వసు–మోహినీ సంభాషణలో మోహినీ, పురుషోత్తముని మహిమ విని ప్రయాగ మహాత్మ్యమును, తీర్థయాత్ర విధిని అడుగుతుంది. వసువు ముందుగా సాధారణ నియమాలు చెబుతాడు—దానం, నియమం, శ్రద్ధా-భావంతో చేసిన తీర్థయాత్ర అనేక యజ్ఞఫలాలకన్నా అధికం; కేవలం శరీరసన్నిధి (గంగలో చేపలవలె) భక్తి లేక ఫలించదు. కామ-క్రోధ-లోభ నియంత్రణ, సహనం, సంతృప్తి, ప్రతిగ్రహవిరక్తి అంతర్గత అర్హతలు. ప్రయాణానికి ముందు గణేశపూజ, దేవ-పితృ-బ్రాహ్మణ-సాధువుల సత్కారం, తీర్థాలలో శ్రాద్ధ-తర్పణ విధానం, పిండద్రవ్యాలు, అపవిత్రత నివారణ చెప్పబడింది. ప్రయాగ, గయాలలో ప్రత్యేక నియమాలు—శోకకాల ముండనం, కార్పటీ వేషం, దానాలు/బహుమతులు స్వీకరించకూడదు. అహంకార వాహనప్రదర్శనను ఖండించి, ప్రయాణ విధానాల ప్రకారం దోష-పుణ్య తారతమ్యాన్ని వివరించాడు. చివర ముండనం–క్షౌర భేదం, కురుక్షేత్ర-విశాలా-విరజా-గయా మినహాయింపులు, గంగాసంబంధ ఆజ్ఞలు, అలాగే జల-భూమి-అగ్ని శక్తి మరియు ఋషి-సమ్మతితో తీర్థపవిత్రత స్థాపించబడింది।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु भूपाल मोहिनी विधिनंदिनी । पुरुषोत्तममाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ १ ॥
వసిష్ఠుడు పలికెను: ఓ రాజా, ఇది విని విధాత ప్రియకన్య మోహినీ, భోగమోక్షప్రదమైన పురుషోత్తమ మహాత్మ్యాన్ని (మరింతగా) శ్రవణముచేసెను।
Verse 2
पुनः पप्रच्छ तं विप्रं वसुं स्वस्य पुरोहितम् । मोहिन्युवाच । श्रुतमत्यद्भुतं विप्र पुरुषोत्तमसंभवम् ॥ २ ॥
తదుపరి మోహినీ తన పురోహితుడైన ఆ బ్రాహ్మణుడు వసువును మళ్లీ ప్రశ్నించెను: ఓ విప్రా, పురుషోత్తముని అవతరణ విషయమై నేను అత్యద్భుతమైన కథను విన్నాను।
Verse 3
माहात्म्यं चाधुना ब्रूहि प्रयागस्यापि सुव्रत । तीर्थराजः प्रयागाख्यः श्रुतः पूर्वं मया गुरो ॥ ३ ॥
ఇప్పుడు, ఓ సువ్రతా, ప్రయాగ మహాత్మ్యమును కూడా చెప్పుము. ఓ గురో, ‘ప్రయాగ’ అనే తీర్థమే తీర్థరాజమని నేను పూర్వమే విన్నాను।
Verse 4
तन्माहात्म्यं ममाख्याहि तीर्थयात्राविधानयुक् । स मान्यानां विशेषाणां तीर्थानां गमने द्विज ॥ ४ ॥
దాని మహాత్మ్యాన్ని నాకు వివరించుము, తీర్థయాత్రా విధితో కూడి. ఓ ద్విజా, పూజ్యమైన విశిష్ట తీర్థాలకు వెళ్లే విధానమును చెప్పుము ॥४॥
Verse 5
यत्कर्त्तव्यं च विधिना नृभिर्द्धर्मपरायणैः । तच्छ्रुत्वा स द्विजो राजन्मोहिन्या भाषितं वचः ॥ ५ ॥
ఓ రాజా, ధర్మపరాయణులైన మనుష్యులు విధిపూర్వకంగా చేయవలసినదాన్ని తెలిపిన మోహినీ వచనాలను విని ఆ ద్విజుడు తదనుగుణంగా స్పందించాడు/ఆచరించాడు ॥५॥
