దూసుకొస్తున్న రాక్షసుని చూసి భయపడిన రాక్షసి తన బ్రాహ్మణ భర్తను జ్వలించే శక్తి-భాలాన్ని విసరమని ప్రేరేపిస్తుంది; ఆ ఆయుధం రాక్షసుని సంహరిస్తుంది. అనంతరం ఆమె తన రాక్షస భర్త పతనాన్ని ఏర్పరచి, బ్రాహ్మణుణ్ని గుహలోకి ఆకర్షించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. స్త్రీలను నమ్మడంపై నీతిశాస్త్ర హెచ్చరికల మధ్య సంభాషణ ధర్మసూక్ష్మతను బోధిస్తుంది—విష్ణు అవతారాలు, వ్యాసుడు, మోహినీ ప్రసంగంలో శివుడు ఎందుకు విరుద్ధంగా కనిపించే విధంగా ప్రవర్తిస్తారో, సదాచారం మరియు విధికర్మల ప్రాముఖ్యం, సత్యం బ్రహ్మమే అయినా వాక్కును అప్రమత్తతతో నియంత్రించాలి అనే బోధ. కాశీ/వారణాసిని ఐదు గవ్యూతుల పరిధిలోని శక్తిక్షేత్రంగా స్తుతించి, అక్కడ మరణం పునర్జన్మను ముగిస్తుందని చెబుతారు; బ్రాహ్మణుడు కన్యను పితృగృహానికి చేర్చమని ఆజ్ఞ పొందుతాడు. రాక్షసి తన పూర్వకర్మ (కందలీ→శాపం→రాక్షసి జన్మ) వెల్లడించి ధర్మరక్షణనే తన పాత్రగా చెప్పి, పంచభూతాల సాక్షిగా ప్రమాణం చేసి, గుహధనంతో కలిసి బ్రాహ్మణుణ్ని రత్నావలిని ఆకాశమార్గంలో కాశీకి చేర్చుతుంది.
Verse 1
काष्ठीलोवाच । राक्षसं धावमानं तु कालांतकयमोपमम् । दृष्ट्वा सा राक्षसी प्राह भर्तारं मम शंकिता ॥ १ ॥
కాష్ఠీలుడు పలికెను—కాలాంతక యముని వంటి భయంకర రాక్షసుడు దూసుకొస్తున్నాడని చూసి, భయంతో వణికిన ఆ రాక్షసి తన భర్తతో ఇలా చెప్పింది।
Verse 2
प्रक्षिपस्वानलप्रख्यां शक्तिं हेमविभूषिताम् । ममायं पंचतां यातु दिगंबररिपुप्रिय ॥ २ ॥
“అగ్నివలె ప్రకాశించే, బంగారంతో అలంకరించిన శక్తిని విసురు. నా ఈ శత్రువు పంచత్వాన్ని పొందుగాక—ఓ దిగంబరరిపుప్రియ!”
Verse 3
तस्या वाक्यान्मम पतिः पौरुषे तु व्यवस्थितः । मुमोच विपुलां शक्तिं रक्षोवक्षस्थल प्रति ॥ ३ ॥
ఆమె మాటలు విని నా భర్త పురుషవీర్యంలో దృఢనిశ్చయంతో రాక్షసుని వక్షస్థలమునకు మహాశక్తి-అస్త్రాన్ని విసిరెను।
Verse 4
ज्वलंती ज्वलनप्रख्या द्योतयंती दिशो दश । दिव्यांशुतीक्ष्ण वक्त्राता किंकिणीशतनादिता ॥ ४ ॥
ఆమె జ్వలిస్తూ అగ్నివలె ప్రకాశించి, దశదిశలను వెలిగించెను; దివ్యకిరణాలతో ఆమె ముఖము తీక్ష్ణమై, వందల కింకిణీల మ్రోగింపుతో నినదించెను।
Verse 5
रक्तचंदनलिप्तांगी रक्तवस्त्रोपशोभिता । हृदि तस्य निपत्यासौ शक्तिर्विप्रकरच्युता ॥ ५ ॥
రక్తచందనంతో లిప్తమైన దేహముతో, ఎర్ర వస్త్రాలతో శోభించిన ఆ శక్తి—విప్రుని చేతి నుండి జారిపడి—అతని హృదయమున పడెను।
Verse 6
कृत्वा भस्मावशेषं तु राक्षसं गगनं ययौ । पातयित्वा स्वभर्तारं विप्रहस्तेन राक्षसी ॥ ६ ॥
రాక్షసుని భస్మావశేషముగా చేసి ఆమె ఆకాశమునకు ఎగిరెను; ఆపై రాక్షసి విప్రుని చేతిని ఉపయోగించి తన భర్తను పడగొట్టెను।
Verse 7
कृतकृत्यमिवात्मानं मेने हृष्टतनूरुहा । अथोवाच द्विजं हृष्टा राक्षसी शुभलोचनम् ॥ ७ ॥
ఆనందంతో ఆమె దేహరోమాలు పులకించెను; తాను కృతకృత్యురాలినని భావించెను; ఆపై హర్షితమైన రాక్షసి శుభనేత్రుడైన ఆ ద్విజునితో పలికెను।
Verse 8
एहि कांत गुहां रम्यां प्रविश त्वं यदृच्छया । भुंक्ष्व भोगान्मया सार्द्धं ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ ८ ॥
ఓ ప్రియతమా, రా; విధి నిన్ను ఇక్కడికి తీసుకువచ్చినందున ఈ మనోహరమైన గుహలో ప్రవేశించు. నాతో కలిసి దివ్యమైన మరియు మానవ సంబంధమైన భోగాలను అనుభవించు.
