Sarga 11
पञ्चाप्सरो-सरः कथनम् तथा अगस्त्याश्रममार्गनिर्देशः (Panchapsara Lake Account and Directions to Agastya)
अरण्यकाण्ड
ఈ సర్గలో రాముడు ముందుగా, మధ్యలో రక్షితంగా సీత, వెనుక ధనుస్సుతో లక్ష్మణుడు—ఇలా క్రమశిక్షణతో కూడిన యాత్రావిధానాన్ని ఏర్పరచుకొని అరణ్యంలో ముందుకు సాగుతారు. నిర్మలమైన సరస్సు వద్ద విచిత్ర ధ్వనులు వినిపించగా ధర్మవ్రత మునిని ప్రశ్నిస్తారు. ఆయన పంచాప్సరా-తటాకం యొక్క కారణకథను చెబుతాడు—మందకర్ణి తపస్సు వల్ల సరస్సు ప్రాదుర్భవించడం, తరువాత దేవతలు తపోభంగం కోసం పంపిన ఐదు అప్సరలతో దానికి ఆ పేరు ప్రసిద్ధి కావడం। తదుపరి రాముడు అనేక ఆశ్రమాలలో గౌరవపూర్వకంగా నివసించిన సంగతిని సంక్షేపంగా చెప్పి, మొత్తం దశాబ్దకాలం శుభప్రదమైన వనవాసంగా పేర్కొంటారు. మళ్లీ సుతీక్ష్ణాశ్రమానికి వచ్చి రాముడు అగస్త్య దర్శనాన్ని కోరుతాడు. సుతీక్ష్ణుడు దక్షిణదిశగా యోజనల మేర మార్గం, కమలసరస్సుల వద్ద రాత్రి విశ్రాంతి మొదలైన స్పష్టమైన దారినిర్దేశం చేసి వెంటనే బయలుదేరమని ప్రోత్సహిస్తాడు। రాముడు అగస్త్యుని సోదరుని (పారంపర్యానుసారం సుదర్శన) ఆశ్రమానికి చేరి సంధ్యావందనాది విధులతో సత్కారాన్ని, మూలఫలాది ఆతిథ్యాన్ని పొందుతాడు. ఉదయాన్నే అగస్త్యాశ్రమం వైపు బయలుదేరి, మార్గమధ్యంలో ఇల్వల–వాతాపి కథను మరియు బ్రాహ్మణులను రక్షించడంలో అగస్త్యుని నిర్ణాయక పరాక్రమాన్ని లక్ష్మణునికి వివరిస్తాడు. చివరికి అగస్త్యాశ్రమ దర్శనం కలిగి, దక్షిణ ప్రాంతంలో ఆ ఆశ్రమం శాంతి-సంస్కృతి స్థాపించే ప్రభావం (వింధ్య ప్రసంగం, హింసక సత్త్వాల శమనము) స్పష్టమవుతుంది।
Shlokas
Verse 1
अग्रतः प्रययौ रामस्सीता मध्ये सुमध्यमा।पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्लक्ष्मणोऽनुजगाम ह।।।।
రాముడు ముందుగా సాగెను; సుమధ్యమయైన సీత మధ్యలో నడిచెను; ధనుస్సు చేతబట్టి లక్ష్మణుడు వెనుకనుండి అనుసరించెను।
Verse 2
तौ पश्यमानौ विविधान् शैलप्रस्थान्वनानि च।नदीश्च विविधा रम्या जग्मतुस्सीतया सह।।।।
రామలక్ష్మణులు సీతతో కలిసి ముందుకు సాగుతూ, నానావిధ శైలప్రస్థాలు, వనాలు, అలాగే అనేక రమ్యమైన నదులను దర్శించుచూ వెళ్లిరి॥
Verse 3
सारसांश्चक्रवाकांश्च नदीपुलिनचारिणः।सरांसि च सपद्मानि युक्तानि जलजैः खगैः।।।।
అతడు నది తీరాలలో సంచరించే సారస, చక్రవాక పక్షులను చూచెను; అలాగే పద్మాలతో అలంకరించిన సరస్సులను కూడా చూచెను, అవి జలజ పక్షులతో నిండివున్నవి।
Verse 4
यूथबद्धांश्च पृषतान्मदोन्मत्तान् विषाणिनः।महिषांश्च वराहांश्च नागांश्च द्रुमवैरिणः।।।।
అక్కడ వారు గుంపులుగా సంచరించే జింకలను, మదంతో ఉన్మత్తమైన కొమ్ములున్న మృగాలను, అలాగే వృక్షాలకు శత్రువులైన గజాలతో పాటు మహిషాలు, వరాహాలను కూడా చూశారు।
Verse 5
ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे।ददृशुस्सहिता रम्यं तटाकं योजनायतम्।।।।पद्मपुष्करसम्बाधं गजयूथैरलङ्कृतम्।सारसैर्हंसकादम्बैस्सङ्कुलं जलचारिभिः।।।।
వారు అందరూ కలిసి దూరమైన మార్గం నడిచి, సూర్యుడు అస్తమించుచుండగా, ఒక రమ్యమైన తటాకాన్ని చూశారు—అది ఒక యోజన విస్తారంగా ఉండి, పద్మపుష్కరాలతో దట్టంగా నిండినది, గజయూథాలతో అలంకృతమైనది, మరియు సారస, హంస, కాదంబ మొదలైన జలచర పక్షులతో కిటకిటలాడుతున్నది॥
Verse 6
ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे।ददृशुस्सहिता रम्यं तटाकं योजनायतम्।।3.11.5।।पद्मपुष्करसम्बाधं गजयूथैरलङ्कृतम्।सारसैर्हंसकादम्बैस्सङ्कुलं जलचारिभिः।।3.11.6।।
వారు ఒక మనోహర సరస్సును చూశారు— పద్మాలు, ఉత్పలాలతో నిండినది, గజయూథాలతో అలంకృతమైనది, సారసాలు, హంసలు మరియు ఇతర జలచరాలతో కిటకిటలాడుతున్నది।
Verse 7
प्रसन्नसलिले रम्ये तस्मिन्सरसि शुश्रुवे।गीतवादित्रनिर्घोषो न तु कश्चन दृश्यते।।।।
స్వచ్ఛజలముగల ఆ రమ్య సరస్సులో గానమూ వాద్యముల నినాదమూ వినబడెను; కాని ఎవరూ కనబడలేదు॥
Verse 8