Verse 6
सामान्यविधिपूर्वं तत्प्रयागाख्यानमब्रवीत् । वसुरुवाच । श्रृणु भद्रे प्रवक्ष्यामि तीर्थाभिगमने विधिम् ॥ ६ ॥
ముందుగా సాధారణ విధిని చెప్పి తరువాత ప్రయాగాఖ్యానాన్ని వివరించాడు. వసువు అన్నాడు—ఓ భద్రే, వినుము; తీర్థాన్ని సమీపించే విధానాన్ని నేను చెప్పుదును ॥६॥
Verse 7
यं समाश्रित्य मनुजो यथोक्तं फलमाप्नुयात् । तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते ॥ ७ ॥
దానిని ఆశ్రయించిన మనిషి చెప్పబడిన ఫలాన్ని పొందును. తీర్థాభిగమనం పుణ్యకార్యం; అది యజ్ఞాలకన్నా కూడా విశిష్టమని చెప్పబడింది ॥७॥
Verse 8
अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यप्यभिगम्य च । अदत्त्वा कांचनं गाश्च दारिद्रो जायते नरः ॥ ८ ॥
మూడు రాత్రులు ఉపవాసం చేసి, తీర్థాలను దర్శించినప్పటికీ, బంగారం మరియు గోవులను దానం చేయని మనిషి దారిద్ర్యాన్ని పొందును ॥८॥
Verse 9
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत् ॥ ९ ॥
అగ్నిష్టోమాది యజ్ఞాలను విస్తార దక్షిణలతో చేసినా, తీర్థయాత్రచేత లభించే ఫలము అంతగా లభించదు।
Verse 10
अज्ञानेनापि यस्येह तीर्थामिगमनं भवेत् । सर्वकामसमृद्धः स स्वर्गलोके महीयते ॥ १० ॥
ఇక్కడ ఎవడు అజ్ఞానవశముగా అయినా తీర్థానికి వెళ్తాడో, వాడు సమస్త కోరికలతో సమృద్ధుడై స్వర్గలోకంలో గౌరవింపబడతాడు।
Verse 11
स्थानं च लभते नित्यं धनधान्यसमाकुलम् । ऐश्वर्यज्ञानसंपूर्णः सदा भवति भोगवान् ॥ ११ ॥
వాడు నిత్యం ధనధాన్యసమృద్ధమైన స్థిరస్థానాన్ని పొందుతాడు; ఐశ్వర్యజ్ఞానసంపన్నుడై ఎల్లప్పుడూ భోగవంతుడవుతాడు।
Verse 12
तारिताः पितररतेन नरकात्प्रपितामहाः । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ॥ १२ ॥
పితృసేవలో ఆనందించే వాడు నరకం నుండి ప్రపితామహులనుకూడా తరింపజేస్తాడు; అతని చేతులు, పాదాలు, మనస్సు సుసంయమితమై ఉంటాయి।
Verse 13
विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । प्रतिग्रहादपावृत्तः संतुष्टो येन केनचित् ॥ १३ ॥
వాడు విద్య, తపస్సు, కీర్తి ద్వారా తీర్థఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు; ప్రతిగ్రహాన్ని వదలి, ఏది లభించినా దానితో సంతుష్టుడై ఉంటాడు।
Verse 14
अहंकारविमुक्तश्च स तीर्थफलमाप्नुयात । अकल्पको निरारम्भो लघ्वाहारो जितेंद्रियः ॥ १४ ॥
అహంకారమునుండి విముక్తుడైనవాడే నిజంగా తీర్థఫలాన్ని పొందును. అతడు సరళుడు, కొత్త ఆరంభాలు చేయనివాడు, లఘ్వాహారి, ఇంద్రియజయుడు.
