహలు నానావిధ మృగగణాలతో నిండివున్నాయి; కిన్నరుల నివాసాలు, గంధర్వుల భవనాలు కూడా ఉన్నాయి.

Verse 6

सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च।।3.67.5।।गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः।आवासाः किन्नराणां च गन्धर्वभवनानि च।।3.67.6।।

ఇక్కడ దుర్గమమైన గిరిదుర్గాలు, లోతైన లోయలు, కందరాలు ఉన్నాయి. నానావిధ భయంకర గుహలు అనేక మృగగణాలతో నిండివున్నాయి; కిన్నరుల నివాసాలు, గంధర్వుల భవనాలు కూడా ఉన్నాయి।

Verse 7

तानि युक्तो मया सार्धं त्वमन्वेषितुमर्हसि।त्वद्विधा बुद्धिसम्पन्ना महात्मानो नरर्षभ।।।।आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः।

నాతో కలిసి నీవు ఆ స్థలాలను అన్వేషించవలసినది. ఓ నరశ్రేష్ఠా! నీ వంటి బుద్ధిసంపన్న మహాత్ములు ఆపత్తుల్లో కంపించరు—గాలి వేగాలకూ కదలని పర్వతాలవలె।

Verse 8

इत्युक्तस्तद्वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः।।।।क्रुद्धो रामश्शरं घोरं सन्धाय धनुषि क्षुरम्।

ఇలా చెప్పబడిన తరువాత లక్ష్మణునితో కూడిన రాముడు ఆ సమస్త అరణ్యంలో సంచరించాడు. క్రోధంతో ఆయన ధనుస్సుపై భయంకరమైన క్షురధార బాణాన్ని సంధించాడు।

Verse 9

ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम्।।।।ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम्।

అప్పుడు ఆయన పర్వతశిఖరంలా మహాభాగ్యుడైన శ్రేష్ఠ పక్షి జటాయువును భూమిపై పడివున్నట్లు చూశాడు—గాయాల రక్తంతో తడిసిపోయినవాడిగా।

Verse 10

तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः।

అతనిని పర్వతశిఖరంలా మహాకాయుడిగా చూసి రాముడు లక్ష్మణునితో అన్నాడు—“ఇవడే వైదేహీ సీతను భక్షించాడు; ఇందులో సందేహం లేదు.”

Verse 11

गृध्ररूपमिदं रक्षो व्यक्तं भवति कानने।।।।भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम्।एनं वधिष्ये दीप्तास्यैर्घोरैर्बाणैरजिह्मगैः।।।।

“అరణ్యంలో ఇది గృధ్రరూపం ధరించిన రాక్షసమే అని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. విశాలాక్షి సీతను భక్షించి ఇది యథాసుఖంగా కూర్చుంది. దీప్తాగ్రములైన, ఘోరమైన, వంకరలేని సూటిగా దూసుకుపోయే బాణాలతో దీనిని వధిస్తాను.”

Verse 12

गृध्ररूपमिदं रक्षो व्यक्तं भवति कानने।।3.67.11।।भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम्।एनं वधिष्ये दीप्तास्यैर्घोरैर्बाणैरजिह्मगैः।।3.67.12।।

ఇది గృధ్రరూపం ధరించిన రాక్షసమే; అరణ్యంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. విశాలాక్షి సీతను భక్షించి సుఖంగా కూర్చున్నాడు. నేను దీప్తిమంతమైన, ఘోరమైన, వంకరలేని నేరుగా దూసుకుపోయే బాణాలతో ఇతనిని వధిస్తాను।

Verse 13

इत्युक्त्वाभ्यपतद्गृध्रं सन्धाय धनुषि क्षुरम्।क्रुद्धो रामस्समुद्रान्तां कम्पयन्निव मेदिनीम्।।।।

ఇట్లు చెప్పి క్రోధించిన రాముడు ధనుస్సుకు క్షురబాణాన్ని సంధించి గృధ్రంపై దూకాడు; అతని ఉగ్రవేగం సముద్రాంతమైన భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లుగా అనిపించింది।

Verse 14

तं दीनं दीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन्।अभ्यभाषत पक्षी तु रामं दशरथात्मजम्।।।।

అయితే ఆ పక్షి దయనీయస్థితిలో, నురగల రక్తాన్ని వాంతి చేస్తూ, దయనీయమైన స్వరంతో దశరథాత్మజుడైన రామునితో పలికింది।

Verse 15

यामोषधिमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने।सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम्।।।।

హే ఆయుష్మాన్! ఈ మహావనంలో నీవు ఔషధిని వెదకినట్లుగా ఎవ్వరిని అన్వేషిస్తున్నావో—ఆ దేవి, నా ప్రాణమూ—ఈ రెండింటినీ రావణుడు హరించాడు।

Verse 16

त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव।ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा।।।।

హే రాఘవ! నీవు మరియు లక్ష్మణుడు దూరమైన ఆ దేవిని బలవంతుడైన రావణుడు హరిస్తూ తీసుకుపోతుండగా నేను చూశాను।

Verse 17

सीतामभ्यवपन्नोऽहं रावणश्च रणे मया।विध्वंसितरथश्चात्र पातितो धरणीतले।।।।

సీతను రక్షించుటకై నేను దూకి వచ్చితిని; నాతో యుద్ధమందు రథము విధ్వంసమైన రావణుడు ఇక్కడే భూమితలమున పడిపోయెను।