Verse 9
तथेति प्राणनाथो मे प्राहहृष्टवपुस्तदा । ततः सादाय मे कांतं स्वां प्रविष्टा गुहां मुदा ॥ ९ ॥
అప్పుడు నా ప్రాణనాధుడు పులకించిన శరీరంతో 'అలాగే' అని పలికాడు. ఆ తర్వాత, నా ప్రియుని తీసుకుని, నేను సంతోషంగా నా స్వంత గుహలో ప్రవేశించాను.
Verse 10
असंवीक्ष्यैव तद्भस्म भर्तृदेहसमुद्भवम् । कुचाभ्यामुन्नताभ्यां सा मद्भर्तारमपीडयत् ॥ १० ॥
తన భర్త శరీరం నుండి ఉద్భవించిన ఆ భస్మాన్ని గమనించకుండానే, ఆమె 'నా భర్త!' అని రోదిస్తూ దానిని తన స్తనాలకు హత్తుకుంది.
Verse 11
दर्शयामास तां तन्वीं कुमारीं शयने स्थिताम् । इयं तेनासितापांगी बिम्बोष्ठी कांचनप्रभा ॥ ११ ॥
అప్పుడు అతను పడకపై పడుకున్న ఆ సన్నని కన్యను చూపించాడు. 'ఈమె,' అని అతను చెప్పాడు—నల్లని కళ్ళు, దొండపండు వంటి పెదవులు మరియు బంగారు కాంతితో ప్రకాశించేది.
Verse 12
भार्यार्थे समुपानीता वाराणस्या द्विजोत्तम । यस्याः सीमां न लंघंति पातकानि ह्यशेषतः ॥ १२ ॥
ఓ ద్విజోత్తమా, భార్యను పొందేందుకు కూడా వారణాసిని ఆశ్రయిస్తారు; ఎందుకంటే సమస్త పాపాలు దాని సరిహద్దును దాటలేవు.
Verse 13
शक्तिक्षेत्रं च तां प्राहुः पुण्यं पापक्षयंकरम् । या गृहं त्रिपुरारेश्च पञ्चगव्यूतिसंस्थिता ॥ १३ ॥
ఆ స్థలాన్ని ‘శక్తిక్షేత్రం’ అని అంటారు—అది పుణ్యమయమై పాపక్షయకరం; ఎందుకంటే అది త్రిపురారేశుని నివాసం, ఐదు గవ్యూతుల పరిధిలో స్థితమై ఉంది।
Verse 14
यस्यां मृताः पुनर्मर्त्या गर्भवासं विशंति न । स त्वमस्या गृहं पित्र्यं पुनर्नय सुलोचनाम् ॥ १४ ॥
ఆ పవిత్రస్థలంలో మరణించినవారు మళ్లీ మానవజన్మ పొందరు, గర్భవాసంలోనూ ప్రవేశించరు. కాబట్టి నీవు ఈ సులోచనను తిరిగి ఆమె పితృగృహానికి తీసుకెళ్లు।
Verse 15
इमानि तव रत्नानि शयनान्यासनानि च । मया सह समस्तानि विक्रीणीहि निजेच्छया ॥ १५ ॥
నీ ఈ రత్నాలు, శయనాలు, ఆసనాలు కూడా—ఇవన్నీ సమస్తంగా నా వద్దకు, నీ ఇష్టానుసారం, అమ్మివేయి।
Verse 16
त्वदर्थे राक्षसो घोरो मया ब्रह्मन्निषूदितः । मुग्धया तव रूपेण प्रेषितो यमसादनम् ॥ १६ ॥
ఓ బ్రాహ్మణా! నీ కోసమే నేను ఆ భయంకర రాక్షసుణ్ని సంహరించాను; నీ రూపముచే మోహితురాలై అతనిని యమసదనానికి పంపాను।
Verse 17
तस्मान्ममोपिरि विभो कृत्वा विश्वासमात्मना । भजस्व मां विशालाक्ष भक्तां वै कामरूपिणीम् ॥ १७ ॥
కాబట్టి, ఓ విభో! నాపై హృదయపూర్వక విశ్వాసం ఉంచు; ఓ విశాలాక్షా! నన్ను భజించు—నేను నిజంగా నీ భక్తురాలిని, ఇష్టానుసారం రూపం ధరించగలను।
Verse 18
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भर्ता मे चारुलोचने । राक्षस्याः कामतप्तायाः कुमार्याः सन्निधौ शुभे ॥ १८ ॥
ఆ మాటలు విని, ఓ చారులోచనే, నా భర్త కామతప్తమైన ఆ రాక్షసీ-కన్య యొక్క శుభ సన్నిధిలో అలా పలికెను।
Verse 19
उवाच राक्षसीं तां तु सशंको मधुरं वचः । सुभगे नीतिशास्त्रेषु विश्वस्तव्या न योषितः ॥ १९ ॥
అప్పుడు సందేహంతోనైనా అతడు ఆ రాక్షసీని మధుర వచనాలతో పలికెను—“ఓ సుభగే, నీతిశాస్త్రాలలో స్త్రీ విశ్వసనీయురాలు కాదని చెప్పబడింది.”