Verse 15
विनुक्तः सर्वसंगैस्तु स तीर्थफलभाग्भवेत् । तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रद्दधानः समाहितः ॥ १५ ॥
సర్వసంగములనుండి విముక్తుడైనవాడు తీర్థఫలానికి పాత్రుడు. ధీరుడై, శ్రద్ధతో, సమాహితచిత్తంతో తీర్థాలను అనుసరిస్తాడు.
Verse 16
कृतपापो विशुध्येत्तु किं पुनः शुद्धकर्मकृत् । अश्रद्दधानः पापार्तो नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः ॥ १६ ॥
పాపం చేసినవాడుకూడా శుద్ధి పొందగలడు—అయితే శుద్ధకర్మలు చేసే వాడి సంగతి మరెంత. కానీ శ్రద్ధలేని, పాపపీడిత, నాస్తికుడు, తీరని సందేహమున్నవాడు శుద్ధి పొందడు.
Verse 17
हेतुनिष्टश्च पंचैते न तीर्थफलभागिनः । नृणां पापकृतां तीर्थे पापस्य शमनं भवेत् ॥ १७ ॥
కేవలం తర్కంలో నిలిచిన ఈ ఐదుగురు తీర్థఫలానికి భాగస్వాములు కారు. పాపం చేసే మనుష్యులకు తీర్థం పాపశమనానికి ఉపాయమవుతుంది.
Verse 18
यथोक्तफलदं तीर्थं भवेच्छुद्धात्मनां नृणाम् । कामं क्रोधं च लोभं च यो जित्वा तीर्थमाविशेत् । न तेन किञ्चिदप्राप्तं तीर्थाभिगमनाद्भवेत् । तीर्थानि च यथाक्तेन विधिना संचरंति ये । सर्वद्वंद्वसहा धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १८ ॥
శాస్త్రోక్త ఫలాన్ని ఇచ్చే తీర్థం శుద్ధాత్ములైన మనుష్యులకు మాత్రమే ఫలప్రదం. ఎవడు కామం, క్రోధం, లోభం జయించి తీర్థంలో ప్రవేశిస్తాడో, అతనికి తీర్థయాత్ర వల్ల ఏదీ అప్రమత్తంగా మిగలదు. అలాగే చెప్పిన విధానముతో తీర్థాలను సంచరించే, అన్ని ద్వంద్వాలను సహించే ధీరులు స్వర్గగాములు అవుతారు.
Verse 19
गंगादितीर्थेषु वसंति मत्स्या देवालये पक्षिगणाश्च संति । भावोज्झितास्ते न फलं लभंते तीर्थाच्च देवायतनाच्च मुख्यात् ॥ १९ ॥
గంగా వంటి తీర్థాలలో చేపలు నివసిస్తాయి, దేవాలయాలలో పక్షుల గుంపులు కూడా ఉంటాయి; కానీ అంతర్భక్తి-భావం లేనివారు ప్రధాన తీర్థం నుండీ ప్రధాన దేవాలయం నుండీ కూడా ఆధ్యాత్మిక ఫలాన్ని పొందరు।
Verse 20
भावं ततो हृत्कमले निधाय तीर्थानि सेवेत समाहितात्मा । या तीर्थयात्रा कथिता मुनींद्रैः कृता प्रयुक्ता ह्यनुमोदिता च ॥ २० ॥
కాబట్టి ఆ పవిత్ర భక్తి-భావాన్ని హృదయ కమలంలో నిలిపి, ఏకాగ్ర మనస్సుతో సాధకుడు తీర్థాలను సేవించి దర్శించాలి. ఇలాంటి తీర్థయాత్రను మునీంద్రులు ప్రకటించారు—ఆచరించారు, విధిగా నియమించారు, మరియు అనుమోదించారు।
Verse 21
