Shloka 5

Glorification of Vārāṇasī: Kapardīśvara Liṅga and the Piśācamocana Tīrtha

Devanagari script

धावमाना सुसंभ्रांता व्याघ्रस्य वशमागता । तां विदार्य नखैस्तीक्ष्णैः शार्दूलः स महाबलः

Transliteration

dhāvamānā susaṃbhrāṃtā vyāghrasya vaśamāgatā | tāṃ vidārya nakhaistīkṣṇaiḥ śārdūlaḥ sa mahābalaḥ

Translation

ఆమె అత్యంత భ్రాంతితో పరుగెత్తుతూ వ్యాఘ్ర వశమైంది. అప్పుడు ఆ మహాబలుడు శార్దూలుడు తన పదునైన గోళ్లతో ఆమెను చీల్చి దాడి చేశాడు.

Word by Word

• धावमाना: running
• धावमाना: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: धाव् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (Present active participle); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सुसंभ्रान्ता: greatly agitated, panicked
• सुसंभ्रान्ता: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सुसंभ्रान्त (प्रातिपदिक; सु + संभ्रान्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• व्याघ्रस्य: of the tiger
• व्याघ्रस्य: Sambandha (Possessor/Relation)
• Type: Noun
• Root: व्याघ्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन

• वशम्: control, power
• वशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन

• आगता: came into, fell under
• आगता: Kriya (Resultant state)
• Type: Verb
• Root: आ + गम् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (Past participle); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘आगता’ = having come/fallen into

• ताम्: her
• ताम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन

• विदार्य: having torn apart
• विदार्य: Purvakala-kriya (Prior action)
• Type: Verb
• Root: विदृ (धातु)
• Form: ल्यप्/क्त्वा-समकक्ष अव्ययकृदन्त (Gerund: having torn); उपसर्ग ‘वि-’

• नखैः: with claws
• नखैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: नख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन

• तीक्ष्णैः: sharp
• तीक्ष्णैः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तीक्ष्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (qualifying nakhaiḥ)

• शार्दूलः: the tiger/Śārdūla
• शार्दूलः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शार्दूल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन

• सः: he
• सः: Apposition (Samānādhikaraṇa)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• महाबलः: very strong, mighty
• महाबलः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महाबल (प्रातिपदिक; महा + बल)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारय (महद् बलं यस्य)

Speaker

Narrator (contextual speaker not specified in the provided excerpt)

Verse Rasa

Primary Rasa: bhayanaka

Secondary Rasa: karuna

Geographic Context

Type: forest

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: वशम् + आगता → वशमागता; नखैः + तीक्ष्णैः → नखैस्तीक्ष्णैः (विसर्ग/स्-आदेश संधि)

FAQs

What is the main event described in this shloka?

It depicts a frightened figure running into danger and being attacked—first coming under a tiger’s control, then being torn by a powerful śārdūla with sharp claws.

What does the word “śārdūla” mean here?

Śārdūla commonly denotes a fierce predatory animal—often rendered as leopard/panther (sometimes generically “tiger”). Here it is distinguished from “vyāghra” (tiger), so “leopard/panther” fits the contrast.

Is there a philosophical or ethical takeaway implied by the imagery?

The verse uses stark danger imagery to underscore vulnerability under fear and loss of control—often a narrative device in Purāṇic storytelling to highlight the consequences of circumstance (and, in broader context, karma and protection through dharma).