ततः कौतूहलाद्रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।मुनिं धर्मभृतं नाम प्रष्टुं समुपचक्रमे।।।।
ఆపై కుతూహలవశాత్ రాముడు మరియు మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు ‘ధర్మభృత’ అనే మునిని ప్రశ్నించుటకు ప్రారంభించిరి।
Verse 9
इदमत्यद्भुतं श्रुत्वा सर्वेषां नो महामुने।कौतूहलं महज्जातं किमिदं साधु कथ्यताम्।।।।वक्तव्यं यदि चेदविप्र नातिगुह्यमपि प्रभो।
ఓ మహామునీ! ఈ పరమాద్భుతమైన విషయాన్ని విని మా అందరిలో మహత్తర కుతూహలం కలిగింది. ఇది ఏమిటి? దయచేసి స్పష్టంగా చెప్పండి. ఇది అతిగోప్యమైనది కాకపోతే, ఓ పూజ్య విప్రా, ఓ ప్రభూ, దయచేసి వివరించండి।
Verse 10
तेनैवमुक्तो धर्मात्मा राघवेण मुनिस्तदा।।।।प्रभवं सरसः कृत्स्नमाख्यातुमुपचक्रमे।
రాఘవుడు ఇలా పలికినపుడు, ధర్మాత్ముడైన ముని అప్పుడు ఆ సరస్సు యొక్క సంపూర్ణ ఉద్భవకథను చెప్పుటకు ఆరంభించెను।
Verse 11
इदं पञ्चाप्सरो नाम तटाकं सार्वकालिकम्।।।।निर्मितं तपसा राम मुनिना माण्डकर्णिना।
హే రామ, ఇది ‘పంచాప్సరా’ అనే నామముగల తటాకము, సర్వకాలములలోనూ పరిపూర్ణముగా ఉండునది; ముని మాండకర్ణి తపస్సుతో దీనిని నిర్మించెను।
Verse 12
स हि तेपे तपस्तीव्रं माण्डकर्णिर्महामुनिः।।।।दशवर्षसहस्राणि वायुभक्षो जलाश्रयः।
ఆ మహాముని మాండకర్ణి ఘోరమైన తపస్సు చేశాడు. పది వేల సంవత్సరాలు వాయువునే ఆహారంగా చేసుకొని, జలమధ్య ఆశ్రయించి నిలిచి తపస్సు ఆచరించాడు॥
Verse 13
ततः प्रव्यथितास्सर्वे देवास्साग्निपुरोगमाः।।।।अब्रुवन् वचनं सर्वे परस्परसमागताः।
అనంతరం అగ్నిని ముందుంచి ఉన్న సమస్త దేవతలు తీవ్రంగా కలవరపడ్డారు. వారు పరస్పరం సమవేతులై అందరూ మాటలు పలికారు॥
Verse 14
अस्माकं कस्यचित् स्थानमेष प्रार्थयते मुनिः।।।।इति संविग्नमनसस्सर्वे ते त्रिदिवौकसः।
‘ఈ ముని మనలో ఎవరిదో ఒక స్థానాన్ని కోరుతున్నాడు’ అని భావించి, త్రిదివవాసులైన సమస్త దేవతలు అంతర్మనస్సులో కలత చెందారు॥
Verse 15
तत्र कर्तुं तपोविघ्नं देवैस्सर्वैर्नियोजिताः।।।।प्रधानाप्सरसः पञ्च विद्युच्चलितवर्चसः।
అక్కడ ముని తపస్సుకు విఘ్నం కలిగించేందుకు సమస్త దేవతలు ఐదుగురు ప్రధాన అప్సరసలను నియోగించారు; వారి కాంతి చంచల విద్యుత్తువలె మెరిసింది॥
Verse 16
अप्सरोभिस्ततस्ताभिर्मुनिर्दृष्टपरावरः।।।।नीतो मदनवश्यत्वं सुराणां कार्यसिद्धये।
ఆపై పరాపరాలను తెలిసిన ఆ మునిని, దేవతల కార్యసిద్ధి కోసం ఆ అప్సరసలు మదనవశత్వంలోకి లాగారు॥
Verse 17
ताश्चैवाप्सरसः पञ्च मुनेः पत्नीत्वमागताः।।।।तटाके निर्मितं तासामस्मिन्नन्तर्हितं गृहम्।
ఆ ఐదుగురు అప్సరసలు కూడా మునికి భార్యల స్థితిని పొందారు. వారి కోసం ఈ తటాకంలో చూపులకు అగోచరంగా ఉండే ఒక నివాసగృహం నిర్మించబడింది॥
Verse 18
तथैवाप्सरसः पञ्च निवसन्त्यो यथासुखम्।।।।रमयन्ति तपोयोगान्मुनिं यौवनमास्थितम्।
అలాగే ఆ ఐదుగురు అప్సరసలు అక్కడ యథాసుఖంగా నివసిస్తూ, తపోయోగబలంతో యౌవనాన్ని నిలుపుకున్న మునిని ఆనందింపజేసేవారు॥
Verse 19
तासां सङ्क्रीडमानानामेष वादित्रनिस्स्वनः।।।।श्रूयते भूषणोन्मिश्रो गीतशब्दो मनोहरः।
వారు క్రీడించుచుండగా వాద్యాల నినాదం వినబడెను; ఆభరణాల ఝంకారంతో కలిసిన మధుర గీతధ్వని మనోహరంగా ఉండెను॥
Verse 20
आश्चर्यमिति तस्यैतद्वचनं भावितात्मनः।।।।राघवः प्रतिजग्राह सह भ्रात्रा महायशाः।
‘ఆశ్చర్యము!’ అని పలుకుతూ, భావితాత్ముడైన ముని వచనాన్ని మహాయశస్సుగల రాఘవుడు తన సోదరునితో కలిసి స్వీకరించాడు॥
Verse 21
एवं कथयमानस्य ददर्शाश्रममण्डलम्।।।।कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्।
అలా పలుకుచుండగా రాముడు ఆశ్రమమండలాన్ని చూచెను—కుశతృణములతోను వల్కలవస్త్రములతోను పరివేష్టితమై, ప్రశాంత బ్రాహ్మతేజస్సు అనే పవిత్ర లక్ష్మితో నిండినది।
Verse 22
प्रविश्य सह वैदेह्या लक्ष्मणेन च राघवः।।।।उवास मुनिभिस्सर्वैः पूज्यमानो महायशाः।
మహాయశస్సుగల రాఘవుడు వైదేహి, లక్ష్మణులతో కలిసి ప్రవేశించి, అక్కడ సమస్త మునులచే పూజింపబడుతూ నివసించెను।