Verse 20
कौमारं या पतिं हन्ति सा कथं मां न हिंसति । मत्तो रूपाधिकं मत्वा परं पुरुषलंपटा ॥ २० ॥
కౌమార్యములోనే తన భర్తను చంపగలదే, ఆమె నాకు ఎలా హాని చేయదు? నన్ను మించి రూపవంతుడని మరొక పురుషుని భావించి, పరపురుషాసక్తమైన ఆ నిర్లజ్జ నన్ను నిశ్చయంగా ద్రోహిస్తుంది।
Verse 21
सोऽहं विश्वासभावेन विश्वस्तस्ते वरानने ॥ २१ ॥
కాబట్టి, ఓ వరాననే, విశ్వాసభావంతో నేను నీపై నమ్మకం ఉంచితిని।
Verse 22
अद्य वाथ परेद्युर्वा पक्षे मासेऽथ वत्सरे । व्यापादय यथेच्छं वा त्वां प्रपन्नोऽस्मि भामिनि ॥ २२ ॥
ఈ రోజు గానీ రేపు గానీ, పక్షంలో గానీ నెలలో గానీ సంవత్సరంలో గానీ—నీ ఇష్టమొచ్చినప్పుడు నన్ను సంహరించు; ఓ భామినీ, నేను నీకు శరణు వచ్చితిని।
Verse 23
एवमेव त्वया कार्यं नाद्य चोपकृतं तव । आत्मा ते सर्वथा देयः प्रतीकारस्य हेतवे ॥ २३ ॥
ఇలానే నీవు చేయవలెను; నేడు నీవు ఏ ఉపకారమూ చేయలేదు. కాబట్టి ప్రాయశ్చిత్తం, ప్రతికారార్థం నీవు నీ ఆత్మను సంపూర్ణంగా సేవా‑శరణాగతిగా అర్పించవలెను।
Verse 24
मदर्थे निहतो भर्ता त्वया निःशंकया यतः । ततोऽहं नोत्तरं वच्मि परं किंचित्सुलोचने ॥ २४ ॥
నా కోసమే నీవు నిస్సందేహంగా నీ భర్తను హతముచేశావు. అందువల్ల, ఓ సులోచనే, నేను ఇక ప్రత్యుత్తరంగా ఏమీ చెప్పను—ఇంకేమీ కాదు।
Verse 25
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मद्भर्तुः साब्रवीदिदम् । विश्वस्तहिंसनं ब्रह्मन् ब्रह्महत्या समं भवेत् ॥ २५ ॥
తన భర్త మాటలు విని ఆమె చెప్పింది—ఓ బ్రాహ్మణా! విశ్వాసంతో ఆశ్రయించినవానిని హింసించడం బ్రహ్మహత్యతో సమానమైన పాపమగును।
Verse 26
यद्येवं राक्षसीं क्रूरां मन्यसे पतिघातिनीम् । पतिं तथापि गर्हेयं विश्वस्तं घातये कथम् ॥ २६ ॥
నీవు ఆమెను క్రూర రాక్షసిగా, పతిఘాతినిగా భావించినా, నాపై విశ్వాసముంచిన నా భర్తను నేను ఎలా నిందించి హతముచేయించగలను?
Verse 27
सूक्ष्मा हि धर्मस्य गतिर्न ज्ञायेत कथंचन । केनापि कुत्रचिद्देवदैत्यराक्षसकादिना । केचिन्मनुष्याः पटवो धर्मसूक्ष्मत्वचिंतने ॥ २७ ॥
ధర్మగతి నిజంగా సూక్ష్మమైనది; అది ప్రతి సందర్భంలో తెలిసిపోదు. ఎక్కడైనా దేవుడు, దైత్యుడు, రాక్షసుడు మొదలైన ఎవరికీ అది పూర్తిగా తెలియదు; కొందరు మనుష్యులే ధర్మసూక్ష్మతను విచారించడంలో నిపుణులు।
Verse 28
येऽनित्येन शरीरेण नैष्कर्म्यं साधयंत्युत । श्रूयते च पुराणेषु किंचिदत्र निगद्यते ॥ २८ ॥
ఈ అనిత్య శరీరాన్ని ధరించి కూడా నైష్కర్మ్యము—కర్మబంధనరహిత స్థితి—సాధించుటకు యత్నించువారిగూర్చి పురాణములలో వినబడుచున్నది; అందుకే ఇక్కడ సంక్షేపంగా చెప్పబడుచున్నది।
Verse 29
धर्मस्यैवानुकूल्येन विष्णुना प्रभविष्णुना । दशावतारग्रहणे दुःखं प्राप्तमनेकधा ॥ २९ ॥
ధర్మానుకూల్యార్థమే సర్వశక్తిమంతుడైన ప్రభవిష్ణు భగవాన్ విష్ణువు దశావతారములను స్వీకరించెను; ఆ అవతారగ్రహణంలో ఆయన అనేక విధాల దుఃఖమును పొందెను।
Verse 30
क्व सीतार्थं श्रीनिवासो रामो लक्ष्मणसंयुतः । विलापं कुरुते नागपाशबन्धादिकर्मसु ॥ ३० ॥
సీతార్థమై లక్ష్మణసహితుడైన శ్రీనివాసుడు రాముడు ఎక్కడ, నాగపాశబంధనాది కార్యాలలో చిక్కి విలపించుచున్నవాడు?