तां ब्रह्मचारी विधिवत्करोति सुसंयतो गुरुणा संनियुक्तः । सर्वस्वनाशेऽप्यथवाल्पपक्षे स ब्राह्मणानग्रत एव कृत्वा ॥ २१ ॥
గురువు ఆజ్ఞతో నియమితుడై, బాగా నియమశీలుడైన బ్రహ్మచారి ఆ కర్మను విధిపూర్వకంగా నిర్వహిస్తాడు. తన సంపద అంతా నశించినా లేదా స్వల్ప సాధనమే ఉన్నా, బ్రాహ్మణులను ముందుగా గౌరవించి ఆ కార్యాన్ని చేయాలి।
Verse 22
यज्ञाधिकारेऽप्यथवा निवृत्ते विप्रस्तु तीर्थानि परिभ्रमेच्च । तीर्थेष्वलं यज्ञफलं हि यस्मात्प्रोक्तं मुनींद्रैरमलस्वभावैः ॥ २२ ॥
యజ్ఞాధికారంలో ఉన్నా లేదా యజ్ఞాల నుండి విరమించినా, బ్రాహ్మణుడు తీర్థాలను సంచరించాలి; ఎందుకంటే తీర్థాలలో యజ్ఞఫలం సంపూర్ణంగా లభిస్తుంది—ఇలా నిర్మల స్వభావముగల మునీంద్రులు ప్రకటించారు।
Verse 23
यस्येष्टियज्ञेष्वधिकारितास्ति वरं गृहं गृहधर्माश्च सर्वे । एवं गृहस्ताश्रमसंस्थितस्य तीर्थे गतिः पूर्वतरैर्निषिद्धा । सर्वाणि तीर्थान्यपि चाग्निहोत्रतुल्यानि नैवेति वदंति केचित् ॥ २३ ॥
ఇష్టి-యజ్ఞాలలో అధికారమున్నవానికి గృహమే శ్రేష్ఠం, గృహధర్మాలన్నీ కూడా శ్రేష్ఠమే. ఈ విధంగా గృహస్థాశ్రమంలో స్థిరుడైనవానికి తీర్థగమనం పూర్వులు నిషేధించారు. కొందరు—అన్ని తీర్థాలు కూడా అగ్నిహోత్రానికి సమానమవు—అని అంటారు।
Verse 24
यो यः कश्चित्तीर्थयात्रां तु गच्छेत्सुसंयतः स च पूर्वं गृहेषु । कृतावासः शुचिरप्रमत्तः संपूजयेद्भक्तिनम्रो गणेशम् ॥ २४ ॥
ఎవడు తీర్థయాత్రకు బయలుదేరునో, వాడు సంయమంతో వెళ్లాలి; ముందుగా ఇంట్లోనే నివాస-సన్నాహాలు చేసి, శుచిగా అప్రమత్తుడై, భక్తితో వినయంగా శ్రీగణేశుని సమ్యక్గా పూజించాలి।
Verse 25
देवान्पितॄन्ब्राह्मणांश्चैव साधून्धीमान्विप्रो वित्तशक्त्या प्रयत्नात् । प्रत्यागतश्चापि पुनस्तथैव देवान्पितृन्ब्राह्मणान्पूजयेच्च ॥ २५ ॥
బుద్ధిమంతుడైన బ్రాహ్మణుడు తన ధనసామర్థ్యానికి తగినట్లు శ్రద్ధతో దేవతలను, పితృదేవతలను, బ్రాహ్మణులను, సాధువులను గౌరవించి పూజించాలి. తిరిగి వచ్చిన తరువాత కూడా అలాగే దేవతలు, పితృలు, బ్రాహ్మణులను మళ్లీ పూజించాలి।
Verse 26
एवं कुर्वतस्तस्य तीर्थाद्यदुक्तं फलं तत्स्यान्नात्र संदेहलेशः ॥ २६ ॥
ఇలా ఆచరించువానికి తీర్థాది విషయమై చెప్పబడిన ఫలము నిశ్చయంగా కలుగుతుంది—ఇందులో లేశమాత్రమైన సందేహమూ లేదు।
Verse 27
गच्छन्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कुर्यात्स सर्पिषा । यात्रार्थमिति तत्प्रोक्तं प्रवेशे च संशयः ॥ २७ ॥