Verse 23
तदा तस्मिन्सकाकुत्थ्सः श्रीमत्याश्रममण्डले।।।।उषित्वा तु सुखं तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः।जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम्।।।।येषामुषितवान् पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित्।
అప్పుడు కాకుత్స్థుడు, మహాస్త్రధారి రాముడు ఆ శ్రీమయ ఆశ్రమమండలంలో సుఖంగా నివసించి, మహర్షులచే పూజింపబడుతూ, తాను పూర్వం నివసించిన తపస్వుల ఆశ్రమాలకు క్రమంగా వెళ్లెను।
Verse 24
तदा तस्मिन्सकाकुत्थ्सः श्रीमत्याश्रममण्डले।।3.11.23।।उषित्वा तु सुखं तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः।जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम्।।3.11.24।।येषामुषितवान् पूर्वं सकाशे स महास्त्रवित्।
అప్పుడు కాకుత్స్థుడు, మహాస్త్రధారి రాముడు ఆ శ్రీమయ ఆశ్రమమండలంలో సుఖంగా నివసించి, మహర్షులచే పూజింపబడుతూ, తాను పూర్వం నివసించిన తపస్వుల ఆశ్రమాలకు క్రమంగా వెళ్లెను।
Verse 25
क्वचित्परिदशान्मासानेकं संवत्सरं क्वचित्।।।।क्वचिच्छ चतुरो मासान् पञ्च षट्चापरान्क्वचित्।अपरत्राधिकं मासादप्यर्धमधिकं क्वचित्।।।।त्रीन्मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत्सुखम्।
కొన్ని చోట్ల రాఘవుడు దాదాపు పది నెలలు నివసించెను, కొన్ని చోట్ల పూర్తి ఒక సంవత్సరం; ఎక్కడో నాలుగు నెలలు, ఎక్కడో ఐదు లేదా ఆరు; మరొకచోట ఒక నెలకన్నా ఎక్కువ, ఇంకొకచోట అర్ధనెలకన్నా ఎక్కువ; అలాగే మూడు నెలలు, ఎనిమిది నెలలు కూడా—ఈ విధంగా రాఘవుడు సుఖంగా నివసించెను।
Verse 26
क्वचित्परिदशान्मासानेकं संवत्सरं क्वचित्।।3.11.25।।क्वचिच्छ चतुरो मासान् पञ्च षट्चापरान्क्वचित्।अपरत्राधिकं मासादप्यर्धमधिकं क्वचित्।।3.11.26।।त्रीन्मासानष्टमासांश्च राघवो न्यवसत्सुखम्।
ఎక్కడో పది పది నెలలు, ఎక్కడో ఒక సంవత్సరం, ఎక్కడో నాలుగు నెలలు, ఎక్కడో ఐదు ఆరు నెలలు; మరెక్కడో నెలకన్నా ఎక్కువ, ఎక్కడో అర్ధనెల ఎక్కువ—ఇలా రాఘవుడు వివిధ మున్యాశ్రమాలలో మూడు నెలలు, ఎనిమిది నెలలు వరకు కూడా, వనవాసధర్మాన్ని అనుసరించి సుఖంగా నివసించాడు।
Verse 27
तथा संवसतस्तस्य मुनीनामाश्रमेषु वै।।।।रमतश्चानुकूल्येन ययुस्संवत्सरा दश।
ఇలా మునుల ఆశ్రమాలలో నివసిస్తూ, అనుకూలంగా ఆ జీవనంలో ఆనందిస్తూ ఉండగా, అతనికి పది సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి।
Verse 28
परिवृत्य च धर्मज्ञो राघवस्सह सीतया।।।।सुतीक्ष्णस्याश्रमं श्रीमान्पुनरेवाजगाम ह।
ధర్మజ్ఞుడైన రాఘవుడు సీతతో కలిసి పరిభ్రమించి, మళ్లీ శ్రీమంతమైన సుతీక్ష్ణ ముని ఆశ్రమానికి వచ్చాడు।
Verse 29
स तमाश्रममासाद्य मुनिभिः प्रतिपूजितः।।।।तत्रापि न्यवसद्रामः कञ्चित्कालमरिन्दमः।
ఆ ఆశ్రమాన్ని చేరి మునులచే యథావిధిగా పూజింపబడి, శత్రుదమనుడైన రాముడు అక్కడ కూడా కొంతకాలం నివసించాడు।
Verse 30
तदाश्रमस्थो विनयात्कदाचित्तं महामुनिम्।।।।उपासीनस्सकाकुत्स्थस्सुतीक्ष्णमिदमब्रवीत्।
అప్పుడు ఆశ్రమంలో నివసిస్తూ, వినయంతో కాకుత్స్థ రాముడు మహాముని సుతీక్ష్ణుని సమీపంలో కూర్చొని ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 31
अस्मिन्नरण्ये भगवानगस्त्यो मुनिसत्तमः।।।।वसतीति मया नित्यं कथाः कथयतां श्रुतम्।
ఈ అరణ్యంలో మునిశ్రేష్ఠుడైన భగవాన్ అగస్త్యుడు నివసిస్తాడని—కథలు చెప్పువారినుండి నేను నిత్యం విన్నాను।
Verse 32
न तु जानामि तं देशं वनस्यास्य महत्तया।।।।कुत्राश्रमपदं रम्यं महर्षेस्तस्य धीमतः।
కానీ ఈ అరణ్యం ఎంతో విస్తారమైనందున, ఆ ధీమంత మహర్షి యొక్క రమ్యమైన ఆశ్రమస్థానం ఎక్కడో నాకు తెలియదు।
Verse 33
प्रसादात्तत्र भवतस्सानुजस्सह सीतया।।।।अगस्त्यमभिगच्छेयमभिवादयितुं मुनिम्।
మీ అనుగ్రహంతో నేను అనుజుడితోను సీతతోను కలిసి అక్కడికి వెళ్లి అగస్త్య మునిని సమీపించి నమస్కరించదలచుకున్నాను।
Verse 34