Verse 31
क्व देवदेवो वसुदेवसूनुर्विज्ञानरूपो निखलप्रपंची । हा कष्टमित्यस्रदृगादिचेष्टः पार्थोग्रसनादिकभृत्यकृत्यः ॥ ३१ ॥
దేవదేవుడు, వసుదేవసూనువు, విజ్ఞానస్వరూపుడు, సమస్త జగత్తును వ్యాపించిన ఆ ప్రభువు ఎక్కడ? హా, ఎంత కష్టం!—ఇప్పుడు కన్నీళ్లతో నిండిన కన్నులతో ఏడుపు మొదలైనవి, మట్టిగడ్డలను మింగుట వంటి దాసకార్యాలు చేయించబడుచున్నవి।
Verse 32
ईशस्य कृत्यं द्विज दुर्विभाव्यं धर्मानुकूल्येन समास्थितस्य । व्यासः स्वयं वेदविभागकर्त्ता पाराशरिस्तत्त्वदृगिज्यमूर्तिः । कन्यात्वविध्वसकवीर्यजन्मा कानीनसंज्ञोऽनुजदारगामी ॥ ३२ ॥
హే ద్విజా! ధర్మానుకూల్యముగా స్థితుడైన ఈశ్వరుని కార్యలీలను గ్రహించుట దుర్గమము. స్వయంగా వ్యాసుడు—వేదవిభాగకర్త—పరాశరసుతుడు, తత్త్వదర్శి, పూజ్యమూర్తి—కన్యాత్వాన్ని విధ్వంసించు వీర్యమునుండి జన్మించాడు; ‘కానీన’ అని ప్రసిద్ధుడై, తరువాత అనుజుని భార్యను కూడా సమీపించాడు।
Verse 33
परिवेत्ता च दिधिषूः शन्तनुः स्वःसरित्पत्तिः । दिधिषू तनयः साक्षाद्वसुः स्त्रीवादमृत्युभाक् ॥ ३३ ॥
‘పరివెట్టా’ మరియు ‘దిధిషు’ అని చెప్పబడినారు; అలాగే స్వర్గనది గంగాజన్యుడు శంతనువు. ఆ దిధిషుని కుమారుడు నిజంగా వసువే; స్త్రీసంబంధ వివాదం వల్ల మరణాన్ని పొందెను.
Verse 34
ये गोलकसुताः कुण्डाः पांडवाः समयोनिगाः । तेषां संकीर्तनं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥ ३४ ॥
గోలకసుతములై, పాండవులతో సంబంధమై, ఒకే మూలమునుండి జనించిన ఈ పుణ్యకుండముల—వాటి నామసంకీర్తనమాత్రమూ పుణ్యదాయకం, పవిత్రం, పాపనాశకం.
Verse 35
यं ध्यायंति स्मरंत्यद्धा योगमूर्तिः सनातनः ॥ ३५ ॥
వారెవనిని నిజముగా ధ్యానించి స్మరిస్తారో—ఆయనే సనాతన ప్రభువు, యోగమూర్తి స్వరూపుడు.
Verse 36
विष्णुर्वेश्यासमासक्तः प्रह्लादाद्युपदेशकृत् । श्रीनृसिंहोऽसुरध्वंसी देवदेवाधिदैवतम् ॥ ३६ ॥
విష్ణువు—కరుణచేత వేశ్యతో కూడ సన్నిహితుడై, ప్రహ్లాదాది వారికి ఉపదేశమిచ్చినవాడు—ఆ శ్రీ నృసింహుడు అసురధ్వంసకుడు, దేవదేవులకూ అధిదైవతము.
Verse 37
संसारवासनाध्वंसी देवदेवाधिदैवतम् । संसारवासनाध्वंसी स्वर्णाक्षभवनस्थितिः ॥ ३७ ॥
ఆయన సంసారవాసనలను ధ్వంసించువాడు, దేవదేవులకూ అధిదైవతము; అదే సంసారవాసనాధ్వంసి స్వర్ణాక్ష భవనమున నివసించుచున్నాడు.
Verse 38
जामदग्न्यः स्वयं सिद्धस्तपसा दग्धकिल्बिषः । ईश्वरः क्षत्रसंहारभ्रूणहत्यादिकर्मकृत् ॥ ३८ ॥
జామదగ్న్యుడు పరశురాముడు స్వయంసిద్ధుడు; తపస్సుతో అతని పాపాలు దగ్ధమయ్యాయి, అయినా ఆ మహేశ్వరుడు క్షత్రియసంహారం, భ్రూణహత్యాదికర్మలు కూడా చేశాడు।
Verse 39
स्वयमेवर्षभो योगी लोकशिक्षापरो द्विजः । लोकग्लानिकरो जातः कुर्वन्धर्मानुरोधतः ॥ ३९ ॥
అదే ఋషభుడు—యోగి, లోకశిక్షాపరుడైన ద్విజుడు—ధర్మానుసారంగా ప్రవర్తిస్తూ లోకగ్లానిని తొలగించుటకు జన్మించాడు।
Verse 40
नारदो नारदो भूयो भूयो भूयोऽपि नारदः । नारायणपरो नारो नरो नरहितोऽमरः ॥ ४० ॥
‘నారద—నారద—మళ్లీ మళ్లీ, మరల మరల నారదనే.’ నారాయణపరుడైన ఆ ‘నరుడు’ మనుష్యహితంలో నిమగ్నుడు, కీర్తితో అమరుడు।
Verse 41
गौतमो गौतमो विप्र गोपचेष्टापरायणः । वेदबाह्यार्थसंयुक्तशास्त्री वेदोपकार कृत् ॥ ४१ ॥
‘గౌతమ—గౌతమనే, ఓ విప్రా!’ గోపాచరణధర్మంలో నిత్యం నిమగ్నుడు; వేదబాహ్యార్థాలను కూడా అనుసంధానించి శాస్త్రవ్యాఖ్యాత, వేదానికి ఉపకారం చేసినవాడు।
Verse 42
वसुष्ठश्चोर्वशीजातोऽगस्त्योऽपि स्वयमीश्वरौ । येन लोकोपकारार्थं वासिष्ठं शास्त्रमुत्तमम् ॥ ४२ ॥
ఉర్వశీ నుండి జన్మించిన వశిష్ఠుడు, అగస్త్యుడూ—ఇద్దరూ స్వయంఈశ్వరస్వరూపులు; వారి ద్వారా లోకోపకారార్థం పరమ వాసిష్ఠ శాస్త్రం ప్రకాశించింది।
Verse 43
कृतं यस्मिन्पुराणानि वेदाः साम्यत्वमागताः । यः स्वयं रामचन्द्रस्य गुरुः सर्वेश्वरस्य च ॥ ४३ ॥
య whose రచనలో పురాణాలు, వేదాలు సమాన స్థితిని పొందినవో; ఆయనే సర్వేశ్వరుడైన శ్రీరామచంద్రునికీ గురువుగా ఉన్నాడు।
Verse 44
स कथं गाधिजाशप्तस्तिर्यग्योनिमुपागमत् । यो दमित्वा विभुर्विंध्यं वातापिं सागरं स्थितः ॥ ४४ ॥
గాధి కుమారుని శాపంతో ఆ మహావీరుడు ఎలా త్రియక్-యోనిలో జన్మించాడు? వింధ్యాన్ని అదుపుచేసి, వాతాపిని నియంత్రించి, సముద్రాన్ని స్థిరంగా నిలిపినవాడే కదా!