దేశాంతరానికి బయలుదేరే వాడు నెయ్యితో శ్రాద్ధం చేస్తే, అది ‘యాత్రార్థం’ అని చెప్పబడింది; కానీ ప్రవేశం/తిరిగివచ్చే సమయంలో దాని విధి విషయంలో సందేహం ఉంది।
Verse 28
प्रयागे तीर्थयात्रायां पितृमातृवियोगतः । कचानां वपनं कुर्याद् वृथा न विकचो भवेत् ॥ २८ ॥
ప్రయాగ తీర్థయాత్రలో తండ్రి-తల్లి వియోగం (లేదా లేమి) కలవాడు కేశముల వపనం చేయాలి, అలా చేయకపోతే వ్యర్థంగా కేశహీనుడవడు కాకుండా।
Verse 29
उद्यतश्चेद्गयां गंतुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः । विधाय कार्पटीवेषं कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणाम् ॥ २९ ॥
ఎవరైనా గయకు వెళ్లుటకు సిద్ధమైతే, విధిపూర్వకంగా శ్రాద్ధం చేసి, కార్పటీ (భిక్షుక) వేషం ధరించి గ్రామ ప్రదక్షిణ చేయవలెను।
Verse 30
ततो ग्रामांतरं गत्वा श्राद्धशेषस्य भोजनम् । ततः प्रतिदिनं गच्छैत्प्रतिग्रहविवर्जितः ॥ ३० ॥
తర్వాత మరో గ్రామానికి వెళ్లి శ్రాద్ధంలో మిగిలిన అన్నమే భుజించాలి। ఆపై ప్రతిరోజూ ప్రతిగ్రహం (దానం స్వీకారం) వదలి ప్రయాణం కొనసాగించాలి।
Verse 31
पदेपदेऽश्वमेधस्य स्यात्फलं गच्छतो गयाम् । बलीवर्दसमारूढस्तीर्थं यो याति सुव्रते ॥ ३१ ॥
హే సువ్రతే! గయకు వెళ్లువాని ప్రతి అడుగులో అశ్వమేధ యజ్ఞఫలం కలుగును; ఎద్దుపై ఎక్కి తీర్థానికి వెళ్లువాడు కూడా అదే పుణ్యాన్ని పొందును।
Verse 32
नरके वसते घोरे गवां क्रोधो हि दारुणः । सलिलं च न गृह्णंति पितरस्तस्य देहिनः ॥ ३२ ॥
అతడు ఘోర నరకంలో నివసించును; ఎందుకంటే గోవుల కోపం నిజంగా భయంకరమైనది. ఆ దేహధారియొక్క పితృదేవతలు అతడు అర్పించిన జలాన్నికూడా స్వీకరించరు।
Verse 33
ऐश्वर्याल्लोभमोहाद्वा गच्छेद्यानेन यो नरः । निष्फलं तस्य तत्तीर्थं तस्माद्यान विवर्जयेत् ॥ ३३ ॥
ఐశ్వర్య ప్రదర్శనకోసం గానీ, లోభమో మోహమో వలన గానీ యానంలో తీర్థానికి వెళ్లే మనిషికి ఆ తీర్థయాత్ర ఫలహీనమవుతుంది; కాబట్టి అటువంటి యానాన్ని వర్జించాలి।
Verse 34
गोयाने गोवधः प्रोक्तो हययाने तु निष्फलम् । नरयाने तदर्द्धं स्यात्पद्भ्यां तच्च चतुर्गुणम् ॥ ३४ ॥
ఎద్దుబండిలో ప్రయాణం గోవధ పాపంతో సమానమని చెప్పబడింది; గుర్రపు రథంలో ప్రయాణం ఫలరహితం. మనుష్యులు మోసే పాలకీ వంటి వాహనంలో వెళితే దోషం సగం; కాలినడకన వెళితే అదే దోషం నాలుగింతలు అవుతుంది.