मनोरथो महानेष हृदि मे परिवर्तते।।।।यद्यहं तं मुनिवरं शुश्रूषेयमपि स्वयम्।
నా హృదయంలో ఈ మహానుభావమైన కోరిక తిరుగుతూ ఉంది—నేను స్వయంగా ఆ మునివరుని సేవించి శుశ్రూష చేయగలనని।
Verse 35
इति रामस्य स मुनिश्श्रुत्वा धर्मात्मनो वचः।।।।सुतीक्ष्णः प्रत्युवाचेदं प्रीतो दशरथात्मजम्।
ధర్మాత్ముడైన రాముని ఈ వచనాలను విని ఆ ముని సుతీక్ష్ణుడు హృదయపూర్వకంగా ఆనందించి దశరథనందనునితో ఈ విధంగా ప్రత్యుత్తరం పలికెను।
Verse 36
अहमप्येतदेव त्वां वक्तुकामस्सलक्ष्मणम्।।।।अगस्त्यमभिगच्छेति सीतया सह राघव।
హే రాఘవా! నేనూ లక్ష్మణునితో కూడిన నిన్ను ఇదే చెప్పదలచుకున్నాను—సీతతో కలిసి అగస్త్య మునిని దర్శించుటకు వెళ్ళుము।
Verse 37
दिष्ट्या त्विदानीमर्थेऽस्मिन् स्वयमेव ब्रवीषि माम्।।।।अहमाख्यामि ते वत्स यत्रागस्त्यो महामुनिः।
వత్సా! సుభాగ్యవశాత్ ఇప్పుడు ఈ విషయమై నీవే స్వయంగా నాతో పలికితివి; మహాముని అగస్త్యుడు ఎక్కడ నివసించుచున్నాడో నేను నీకు తెలియజేస్తాను।
Verse 38
योजनान्याश्रमात्तात याहि चत्वारि वै ततः।।।।दक्षिणेन महान् श्रीमानगस्त्यभ्रातुराश्रमः।
తాత! ఈ ఆశ్రమం నుండి నాలుగు యోజనాలు వెళ్ళుము; ఆపై దక్షిణదిశలో అగస్త్యుని సహోదరుని మహత్తరమైన, శోభాయుతమైన ఆశ్రమము ఉంది।
Verse 39
स्थलप्राये वनोद्देशे पिप्पलीवनशोभिते।।।।बहुपुष्पफले रम्ये नानाशकुनिनादिते।
ఆ వనప్రదేశము ఎక్కువగా సమతలభూమితో ఉండి పిప్పలీ వనముల శోభతో అలంకృతమై, అనేక పుష్పఫలములతో రమ్యమై, నానావిధ పక్షుల నాదములతో మార్మోగుచున్నది।
Verse 40
पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाश्शिवाः।।।।हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः।तत्रैकां रजनीं व्युष्य प्रभाते राम गम्यताम्।।।।
అక్కడ అనేక రకాల పద్మినీలు ఉన్నాయి—వాటి జలం స్వచ్ఛమై మంగళకరం; హంసలు, కరండవ పక్షులతో నిండివి, చక్రవాక పక్షుల శోభతో అలంకృతమైనవి। ఓ రామా, అక్కడ ఒక రాత్రి నివసించి ఉదయాన్నే బయలుదేరుదాం।
Verse 41
पद्मिन्यो विविधास्तत्र प्रसन्नसलिलाश्शिवाः।।3.11.40।।हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः।तत्रैकां रजनीं व्युष्य प्रभाते राम गम्यताम्।।3.11.41।।
ఓ రామా, అక్కడ అనేక పద్మసరోవరాలు ఉన్నాయి—స్వచ్ఛమైన మంగళజలంతో; హంసలు, కరండవ పక్షులతో కిటకిటలాడుతూ, చక్రవాక పక్షుల శోభతో ప్రకాశిస్తున్నవి। అక్కడ ఒక రాత్రి గడిపి ఉదయాన్నే ముందుకు సాగుదాం।
Verse 42
दक्षिणां दिशमास्थाय वनषण्डस्य पार्श्वतः।तत्रागस्त्याश्रमपदं गत्वा योजनमन्तरा।।।।
ఘనమైన వనఖండం పక్కగా దక్షిణ దిశను ఆశ్రయించి ఒక యోజన దూరం వెళ్లినచో అక్కడ అగస్త్య మహర్షి ఆశ్రమస్థానాన్ని చేరుతావు।
Verse 43
रमणीये वनोद्धेशे बहुपादपसंवृते।रंस्यते तत्र वैदेही लक्ष्मणश्च सह त्वया।।।।स हि रम्यो वनोद्देशो बहुपादपसङ्कुलः।
అనేక వృక్షాలతో నిండిన ఆ రమణీయ వనప్రదేశంలో వైదేహి నీతో కలిసి ఆనందిస్తుంది; లక్ష్మణుడూ అలాగే. ఎందుకంటే ఆ వనభాగం నిజంగా మనోహరం, అనేక వృక్షాలతో కిటకిటలాడుతుంది।
Verse 44
यदि बुद्धिः कृता द्रष्टुमगस्त्यं तं महामुनिम्।।।।अद्यैव गमने बुद्धिं रोचयस्व महायशः।
ఆ మహాముని అగస్త్యుని దర్శించాలనే నిశ్చయం నీ బుద్ధిలో ఏర్పడితే, ఓ మహాయశస్సు గలవాడా, ఈ రోజే ప్రయాణానికి నిర్ణయం తీసుకో।
Verse 45
इति रामो मुनेश्श्रुत्वा सह भ्रात्राभिवाद्य च।।।।प्रतस्थेऽमुद्दिश्य सानुजस्सीतया सह।
ముని వాక్యాన్ని విని రాముడు తన సోదరునితో కలిసి మునికి నమస్కరించి, అనుజుడైన లక్ష్మణుడితోను సీతతోను కలిసి ఆ దిశగా బయలుదేరాడు।
Verse 46
पश्यन्वनानि रम्याणि पर्वतांश्चाभ्रसन्निभान्।।।।सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगाः।सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम्।।।।इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत्।