Verse 18

एतदस्य धनुर्भग्नमेतदस्य शरावरम्।अयमस्य रथो राम भग्नसाङ्ग्रामिको मया।।।।

ఓ రామా, ఇదిగో అతని విరిగిన ధనుస్సు; ఇదిగో అతని తూణీరం; ఇదిగో అతని రథము—యుద్ధసామగ్రి అంతటిని నేను భగ్నము చేసితిని।

Verse 19

अयं तु सारथिस्तस्य मत्पक्षनिहतो युधि।परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः।।।।सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसम्।रक्षसा निहतं पूर्वं न मां हन्तुं त्वमर्हसि।।।।

ఇతడు అతని సారథి; యుద్ధమందు నా రెక్కల దెబ్బలచేత హతుడయ్యెను. కాని నేను అలసిన వేళ రావణుడు ఖడ్గముతో నా రెండు రెక్కలను కోసివేసెను।

Verse 20

अयं तु सारथिस्तस्य मत्पक्षनिहतो युधि।परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः।।3.67.19।।सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसम्।रक्षसा निहतं पूर्वं न मां हन्तुं त्वमर्हसि।।3.67.20।।

వైదేశి సీతను తీసుకొని అతడు ఆకాశమునకు ఎగిరిపోయెను. ఆ రాక్షసునిచేత నేను ముందే హతప్రాయుడనయ్యితిని; కనుక నన్ను సంహరించుట నీకు తగదు।

Verse 21

रामस्तस्य तु विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखस्तदा।द्विगुणीकृततापार्तस्सीतासक्तां प्रियां कथाम्।।।।

అతనివలన సీతతో అనుబంధమైన ఆ ప్రియవార్తను తెలిసికొనగానే రాముని ముఖం కన్నీళ్లతో నిండిపోయింది. ఆయన శోకం రెండింతలు అయి, దుఃఖంలో పూర్తిగా అశక్తుడయ్యాడు.

Verse 22

गृध्रराजं परिष्वज्य परित्यज्य महद्धनुः।निपपातावशो भूमौ रुरोद सहलक्ष्मणः।।।।

గృధ్రరాజును ఆలింగనం చేసుకొని, తన మహాధనుస్సును విడిచిపెట్టి రాముడు అశక్తుడై నేలపై కూలిపోయాడు. లక్ష్మణునితో కలిసి ఆయన విలపిస్తూ ఏడ్చాడు.

Verse 23

एकमेकायने दुर्गे निश्श्वसन्तं कथञ्चन।समीक्ष्य दुःखिततरो रामस्सौमित्रिमब्रवीत्।।।।

ఆ దుర్గమమైన ఏకాంత మార్గంలో అతడు ఒంటరిగా కష్టంగా శ్వాస తీసుకుంటున్నదాన్ని చూసి రాముడు మరింత దుఃఖితుడై సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు)తో ఇలా అన్నాడు.

Verse 24

राज्यं भ्रष्टं वने वासस्सीता नष्टा हतो द्विजः।ईदृशीयं ममालक्ष्मीर्निर्दहेदपि पावकम्।।।।

‘నేను రాజ్యభ్రష్టుడను, వనవాసంలో ఉన్నాను; సీత కనబడదు, ఈ ద్విజుడు హతుడయ్యాడు. నా అలక్ష్మి ఇంతటి దుర్దశగా ఉంది—అది అగ్నినికూడా దహించగలదు.’

Verse 25

सम्पूर्णमपि चेदद्य प्रविशेयं महोदधिम्।सोऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत्सरितांपतिः।।।।

‘ఈ రోజు నిండుగా ఉన్న మహాసముద్రంలో నేను ప్రవేశించినా, నా అలక్ష్మి ప్రభావంతో నదులాధిపతి అయిన ఆ సముద్రమే నిశ్చయంగా ఎండిపోతాడు.’

Verse 26

नास्त्यभाग्यतरो लोके मत्तोऽस्मिन्सचराचरे।येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा।।।।

ఈ చరాచర లోకంలో నన్ను మించిన దురదృష్టవంతుడు లేడు; నా వల్లనే ఈ మహా విపత్తుల వల నాకు ఎదురైంది.

Verse 27

अयं पितृवयस्यो मे गृध्रराजो जरान्वितः।शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात्।।।।

ఇతడు నా తండ్రి మిత్రుడు, వృద్ధుడైన గృధ్రరాజు; నా భాగ్యవిపర్యయంతో నేలపై హతుడై పడి ఉన్నాడు.

Verse 28

इत्येवमुक्त्वा बहुशो राघवस्सहलक्ष्मणः।जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं विदर्शयन्।।।।

ఇలా అనేకసార్లు పలికి, లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుడు జటాయువును స్పర్శించాడు—తండ్రిపట్ల ఉండే స్నేహాన్ని వెల్లడిస్తూ।

Verse 29

निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं स गृध्रराजं परिरभ्य रामः।क्व मैथिली प्राणसमा ममेति विमुच्य वाचं निपपात भूमौ।।।।

తెగిన రెక్కలు, రక్తంతో తడిసిన దేహమున్న గృధ్రరాజును రాముడు ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. “నా ప్రాణసమానమైన మైథిలి ఎక్కడ?” అని విలపిస్తూ మాటలు విడిచిపెట్టి భూమిపై కూలిపోయాడు.