Verse 35
वर्षातपादिके छत्री दंडी शर्करकंटके । शरीरत्राणकामोऽसौ सोपानत्कः सदा व्रजेत् ॥ ३५ ॥
వర్షం, ఎండ వేళల్లో ఎల్లప్పుడూ గొడుగు మరియు దండం ధరించి ప్రయాణించాలి. మార్గం రాళ్లు లేదా ముల్లులతో నిండినప్పుడు శరీరరక్షణ కోరేవాడు పాదుకలు వేసుకొని నిత్యం నడవాలి.
Verse 36
तीर्थं प्राप्यानुषंगेण स्नानं तीर्थे समाचरन् । स्रानजं फलमाप्नोति तीर्थयात्राफलं न तु ॥ ३६ ॥
ఎవడు కేవలం సందర్భవశాత్తు తీర్థానికి చేరి అక్కడ స్నానం చేస్తాడో, అతనికి స్నానజన్య ఫలమే లభిస్తుంది; సంకల్పంతో చేసిన తీర్థయాత్ర ఫలం మాత్రం కాదు.
Verse 37
षोडशांशं स लभते यः परार्थेन गच्छति । अर्द्धं तीर्थफलं तस्य यः प्रसंगेन गच्छति ॥ ३७ ॥
ఇతరుల ప్రయోజనార్థం తీర్థయాత్రకు వెళ్లేవాడు పదహారవ భాగం మాత్రమే పొందుతాడు. సంఘం లేదా సందర్భవశాత్తు వెళ్లేవాడికి తీర్థఫలంలో సగం లభిస్తుంది.
Verse 38
तीर्थेषु ब्राह्मणं नैव परीक्षेत कदाचन । अत्रार्थिनमनुप्राप्तं भोज्यं तं मनुरब्रवीत् ॥ ३८ ॥
తీర్థస్థలాల్లో బ్రాహ్మణుణ్ని ఎప్పుడూ పరీక్షించకూడదు. ఇక్కడ సహాయం కోరుతూ వచ్చిన అవసరుడికి భోజనం పెట్టాలి—అని మనువు ఉపదేశించాడు.
Verse 39
सक्तुभिः पिंडदानं च संयावैः पायसेन वा । बदरामलकैर्वापि पिण्याकैर्वा सुलोचने ॥ ३९ ॥
హే సులోచనే! సక్తువులతో (వేపిన యవపిండి), లేదా సంయావ పిండివంటలతో, లేదా పాయసంతో (క్షీరాన్నంతో) పిండదానం చేయవచ్చు; లేదా బదర, ఆమలక ఫలాలతో, లేక పిణ్యాకం (నూనెఖలి) తో కూడ చేయవచ్చు.
Verse 40
श्राद्धं तु तत्र कर्तव्यमर्च्चावाहनवर्जितम् । श्वध्वांक्षगृध्रपापानां नैव दृष्टिहतं च यत् ॥ ४० ॥
కానీ అక్కడ శ్రాద్ధం అర్చా-ఆవాహనము (ఔపచారిక ఆహ్వాన-పూజ) లేకుండా చేయవలెను; కుక్కలు, కాకులు, గద్దలు మరియు పాపిష్టుల దృష్టి లేదా ఆటంకం వల్ల చెడిపోయిన శ్రాద్ధం చేయరాదు.
Verse 41
श्राद्धं तु तैर्थिकं प्रोक्तं पितॄणां तृप्तिकारकम् । अकालेऽप्यथवा काले तीर्थश्राद्धं तथा नरैः ॥ ४१ ॥
తీర్థంలో చేయబడిన శ్రాద్ధం ‘తైర్థికం’ అని చెప్పబడింది; అది పితృదేవతలకు తృప్తిని కలిగిస్తుంది. అందువల్ల కాలంలో అయినా అకాలంలో అయినా మనుష్యులు తీర్థశ్రాద్ధం చేయవలెను.