సుతీక్ష్ణుడు ఉపదేశించిన ఆ మార్గంలో సుఖంగా సాగుతూ రాముడు మార్గమధ్యంలో మనోహరమైన వనాలు, మేఘసమానమైన పర్వతాలు, అలాగే దారివెంట ఉన్న సరస్సులు, నదులను చూశాడు. పరమానందంతో అతడు లక్ష్మణునితో ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 47
पश्यन्वनानि रम्याणि पर्वतांश्चाभ्रसन्निभान्।।3.11.46।।सरांसि सरितश्चैव पथि मार्गवशानुगाः।सुतीक्ष्णेनोपदिष्टेन गत्वा तेन पथा सुखम्।।3.11.47।।इदं परमसंहृष्टो वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत्।
సుతీక్ష్ణుడు సూచించిన ఆ మార్గంలో సుఖంగా సాగుతూ రాముడు మనోహర వనాలు, మేఘసమాన పర్వతాలు, దారివెంట ఉన్న సరస్సులు, నదులను చూశాడు; పరమ హర్షంతో లక్ష్మణునితో ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 48
एतदेवाश्रमपदं नूनं तस्य महात्मनः।।।।अगस्त्यस्य मुनेर्भ्रातुर्दृश्यते पुण्यकर्मणः।
నిశ్చయంగా ఇదే ఆ పుణ్యకర్ముడైన మహాత్ముని—ముని అగస్త్యుని సోదరుని—ఆశ్రమస్థానం; ఇది ఇప్పుడు దర్శనమిస్తోంది।
Verse 49
यथा हि मे वनस्यास्य ज्ञाताः पथि सहस्रशः।।।।सन्नताः फलभारेण पुष्पभारेण च द्रुमाः।
దారిలో నాకు ముందుగా చెప్పినట్లే—ఈ వనంలో వేలాది వృక్షాలు ఉన్నాయి. అవి ఫలభారంతోను పుష్పభారంతోను వంగి నమ్రంగా శోభిస్తున్నాయి॥
Verse 50
पिप्पलीनां च पक्वानां वनादस्मादुपागतः।।।।गन्धोऽयं पवनोक्षिप्तस्सहसा कटुकोदयः।
ఈ వనంలోని పక్వమైన పిప్పళి (డుమ్మరి) ఫలాల సువాసన గాలిచేత ఎగిరి, అకస్మాత్తుగా ఇక్కడికి వచ్చింది—తీవ్రమైన, కషాయమిశ్రమైన వాసనగా॥
Verse 51
तत्र तत्र च दृश्यन्ते सङ्क्षिप्ताः काष्ठसञ्चयाः।।।।लूनाश्च पथि दृश्यन्ते दर्भा वैडूर्यवर्चसः।
అక్కడక్కడ కట్టిపెట్టిన కట్టెల కుప్పలు కనిపిస్తున్నాయి. అలాగే దారిలో కోసిన దర్భా గడ్డి కూడా కనిపిస్తోంది—వైడూర్య మణివలె కాంతితో మెరిసుతూ॥
Verse 52
एतच्च वनमध्यस्थं कृष्णाभ्रशिखरोपमम्।।।।पावकस्याश्रमस्थस्य धूमाग्रं सम्प्रदृश्यते।
మరియు చూడండి—వనమధ్యంలో, నల్ల మేఘశిఖరంలా, ఆశ్రమంలో వెలిగే అగ్నికి చెందిన ధూమశిఖరం స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది॥
Verse 53
विविक्तेषु च तीर्थेषु कृतस्नाना द्विजातयः।।।।पुष्पोपहारं कुर्वन्ति कुसुमैस्स्वयमर्जितै।
ఏకాంత పవిత్ర తీర్థస్థలాలలో స్నానం ముగించుకున్న ద్విజులు తామే సేకరించిన పుష్పాలతో పుష్పోపహారాన్ని సమర్పిస్తారు।
Verse 54
तत्सुतीक्ष्णस्य वचनं यथा सौम्य मया श्रुतम्।।।।अगस्त्यस्याश्रमो भ्रातुर्नूनमेष भविष्यति।
హే సౌమ్యా! సుతీక్ష్ణుని మాటలుగా నేను ఎలా విన్నానో, అట్లే ఇది నిశ్చయంగా అగస్త్య ముని సోదరుని ఆశ్రమమే అవుతుంది।
Verse 55
निगृह्य तपसा मृत्युं लोकानां हितकाम्यया।।3.11.55।।यस्य भ्रात्रा कृतेयं दिक्छरण्या पुण्यकर्मणा।
లోకాల హితాన్ని కోరుతూ తపస్సుతో మరణాన్నికూడా నియంత్రించినవాడు; ఆ పుణ్యకర్ముడైన సోదరునిచేత ఈ దిక్ప్రదేశం శరణ్యంగా చేయబడింది।
Verse 56
धारयन् ब्राह्मणं रूपमिल्वलस्संस्कृतं वदन्।।।।आमन्त्रयति विप्रान्स्मश्राद्धमुद्दिश्य निर्घृणः।
కఠినహృదయుడైన ఇల్వలుడు బ్రాహ్మణరూపం ధరించి, శుద్ధ సంస్కృతం పలుకుతూ, శ్రాద్ధం పేరుతో విప్రులను ఆహ్వానించేవాడు।
Verse 57
भ्रातरं संस्कृतं कृत्वा ततस्तं मेषरूपिणम्।।।।तान् द्विजान्भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा।
ఆపై మేషరూపం ధరించిన తన సోదరునికి ‘సంస్కారం’ చేసి, శ్రాద్ధవిధి ప్రకారం కర్మ నిర్వహించి, ఆ ద్విజులకు భోజనం పెట్టేవాడు।
Verse 58
भ्रातरं संस्कृतं कृत्वा ततस्तं मेषरूपिणम्।।3.11.57।।तान् द्विजान्भोजयामास श्राद्धदृष्टेन कर्मणा।
అనంతరం అతడు మేషరూపంలో ఉన్న తన సోదరుని సంస్కరించి, శ్రాద్ధవిధి ప్రకారం ఆ ద్విజ బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టించాడు।
Verse 59
ततो भुक्तवतां तेषां विप्राणामिल्वलोऽब्रवीत्।।।।वातापे निष्क्रमन्वेति स्वरेण महता वदन्।
ఆ బ్రాహ్మణులు భోజనం ముగించిన తరువాత ఇల్వలుడు గొప్ప స్వరంతో పలికాడు— “వాతాపీ, బయటికి రా!”