Verse 45
स कथं मृतकादाता दुष्करं समुपासते । यो विधिः कर्मसाक्ष्यादिवन्द्यो मान्यः पितामहः ॥ ४५ ॥
మృతుని నిమిత్తం దానం చేసే వాడు ఇంత దుష్కరమైన అనుష్ఠానాన్ని ఎలా ఆచరించగలడు? ఆ విధి కర్మసాక్షులు మొదలైనవారిచే వంద్యమై, పితామహ బ్రహ్మచే కూడా గౌరవింపబడింది.
Verse 46
मोहिनीमोहितो देहमुत्ससर्ज कथं स च । यः शिवः शिवदः साक्षात्प्रकृतीशः परात्परः ॥ ४६ ॥
మోహినీ మాయలో మోహితుడై ఆయన తన దేహాన్ని ఎలా విడిచిపెట్టగలడు? ఆయనే సాక్షాత్ శివుడు, శుభప్రదుడు, ప్రకృతీశ్వరుడు, పరాత్పర పరముడు కదా!
Verse 47
स कथं देवपत्नीगः श्मशानाशुभचेष्टितः । तस्माद्द्विज सदाचारो निषेव्यो विधिना विधिः ॥ ४७ ॥
దేవపత్నులతో సంగమించే వాడు శ్మశానంలోని అశుభ క్రియల్లో ఎలా నిమగ్నమవుతాడు? కాబట్టి, ఓ ద్విజా, సదాచారాన్ని ఆశ్రయించి, విధిని విధిపూర్వకంగా ఆచరించు.
Verse 48
तमहंभावनायुक्तो नो हेयाद्यो विदां वरः । स शांतिमाप्नुयादग्र्यां धम्यामुभयसंस्थिताम् ॥ ४८ ॥
‘నేనే తత్ బ్రహ్మ’ అనే భావనతో యుక్తుడైన జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడు ఎవ్వరినీ హీనుడని తృణీకరించకూడదు. జ్ఞానం మరియు ఆచారం—రెండింటిలో స్థిరుడై అతడు ధార్మికమైన, పరమమైన, పవిత్ర శాంతిని పొందుతాడు।
Verse 49
आपवर्ग्यः स्मृतो धर्मो धनं धर्मैकसाधनम् । तन्मया साधितो धर्मः सर्वोत्तमधनात्मना ॥ ४९ ॥
ధర్మం అపవర్గం (మోక్షం) కలిగించేదిగా స్మరించబడింది; ధనం ధర్మసాధనానికి ఏకైక సాధనమని చెప్పబడింది. అందువల్ల నేను—సర్వోత్తమ ధనస్వరూపుడనై—ఆ ధర్మాన్ని ఆచరించాను।
Verse 50
श्रृणु विप्रात्र धर्मस्य गतिं सूक्ष्मां वदाम्यहम् । यदा समागतो भर्ता मम कन्यां समाहरन् ॥ ५० ॥
హే విప్రా! వినుము, ధర్మத்தின் సూక్ష్మ గమనాన్ని నేను చెప్పుచున్నాను. నా భర్త వచ్చి నా కుమార్తెను తీసుకొని వెళ్లినప్పుడు…
Verse 51
त्वां पश्यन् निजकर्मस्थं कोऽपि दोषो न तस्य वै । मया पृष्टः कथं नाम कन्येयं समुपाहृता ॥ ५१ ॥
నిన్ను నీ స్వకర్మలో నిమగ్నుడిగా చూసి అతనికి నిజంగా ఏ దోషమూ లేదు. అయినా నేను అతనిని అడిగాను—“ఈ కన్యను ఏ విధంగా ఇక్కడికి తీసుకొచ్చారు?”
Verse 52
तदा तेन मृषा वाक्यमुक्तं मद्भक्षणार्थकम् । तन्निशम्याह मां बद्धा स्वयं चास्थानि दर्शनात् ॥ ५२ ॥
అప్పుడు అతడు నన్ను భక్షించాలనే ఉద్దేశంతో అబద్ధ వాక్యాన్ని పలికాడు. అది విని ఆమె స్వయంగా నన్ను బంధించింది; ఎముకలను చూసి (నమ్మి) అలాగే ప్రవర్తించింది।
Verse 53
ये वदंति च दांपत्ये भार्या मोक्षविरोधिनी । न ते तत्त्वदृशो ज्ञेया न सा भार्या विरोधिनी ॥ ५३ ॥
దాంపత్యంలో భార్య మోక్షానికి అడ్డంకి అని చెప్పేవారు తత్త్వదర్శులు కారు; ఆ భార్య అసలు విరోధిని కాదు।
Verse 54
भार्या समुद्धरेत्पापात्पतंतं निरये पतिम् । सा भार्यान्या कर्मवल्लीरूपा संसारदायीनी ॥ ५४ ॥
నిజమైన భార్య పాపం వల్ల నరకంలో పడిపోతున్న భర్తను రక్షించాలి; లేకపోతే ఆమె భార్య కాదు, కర్మలతగా సంసారాన్ని పెంచేది.