Verse 42
प्राप्तैरेव सदा तत्र कर्तव्यं पितृतर्पणम् । विलंबो नैव कर्तव्यो नैव विघ्नं समाचरेत् ॥ ४२ ॥
అక్కడే ఎల్లప్పుడూ లభించినదానితోనే పితృతర్పణం చేయవలెను. ఏమాత్రం ఆలస్యం చేయరాదు; అలాగే ఏ విధమైన విఘ్నాన్ని కలిగించకూడదు, విఘ్నానికి లోనుకూడదు.
Verse 43
प्रतिकृतिं कुशमयीं तीर्थवारिणि मज्जयेत् । यमुद्दिश्य विशालाक्षि सोऽष्टमांशं फलं लभेत् ॥ ४३ ॥
హే విశాలాక్షి! కుశతో చేసిన ప్రతికృతిని తీర్థజలంలో ముంచవలెను. ఎవరి నిమిత్తం దీన్ని అర్పిస్తారో, అతడే ఆ పుణ్యఫలంలో ఎనిమిదవ భాగాన్ని పొందుతాడు.
Verse 44
कुशोऽसि कुशपुत्रोऽसि ब्रह्मणा निर्मितः पुरा । त्वयि स्नाते तु स स्नातो यस्येदं ग्रंथिबन्धनम् ॥ ४४ ॥
నీవు కుశవు, కుశపుత్రుడవు; బ్రహ్మదేవుడు పూర్వకాలంలో నిన్ను సృష్టించాడు. నీవు స్నానమైతే, ఎవరి కోసం ఈ గ్రంథి-బంధనం చేయబడుతుందో అతడూ స్నాతుడైనట్లు భావించబడును.
Verse 45
मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् ॥ ४५ ॥
ముండనం మరియు ఉపవాసం—ఇది అన్ని తీర్థాలలో విధిగా చెప్పబడింది; అయితే కురుక్షేత్రం, విశాలా, విరజా, గయా ఇవి మినహాయింపు.
Verse 46
भौमानामथ तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं श्रृणु । यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मुख्यतमाः स्मृताः ॥ ४६ ॥
ఇప్పుడు భౌమ తీర్థాల పుణ్యతకు కారణాన్ని వినుము; శరీరంలో కొన్ని భాగాలు అత్యంత ముఖ్యమని స్మరించబడినట్లే.
Verse 47
प्रभावादद्भूमेः सलिलस्य च तेजसः । परिग्रहान्मुनीनां च तीर्थानां पुण्यता स्मृता ॥ ४७ ॥
జలం, భూమి, తేజస్సు (అగ్ని-ప్రభ) యొక్క స్వాభావిక ప్రభావం వల్ల, అలాగే మునుల పరిగ్రహం/ఆశ్రయం వల్ల—తీర్థాల పుణ్యత చెప్పబడింది.
Verse 48
गंगां संप्राप्य यो देवि मुंडनं नैव कारयेत् । क्रिया तस्याक्रिया सर्वा तीर्थद्रोही भवेत्तथा ॥ ४८ ॥
హే దేవీ! గంగను చేరి కూడా ముండనం చేయించుకోనివాడు, అతని సమస్త క్రియలు అక్రియలవలె అవుతాయి; అట్లే అతడు తీర్థద్రోహి అవుతాడు.
Verse 49
गंगायां भास्करक्षेत्रे मुंडनं यो न कारयेत् । स कोटिकुलसंयुक्त आकल्पं रौरवं व्रजेत् ॥ ४९ ॥
గంగానదిలోని భాస్కరక్షేత్రంలో ముండనం చేయించని వాడు, కోటి కులాలతో కూడి కల్పాంతం వరకు రౌరవ నరకాన్ని చేరుతాడు.