Verse 60
ततो भ्रातुर्वचश्श्रुत्वा वातापिर्मेषवन्नदन्।।।।भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि ब्राह्मणानां विनिष्पतत्।
అప్పుడు సోదరుని పిలుపు విని వాతాపి మేషంలా మేకుతూ, బ్రాహ్మణుల శరీరాలను మళ్లీ మళ్లీ చీల్చి బయటికి దూకేవాడు।
Verse 61
ब्राह्माणानां सहस्राणि तैरेवं कामरूपिभिः।।।।विनाशितानि संहत्य नित्यशः पिशिताशनैः।
ఈ విధంగా ఇష్టానుసారం రూపం ధరించే ఆ మాంసభక్షకులు సమూహంగా సంహరించి, నిత్యము బ్రాహ్మణుల సహస్రాలను వినాశనం చేశారు।
Verse 62
अगस्त्येन तदा देवैः प्रार्थितेन महर्षिणा।।।।अनुभूय किल श्राद्धे भक्षितस्समहासुरः।
అప్పుడు దేవతల ప్రార్థనచేత ఆహ్వానింపబడిన మహర్షి అగస్త్యుడు శ్రాద్ధకర్మకు వచ్చెను; అదే ఉపాయం మళ్లీ చేయబడగా ఆ మహాబల అసురుడు నిజముగా భక్షింపబడెను।
Verse 63
ततस्सम्पन्नमित्युक्त्वा दत्त्वा हस्तोदकं ततः।।।।भ्रातरं निष्क्रमस्वेति चेल्वलस्सोऽभ्यभाषत।
ఆపై ‘సంపన్నమైంది’ అని చెప్పి హస్తోదకము ఇచ్చి, ఇల్వలుడు తన అన్నను—‘బయటికి రా’ అని పిలిచెను।
Verse 64
स तं तथा भाषमाणं भ्रातरं विप्रघातिनम्।।।।अब्रवीत्प्रहसन्धीमानगस्त्यो मुनिसत्तमः।
అలా మాట్లాడుచున్న బ్రాహ్మణహంత ఇల్వలుని చూచి, ధీమంతుడైన మునిశ్రేష్ఠుడు అగస్త్యుడు నవ్వుతూ ప్రత్యుత్తరమిచ్చెను।
Verse 65
कुतो निष्क्रमितुं शक्तिर्मया जीर्णस्य रक्षसः।।।।भ्रातुस्ते मेषरूपस्य गतस्य यमसादनम्।
నేను జీర్ణించివేసిన, మేషరూపముగల నీ రాక్షస సోదరునికి బయటికి రావటానికి శక్తి ఎక్కడిది? అతడు యమసదనమునకు వెళ్లిపోయెను।
Verse 66
अथ तस्य वचश्श्रुत्वा भ्रातुर्निधनसंश्रयम्।।।।प्रधर्षयितुमारेभे मुनिं क्रोधान्निशाचरः।
అన్న మరణనిశ్చయాన్ని తెలిపిన ఆ మాటలు విని, కోపంతో ఆ నిశాచరుడు మునిపై దాడి చేయుటకు ఆరంభించెను।
Verse 67
सोऽभिद्रवन्मुनिश्रेष्ठं मुनिना दीप्ततेजसा।।।।चक्षुषानलकल्पेन निर्दग्धो निधनं गतः।
అతడు మునిశ్రేష్ఠుని మీదికి దూసుకెళ్లగా, దీప్తతేజస్సు గల ఆ తపస్వి ముని అగ్నిసమానమైన దృష్టితో అతడిని దహించి, అతడు మరణాన్ని పొందెను॥
Verse 68
तस्यायमाश्रमो भ्रातुस्तटाकवनशोभितः।।।।विप्रानुकम्पया येन कर्मेदं दुष्करं कृतम्।
ఇది అతని సోదరుని ఆశ్రమము; చెరువులు, వనములతో శోభిల్లుచున్నది. విప్రులపై అనుకంపతో యెవడు ఈ దుష్కర కార్యమును సాధించెనో అతనిదే॥
Verse 69
एवं कथयमानस्य तस्य सौमित्रिणा सह।रामस्यास्तं गतस्सूर्यस्सन्ध्याकालोऽभ्यवर्ततः।।।।
ఇలా సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు)తో కలిసి రాముడు మాటలాడుచుండగా, సూర్యుడు అస్తమించి, సంధ్యాకాలము సమీపించెను॥
Verse 70
उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां सह भ्रात्रा यथाविधि।प्रविवेशाऽश्रमपदं तमृषिं सोऽभ्यवादयत्।।।।
సహోదరునితో యథావిధిగా పశ్చిమ సంధ్యావందనం ఆచరించి రాముడు ఆశ్రమంలో ప్రవేశించి, ఆ ఋషిని భక్తిపూర్వకంగా అభివాదము చేసెను॥
Verse 71
सम्यक् प्रतिगृहीतश्च मुनिना तेन राघवः।न्यवसत्तां निशामेकां प्राश्य मूलफलानि च।।।।
ఆ మునిచే సమ్యకంగా సత్కరింపబడిన రాఘవుడు మూలఫలములు భుజించి అక్కడ ఒక రాత్రి నివసించాడు।
Verse 72
तस्यां रात्य्रां व्यतीतायां विमले सूर्यमण्डले।भ्रातरं तमगस्त्यस्य ह्यामन्त्रयत राघवः।।।।
ఆ రాత్రి గడిచిపోయి నిర్మలమైన సూర్యమండలం ప్రకాశించగా, రాఘవుడు అగస్త్యుని ఆ సోదరుని వద్ద సెలవు కోరాడు।
Verse 73
अभिवादये त्वां भगवन् सुखमध्युषितो निशाम्।आमन्त्रये त्वां गच्छामि गुरुं ते द्रष्टुमग्रजम्।।।।
హే భగవన్! నేను మీకు నమస్కరిస్తున్నాను; ఈ రాత్రి సుఖంగా గడిచింది. ఇప్పుడు మీ అనుమతి తీసుకొని వెళ్తున్నాను—మీ పూజ్య అగ్రజ గురువును దర్శించుటకు.