Verse 55
पापं किमत्र तन्मत्तः सम्यक्छृणु स्वयं वर । अलीकं नैव वक्तव्यं प्राणैः कंठगतैरपि ॥ ५५ ॥
“ఇందులో పాపం ఏముంది?”—ఓ శ్రేష్ఠుడా, నన్ను జాగ్రత్తగా విను. ప్రాణం గొంతుకు వచ్చినా అబద్ధం పలకకూడదు.
Verse 56
सत्यमेवाचरेत्सत्ये साक्षाद्धर्मे व्यवस्थितः । सत्ये समास्थितो ब्रह्मा सत्ये सन्तः समास्थिताः ॥ ५६ ॥
సత్యాన్నే ఆచరించాలి; సత్యంలోనే మనిషి ప్రత్యక్ష ధర్మంలో స్థితుడవుతాడు. బ్రహ్మ సత్యంలో స్థిరుడు, సంతులు కూడా సత్యంలో స్థిరపడినవారు.
Verse 57
सत्ये समास्थितं विश्वं सर्वदा सचराचरम् । सत्यं ब्रूयादिति वचो वेदांतेषु प्रगीयते ॥ ५७ ॥
చరాచర సమస్త విశ్వం ఎల్లప్పుడూ సత్యంలోనే స్థితమై ఉంది. అందుకే “సత్యం పలుకు” అనే వాక్యం వేదాంతాల్లో కీర్తించబడింది.
Verse 58
सत्यं ब्रह्मस्वरूपं हि तत्सत्यमभिधीमहि । सत्यं तु सर्वदा विप्र मंगलं मंगलप्रदम् ॥ ५८ ॥
సత్యమే బ్రహ్మస్వరూపము; అందువల్ల దానినే ‘సత్యం’ అని మేము ప్రకటించుచున్నాము. ఓ విప్రా, సత్యం ఎల్లప్పుడూ మంగళకరం, మంగళాన్ని ప్రసాదించేది.
Verse 59
असत्यमात्मक्षयदं सद्यः प्रत्ययकारकम् । स्त्रीषु सत्यं न वक्तव्यं तत्रापि श्रृणु कारणम् ॥ ५९ ॥
అసత్యం స్వాత్మక్షయాన్ని కలిగిస్తుంది, అయినా వెంటనే నమ్మకాన్ని కలిగించగలదు. స్త్రీల పట్ల సత్యమూ చెప్పకూడదు—దానికి కారణమును కూడా వినుము.
Verse 60
निधिं स्त्रियै न कथयेदित्यादौ दोषवारणम् । उक्तं तद्धर्मजनकं धर्मसूक्ष्मत्वदर्शकम् ॥ ६० ॥
‘స్త్రీకి నిధిని చెప్పకూడదు’ మొదలైన వాక్యాలలో ఉద్దేశ్యం దోషం, అనర్థం నివారించుట. ఆ ఉపదేశం ధర్మాన్ని జనింపజేసి, ధర్మసూక్ష్మతను చూపుతుంది.
Verse 61
कुशा द्विजा जलं वह्निर्वेदा भूकालदिक्सुराः । साक्ष्ये यत्र विवाहेषु दांपत्यं तदुदीरितम् ॥ ६१ ॥
వివాహంలో కుశలు, ద్విజులు, జలం, అగ్ని, వేదాలు, భూమి, కాలం, దిక్కులు, దేవతలు సాక్షులుగా నిలిచే దాంపత్యబంధమే నిజమైన వివాహమని ప్రకటించబడింది.
Verse 62
समंगीकरणं कर्म विवाहे तु विधीयते । स्त्रीपुंसोर्द्विजसंस्कारे निर्दिष्टं गुरुशिष्ययोः ॥ ६२ ॥
వివాహంలో ‘సమంగీకరణ’ అనే కర్మ విధించబడింది. ద్విజసంస్కారంలో కూడా స్త్రీ-పురుషులకై—గురు-శిష్య సందర్భంలో—ఇది ప్రత్యేకంగా నిర్దేశించబడింది.
Verse 63
तस्मात्परस्परं ज्ञेयो गुरुशिष्यौ वधूवरौ । नानयोरणुमात्रोऽपि भेदो बोध्यो विजानता ॥ ६३ ॥
కాబట్టి గురు–శిష్యులు, అలాగే వధువు–వరుడు పరస్పరం ఏకస్వరూపులని తెలుసుకోవాలి. నిజంగా తెలిసినవాడు వారిలో అణుమాత్రమైనా భేదం చూడడు.
Verse 64
तत्तत्कर्मानुरूपत्वात्प्राधान्यस्त्रीनियोज्ययोः । क्वचिद्व्यत्ययदोषश्चेद्दैवमेवात्र कारणम् ॥ ६४ ॥
కర్మకు తగిన ఫలితం కలుగునందున ప్రయత్నం మరియు ఉపాయం—ఈ రెండే ప్రధాన నిర్ణాయకాలు. ఎక్కడైనా విపరీతం కనిపిస్తే, అక్కడ దైవమే కారణం.
Verse 65
दैवाधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । दैवं तत्पूर्वजन्मानि संचिताः कर्मवासनाः ॥ ६५ ॥
దేవులు, అసురులు, మనుష్యులతో కూడిన సమస్త జగత్తు దైవాధీనమే. ఆ దైవం అనేది పూర్వజన్మల్లో కూడబెట్టిన కర్మవాసనల సమాహారమే.
Verse 66
प्राप्तं निषेवन्नन्योन्यं वर्तते कामकारकम् । शुभं वाप्यशुभं विप्र तं तु शांतं विदुर्बुधाः ॥ ६६ ॥
ప్రాప్తమైనదాన్ని అనుభవిస్తూ, పరస్పర ఆధారంతో కామప్రేరక చలనం కొనసాగుతుంది. అది శుభమో అశుభమో అయినా, ఓ విప్రా, జ్ఞానులు దానిని ‘శాంతం’ అని తెలుసుకుంటారు.