Verse 50
गंगां प्राप्य सरिच्छ्रेष्ठां कल्पांतपापसंचयाः । केशानाश्रित्य तिष्ठंति तस्मात्तान्परिवर्जयेत् ॥ ५० ॥
నదులలో శ్రేష్ఠమైన గంగను చేరినప్పుడు, కల్పాంతం వరకు కూడిన పాపసంచయాలు కేశాలను ఆశ్రయించి నిలిచివుంటాయి; అందుకే ఆ కేశాలను విడిచివేయాలి.
Verse 51
यावंति नखलोमानि गंगातोये पतंति वै । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ ५१ ॥
గంగాజలంలో ఎంత నఖములు, లోమములు పడతాయో, అంత సహస్ర సంవత్సరాలు స్వర్గలోకంలో అతడు మహిమతో గౌరవింపబడతాడు.
Verse 52
प्रयागव्यतिरेके तु गंगायां मुंडनं न हि । योऽन्यथा कुरुते मोहात्स महारौरवं विशेत् ॥ ५२ ॥
ప్రయాగాన్ని తప్ప గంగలో ముండనం చేయుటకు విధానం లేదు; మోహంతో వేరేలా చేసినవాడు మహారౌరవ నరకంలో ప్రవేశిస్తాడు.
Verse 53
स जीवत्पितृको यस्तु तीर्थं प्राप्य विधानवित् । क्षौरं समाचरेन्नैव श्मश्रूणां वपनं सति ॥ ५३ ॥
తండ్రి జీవించి ఉన్నవాడు, విధానం తెలిసినా తీర్థాన్ని చేరి క్షౌరకర్మ చేయకూడదు; అక్కడ గడ్డం, మీసాలు కూడా తీయకూడదు.
Verse 54
गयादावपि देवेशि श्मश्रूणां वपनं विना । न क्षौरं मुनिभिः सर्वैर्निषिद्धं चेति कीर्तितम् ॥ ५४ ॥
హే దేవేశీ! గయాలో కూడా శిరోక్షౌరం అన్నది సమస్త మునులచే నిషిద్ధమని చెప్పబడలేదు; అయితే గడ్డం, మీసాల వపనం మాత్రం వర్జ్యమని కీర్తించబడింది.
Verse 55
सश्मश्रुकेशवपनं मुंडनं तद्विदुर्बुधाः । न क्षौरं मुंडनं सुभ्रु कीर्तितं वेदवेदिभिः ॥ ५५ ॥
బుద్ధిమంతులు గడ్డం మరియు కేశాలు రెండింటినీ తొలగించడమే ‘ముండనం’ అని తెలుసుకుంటారు. హే సుభ్రూ! కేవలం క్షౌరం ముండనం అని వేదవేత్తలు కీర్తించరు.
Verse 56
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे प्रयागराजमाहगात्म्ये तीर्थविधिर्नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२ ॥
ఇట్లు శ్రీ బృహన్నారదీయ పురాణంలోని బృహదుపాఖ్యాన ఉత్తరభాగంలో, వసు-మోహినీ సంభాషణలోని ప్రయాగరాజమాహాత్మ్యంలో ‘తీర్థవిధి’ అనే అరవై రెండవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Because tīrtha-phala is presented as a transformation of the pilgrim’s inner state, not a mechanical result of location; without bhāva and restraint, one remains like creatures dwelling in holy places—physically present yet spiritually unreceptive—therefore not eligible for the śāstric fruits.
Travel motivated by display, greed, or delusion is said to nullify the pilgrimage’s fruit; the text assigns varying degrees of fault to certain conveyances and recommends self-restrained travel, emphasizing intention and humility over comfort or status.
It defines muṇḍana as removal of both head-hair and beard/moustache, while kṣaura is mere shaving; it then applies nuanced prohibitions/exceptions (especially at Gaṅgā, Prayāga, and Gayā) based on ritual context and eligibility (e.g., father living).