Verse 74
गम्यतामिति तेनोक्तो जगाम रघुनन्दनः।यथोद्दिष्टेन मार्गेण वनं तच्चावलोकयन्।।।।
అతడు ‘వెళ్లుము’ అని చెప్పగా రఘునందనుడు సూచించిన మార్గమున బయలుదేరి, వెళ్తూ వెళ్తూ ఆ అరణ్యాన్ని పరిశీలించాడు।
Verse 75
नीवारान्पनसांस्तालांस्तिमिशान्वञ्चुलान्धवान्।चिरिबिल्वान्मधूकांश्च बिल्वानपि च तिन्दुकान्।।।।
వారు మార్గమున నీవారము, పనస, తాళ, తిమిశ, వంచుల, ధవ, చిరకాల బిల్వ, మధూకములు, అలాగే బిల్వము మరియు తిందుక వృక్షములను చూచుచూ వెళ్లారు।
Verse 76
पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिरनुवेष्टितान्।ददर्श रामश्शतशस्तत्र कान्तारपादपान्।।।।हस्तिहस्तैर्विमृदितान्वानरैरुपशोभितान्।मत्तैश्शकुनिसङ्घैश्च शतशश्च प्रणादितान्।।।।
అక్కడ రాముడు అరణ్యంలో శతశః వృక్షాలను చూచెను—లతలతో చుట్టబడి, పుష్పశిఖరాలతో విరాజిల్లుచున్నవి. కొన్నిటిని ఏనుగుల తొండాలు నలిపివేసినవి, కొన్నిటిని వానరులు అలంకరించినవి, మరికొన్నివి మత్త పక్షిసమూహాల కూయుటతో శతశః ప్రతిధ్వనించుచున్నవి।
Verse 77
पुष्पितान्पुष्पिताग्राभिर्लताभिरनुवेष्टितान्।ददर्श रामश्शतशस्तत्र कान्तारपादपान्।।3.11.76।।हस्तिहस्तैर्विमृदितान्वानरैरुपशोभितान्।मत्तैश्शकुनिसङ्घैश्च शतशश्च प्रणादितान्।।3.11.77।।
ఆ ఘన అరణ్యంలో రాముడు శతశః వృక్షాలను దర్శించెను—లతలతో అల్లుకొని, పుష్పశిఖరాలతో శోభించుచున్నవి. కొన్నిటిని ఏనుగుల తొండాలు వంచినవి, కొన్నిటిని వానరులు మరింత కాంతిమంతం చేసినవి, అనేకం మత్త పక్షిగణాల కూయుటతో పునఃపునః ప్రతిధ్వనించుచున్నవి।
Verse 78
ततोऽब्रवीत्समीपस्थं रामो राजीवलोचनः।पृष्ठतोऽनुगतं वीरं लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्।।।।
అప్పుడు పద్మనేత్రుడైన రాముడు సమీపంలో నిలిచి, వెనుకనే అనుసరించుచున్న, శోభా-గౌరవాలను వర్ధింపజేయు వీర లక్ష్మణునితో పలికెను।
Verse 79
स्निग्धपत्रा यथा वृक्षा यथा क्षान्ता मृगद्विजाः।आश्रमो नातिदूरस्थो महर्षेर्भावितात्मनः।।।।
ఇక్కడి వృక్షాలకు స్నిగ్ధమైన ఆకులు ఉన్నాయి, మృగాలు పక్షులు కూడా శాంతంగా ఉన్నాయి; కాబట్టి ఆ నియమాత్మక మహర్షి ఆశ్రమం ఇక్కడి నుండి ఎక్కువ దూరంలో ఉండదు।
Verse 80
अगस्त्य इति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा।आश्रमो दृश्यते तस्य परिश्रान्तश्रमापहः।।।।
స్వకర్మబలంతోనే లోకంలో ‘అగస్త్య’ అని ప్రసిద్ధుడైన మహర్షి; ఆయన ఆశ్రమం ఇప్పుడు కనబడుతోంది—అలసినవారి శ్రమను పోగొట్టి ఆశ్రయం ఇచ్చేది.
Verse 81
प्राज्यधूमाकुलवनश्चीरमालापरिष्कृतः।प्रशान्तमृगयूथश्च नानाशकुनिनादितः।।।।
ఈ వనం విస్తారమైన యజ్ఞధూమంతో నిండిపోయి, చీరవస్త్రాల మాలలతో అలంకృతమై ఉంది; శాంతమైన మృగగుంపులతో కూడి, అనేక రకాల పక్షుల కూయింపులతో మార్మోగుతోంది.
Verse 82
तस्येदमाश्रमपदं प्रभावाद्यस्य राक्षसैः।दिगियं दक्षिणा त्रासाद्दृश्यते नोपभुज्यते।।।।
ఇది ఆయన ఆశ్రమస్థలం; ఆయన తపఃప్రభావం వల్ల రాక్షసులు భయంతో ఈ దక్షిణ దిశను చూస్తారు గాని, దీనిని భోగించలేరు—అంటే ఇక్కడ ఉపద్రవం చేయలేరు.