Verse 67
शांतः सत्यसमाचारो जंतुर्लोकप्रतारकः । एवमादि विदित्वा तु नायं भर्ता निपातितः ॥ ६७ ॥
శాంతుడిగా, సత్యాచారిగా కనిపించినా ఈ జీవి లోకాన్ని మోసం చేసేవాడే. ఇవన్నీ తెలిసినందువల్లనే ఈ భర్తను నిందించలేదు, పడగొట్టలేదు.
Verse 68
कन्यात्वध्वंसकात्पापात्पूतो मदुपकारतः । गतिं प्रयातः कृतिनां त्वद्धस्तविनिपातितः ॥ ६८ ॥
కన్యాశీలభంగ పాపం నుండి—నాపై నీవు చేసిన ఉపకారమువలన—అతడు పవిత్రుడయ్యాడు. నీ చేతి చేత పడిపోయి పుణ్యుల శుభగతిని పొందాడు.
Verse 69
मया तूपकृतं पत्ये जानंत्या धर्मसूक्ष्मताम् । त्वत्प्राणरक्षणे धर्मो ममाभूद्द्विजसत्तम ॥ ६९ ॥
ధర్మసూక్ష్మతను తెలిసిన నేను నా భర్తకు ఉపకారం చేశాను. ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, నీ ప్రాణరక్షణమే నా ధర్మమైంది.
Verse 70
तेन धर्मेण किं प्राप्तमिति सम्यङ्निबोध मे । राक्षसीं योनिमापन्ना राक्षसस्य प्रिया ह्यहम् ॥ ७० ॥
ఆ ‘ధర్మం’ వల్ల నాకు ఏమి లభించిందో నన్ను బాగా విను. నేను రాక్షసీ యోనిలో పడ్డాను; నిజంగా నేను ఒక రాక్షసుని ప్రియురాలిని.
Verse 71
कामरूपा ब्राह्मणी तु संजाता धर्मकारणात् । धर्मकामदुघा धेनुः संतोषो नंदनं वनम् ॥ ७१ ॥
ధర్మకారణమువలన ‘కామరూపా’ అనే బ్రాహ్మణీ జన్మించింది. అక్కడ ధర్మమూ కామమూ రెండింటినీ ప్రసాదించే కామధేనువు ఉంది; సంతోషమే నందనవనంలా ఉంది.
Verse 72
विद्या मोक्षकरी प्रोक्ता तृष्णा वैतरणी नदी । वैतरण्यां पतन्भर्ता मयोद्धृत इहाभवत् ॥ ७२ ॥
విద్య మోక్షకారిణి అని చెప్పబడింది; తృష్ణ వైతరణీ నది. నా భర్త ఆ వైతరణీలో పడినప్పుడు, నేను ఇక్కడ అతనిని రక్షించాను.
Verse 73
अस्याश्चोपकृतं विप्र वर्णोत्तमनिवेशनात् । इयं त्वसंगिनी भार्या भविष्यति पितुर्गृहे ॥ ७३ ॥
హే విప్రా! ఉత్తమ వర్ణుని గృహంలో ఆమెను స్థాపించడం ద్వారా ఆమెకూ ఉపకారం జరిగింది. అయినా ఈ భార్య ఆసక్తిరహితంగా ఉండి తండ్రి ఇంట్లోనే నివసిస్తుంది.
Verse 74
अहं तवास्याश्च सदा रक्षिका धर्मबोधिनी । मत्संगमात्पूर्वमेव या भार्या विप्र तेऽभवत् ॥ ७४ ॥
నేను నిత్యం నీకూ ఆమెకూ రక్షకురాలిని, ధర్మబోధను కలిగించేదానిని. హే విప్రా! నా సంగమానికి ముందే ఆమె నీ భార్యగా అయింది.
Verse 75
इयं त्वत्संगिनी भार्या भविष्यति वरानना । सापि तिर्यग्गतिं प्राप्य मुच्यते मदनुग्रहात् ॥ ७५ ॥
ఈ సుందరముఖి స్త్రీ నీ సంగినీగా, భార్యగా అవుతుంది. ఆమె కూడా—తిర్యగ్జన్మను పొందినా—నా అనుగ్రహంతో విముక్తి పొందుతుంది.
Verse 76
अहं पुरा भवेऽभूवं रमणी लोकसुन्दरी । कंदलीति च विख्याता तनयौर्वमुनेर्द्विज ॥ ७६ ॥
హే ద్విజా! పూర్వజన్మలో నేను రమణీ, లోకసుందరిగా ఉన్నాను; ‘కందలీ’ అని ప్రసిద్ధి, ముని ఉర్వుని కుమార్తెను.
Verse 77
तपः प्रभावात्संजाता यमला मिथुनंधरा । पुरुषो मे सहभवो दमितो धर्मकारणात् ॥ ७७ ॥
తపస్సు ప్రభావంతో నేను యమలా, జంటను ధరించినదానిగా అయ్యాను. నాతో పాటు జన్మించిన పురుషుడు ధర్మకారణంగా నియంత్రించబడెను.
Verse 78
तेनैवौर्वेण शिष्टाहं दत्ता दुर्वाससे भवम् । तं पतिं प्राप्य विप्रेंद्र प्राक्कर्मवशागा ह्यहम् ॥ ७८ ॥
అదే ఔర్వ ముని ఉపదేశంతో నన్ను దుర్వాస మహర్షికి భార్యగా ఇచ్చారు. ఓ విప్రేంద్రా, ఆయనను భర్తగా పొందిన నేను పూర్వకర్మ వశంలోనే ఉన్నాను.