Verse 83
यदा प्रभृति चाक्रान्ता दिगियं पुण्यकर्मणा।तदा प्रभृति निर्वैराः प्रशान्ता रजनीचराः।।।।
పుణ్యకర్ముడైన మహర్షి ఈ దిశను అధికరించిన నాటి నుంచే, రజనీచరులు వైరం విడిచి శాంతించి నిర్వైరులయ్యారు.
Verse 84
नाम्ना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक्प्रदक्षिणा।प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धर्षा क्रूरकर्मभिः।।।।
భగవద్రూప మహర్షి నామప్రభావంతో ఈ దక్షిణ దిక్కు ‘ప్రదక్షిణా’—మంగళప్రదమైనది—అని త్రిలోకాల్లో ప్రసిద్ధి పొందింది; క్రూరకర్ములకి ఇది దుర్ధర్షం, అజేయమైంది.
Verse 85
मार्गं निरोद्धुं निरतो भास्करस्याचलोत्तमः।निदेशं पालयन्यस्य विन्ध्यशैला न वर्धते।।।।अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः।अगस्त्यस्याश्रम श्रीमान्विनीतजनसेवितः।।।।
సూర్యుని మార్గాన్ని అడ్డుకోవాలని నిత్యము యత్నించిన ఆ శ్రేష్ఠ పర్వతమైన వింధ్యుడు, ఆయన ఆజ్ఞను పాటిస్తూ ఇక మరల పెరగలేదు।
Verse 86
मार्गं निरोद्धुं निरतो भास्करस्याचलोत्तमः।निदेशं पालयन्यस्य विन्ध्यशैला न वर्धते।।3.11.85।।अयं दीर्घायुषस्तस्य लोके विश्रुतकर्मणः।अगस्त्यस्याश्रम श्रीमान्विनीतजनसेवितः।।3.11.86।।
ఇది దీర్ఘాయుష్మంతుడై లోకమందు కీర్తిపొందిన కర్మములవాడైన శ్రీమాన్ అగస్త్య మహర్షి ఆశ్రమము; వినయశీలులు, నియమనిష్ఠులు ఇక్కడ సేవచేస్తారు।
Verse 87
एष लोकार्चितस्साधुर्हिते नित्यरतस्सताम्।अस्मानभिगतानेष श्रेयसा योजयिष्यति।।।।
ఈ సాధువు సమస్త లోకములచే ఆరాధింపబడినవాడు, సజ్జనుల హితమున నిత్యము నిమగ్నుడు; ఆయనను ఆశ్రయించిన మమ్మల్ని నిశ్చయంగా శ్రేయస్సుతో యోగింపజేస్తాడు।
Verse 88
आराधयिष्याम्यत्राहमगस्त्यं तं महामुनिम्।शेषं च वनवासस्य सौम्य वत्स्याम्यहं प्रभो।।।।
ఇక్కడ నేను ఆ మహాముని అగస్త్యుని ఆరాధించి సేవించెదను; ఓ సౌమ్య ప్రభూ, వనవాసమున మిగిలిన కాలమును కూడా ఇదే భక్తిభావముతో గడుపుదును।
Verse 89
अत्र देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः।अगस्त्यं नियताहारं सततं पर्युपासते।।।।
ఇక్కడ దేవతలు గంధర్వులతో కూడి, సిద్ధులు మరియు పరమర్షులు—నియతాహార నియమశీలుడైన అగస్త్యుని నిత్యము పరిఉపాసిస్తారు।
Verse 90
नात्र जीवेन्मृषावादी क्रूरो वा यदि वा शठः।नृशंसः कामवृत्तो वा मुनिरेष तथाविधः।।।।
ఇక్కడ అబద్ధవాది జీవించలేడు; క్రూరుడు గానీ, శఠుడు గానీ, నృశంసుడు గానీ, కామవృత్తితో నడిచేవాడుగానీ ఉండలేడు—ఎందుకంటే ఈ ముని అటువంటి మహాతేజస్సు, పవిత్రత కలవాడు।
Verse 91
अत्र देवाश्च यक्षाश्च नागाश्च पतगैस्सह।वसन्ति नियताहारा धर्ममाराधयिष्णवः।।।।
ఇక్కడ దేవతలు, యక్షులు, నాగులు, పక్షులతో కూడ నివసిస్తారు—ఆహారంలో నియమబద్ధులు—ధర్మారాధనలో నిత్యనిష్ఠులు।
Verse 92
अत्र सिद्धा महात्मानो विमानैजस्सूर्यसन्निभैः।त्यक्तदेहा नवैर्देहैः स्वर्याताः परमर्षयः।।।।
ఇక్కడ సిద్ధులైన మహాత్మ పరమర్షులు దేహాన్ని విడిచి, సూర్యసమాన కాంతిమయ విమానాలలో స్వర్గానికి వెళ్లి, నూతన దేహాలను ధరించారు।
Verse 93
यक्षत्वममरत्वं च राज्यानि विविधानि च।अत्र देवाः प्रयच्छन्ति भूतैराराधिताश्शुभैः।।।।
ఇక్కడ శుభభూతుల ఆరాధనతో ప్రసన్నులైన దేవతలు యక్షత్వం, దేవలోకంలో అమరత్వం, అలాగే నానావిధ రాజ్యాలు మరియు ఐశ్వర్యాలను ప్రసాదిస్తారు।
Frequently Asked Questions
The key action is disciplined forest-conduct anchored in inquiry and reverence: Rama responds to a wondrous but unseen sound by respectfully questioning a sage, then follows prescribed guidance to approach Agastya—showing that correct action in uncertain spaces proceeds through humility, ritual propriety, and reliance on realized teachers.
Tapas is portrayed as a force that shapes both nature and society: it can create enduring sacred spaces (Panchapsara), preserve moral order (Agastya’s protection of brahmins), and establish zones where harmful conduct cannot thrive—implying that inner discipline has outward, civilizational consequences.
Panchapsara Lake as an etiological landmark; the hermitage network culminating in Sutikshna’s āśrama; the southern route measured in yojanas; lotus-ponds as an overnight waypoint; Agastya’s hermitage as a dharmic frontier marker in the south; and the Vindhya motif indicating Agastya’s wider cosmological authority.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.