Verse 79
कलहाभिरता पत्या शप्ता भस्मत्वमागता । किंचित्पापावशेषेण राक्षसीं योनिमागता ॥ ७९ ॥
కలహాలలో మునిగిన ఆమె భర్త శాపంతో భస్మమైంది; అయినా కొద్దిపాటి పాపావశేషం మిగలడంతో రాక్షసీ యోనిలో జన్మించింది.
Verse 80
तत्र योनौ मया लब्धो भर्तायं राक्षसाधिपः । गोभिलो नाम तेजस्वी स त्वया विनिपातितः ॥ ८० ॥
ఆ యోనిలోనే నాకు ఈ భర్త లభించాడు—రాక్షసాధిపతి. తేజస్సుతో గోభిల అనే పేరుగల వాడు; అతడు నీ చేతిలో హతుడయ్యాడు.
Verse 81
शोपोऽस्य पूर्ववयसिबभूव द्विजसत्तम । कस्याश्चिद्राजकन्यायाः स्त्रियाऽरब्धा मृतिस्तव ॥ ८१ ॥
ఓ ద్విజసత్తమా, అతని పూర్వయౌవనంలో అతనికి శోథం (వాపు) కలిగింది; మరియు ఒక రాజకన్య చేత—ఆ స్త్రీ ప్రేరణతో—నీ మరణప్రక్రియ ప్రారంభమైంది.
Verse 82
अहं तु राक्षसीभावरहिता पूर्वकर्मणः । शुभस्य बलमापन्ना जाता तव सहायिनी ॥ ८२ ॥
కానీ నేను పూర్వకర్మ ప్రభావంతో రాక్షసీభావం నుండి విముక్తురాలిని. ఇప్పుడు శుభబలాన్ని పొందించి నీకు సహాయినిగా అయ్యాను.
Verse 83
दुःखिताहं कृता भर्त्रा कुमार्याहरणात्पुरा । भार्याथ पापिना ब्रह्मंस्तेन व्यापादितो मया ॥ ८३ ॥
పూర్వం ఒక కన్యను అపహరించిన కారణంగా నా భర్త నన్ను దుఃఖితురాలిని చేశాడు. తరువాత, ఓ బ్రాహ్మణా, ఆ పాపి—నా భర్తనే—నేనే సంహరించాను.
Verse 84
विश्वस्तो हि यतस्त्वं वै मम सर्वेण चेतसा । ततस्त्वां गोपयिष्यामि सर्वभावेन कामुक ॥ ८४ ॥
నీవు నా సంపూర్ణ హృదయంతో పూర్తిగా విశ్వసనీయుడవు; అందువల్ల, ఓ కాముకా, నేను సమస్త భావంతో, అన్ని విధాలా నిన్ను కాపాడుతాను.
Verse 85
एष ते शपथः सत्यः पंचभूतोपसाक्षिकः । कृत्स्नस्य पुरुषस्येह सन्निधौ व्याहृतो मया ॥ ८५ ॥
ఇది నీకు సత్యమైన శపథం; పంచమహాభూతాలు సాక్షులు. ఇక్కడ సంపూర్ణ పరమపురుషుని సన్నిధిలో నేను దీనిని ఉచ్చరించాను.
Verse 86
न करोषि द्विजश्रेष्ठ संविदं ह्यन्यथा क्वचित् । मद्वाक्ये भवता स्थेयं सर्वकृत्येषु मानद ॥ ८६ ॥
ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, ఈ ఒప్పందాన్ని ఎప్పుడూ వేరుగా చేయకూడదు. ఓ మానదా, అన్ని కార్యాలలో నా మాటపై నీవు నిలబడాలి.
Verse 87
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राक्षस्या परिभाषितम् । प्रतिपेदे वचः सर्वं यत्कृतं हि तया तदा ॥ ८७ ॥
రాక్షసి పలికిన ఆ మాటలు విని, ఆమె అప్పటికి చెప్పినదీ చేసినదీ అన్నిటినీ అతడు పూర్తిగా అంగీకరించాడు.
Verse 88
ततः सा राक्षसी सर्वं संप्रगृह्य गुहाधनम् । करेणुरूपिणी भूत्वा पृष्ठे कृत्वा पतिं मम ॥ ८८ ॥
అప్పుడు ఆ రాక్షసి గుహలో దాచిన సమస్త ధనాన్ని సమీకరించింది; తరువాత ఆడఏనుగు రూపం ధరించి నా భర్తను తన వెన్నుపై ఎక్కించింది।
Verse 89
तया सह विशालाक्ष्या रत्नावल्या मुदान्विता । ययावाकाशमार्गेण काशीमभि मुलोचने ॥ ८९ ॥
విశాలాక్షి రత్నావలితో కలిసి ఆనందభరితంగా, ఓ మృదునేత్రి, ఆమె ఆకాశమార్గం ద్వారా కాశీ వైపు ప్రయాణించింది।
Verse 90
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीचरिते काष्ठीलोपाख्यानं नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥
ఇట్లు శ్రీబృహన్నారదీయపురాణ ఉత్తరభాగంలోని మోహినీచరిత్రంలో ‘కాష్ఠీలా ఉపాఖ్యానం’ అనే ఇరవై ఎనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Because it is presented as the abode of Tripurāreśa (Śiva) and as a sin-destroying sacred circuit measured as five gavyūtis; within its boundary, the text claims that death leads to non-return (no re-entry into the womb), making the place a liberation-oriented power-field (śakti) of tīrtha-mahātmya.
That dharma is subtle: actions that appear blameworthy can be framed as dharma when oriented to protection, expiation, and right order, yet must still be regulated by satya, sadācāra, and prescribed rites; anomalies are ultimately attributed to daiva as karmic residues from prior births.