వసిష్ఠుడు చెబుతాడు—రుక్మాంగదుడు భోగసుఖాలలో మునిగి ఎనిమిదేళ్లు గడిపాడు. తొమ్మిదవ సంవత్సరంలో అతని కుమారుడు ధర్మాంగదుడు మలయ పర్వతం నుండి తిరిగి వచ్చి వైష్ణవాస్త్రంతో ఐదు విద్యాధరులను జయించి ఐదు కామద రత్నాలను తెచ్చాడు—ధనప్రదం, వస్త్రాభరణప్రదం, యౌవన/అమృతప్రదం, సభా-భోజనప్రదం, త్రిలోకాల్లో ఆకాశగమనప్రదం. వాటిని తల్లిదండ్రుల పాదాల వద్ద సమర్పించి మోహినీకి ఆభరణార్థం ఇవ్వమని కోరాడు. తరువాత సప్తద్వీప జయం, సముద్రప్రవేశం, నాగుల భోగవతీ జయం, మణులు ముత్యాలహారాలు పొందడం, దానవులను ఓడించడం, అలాగే రసాతలంలో వరుణునితో సంవత్సరం యుద్ధం వివరించాడు; నారాయణాస్త్రంతో వరుణుణ్ని జయించి ప్రాణం విడిచిపెట్టకుండా కాపాడి, అశ్వాలు మరియు కన్యను భార్యగా పొందాడు. చివర నీతి—సమృద్ధి తండ్రిపై ఆధారితం, కుమారుడు గర్వించకూడదు, బ్రాహ్మణులకు ఇవ్వవలసినదాన్ని ఆపకూడదు, కుమారులు తండ్రి బీజబలంతోనే కార్యం చేస్తారు. ధర్మాంగదుడు తన నవవధువును మాతృసభలో ఆశీర్వాద-రక్షణార్థం సమర్పించాడు.
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । एवं सुरतमूढस्य राज्ञो रुक्मांगदस्य च । त्रीणि पंच च वर्षाणि व्यतीतानि सुखेन वै ॥ १ ॥
వసిష్ఠుడు పలికెను—ఇలా ఇంద్రియసుఖములో మోహితుడైన రాజు రుక్మాంగదునకు మూడు మరియు ఐదు సంవత్సరాలు, అనగా ఎనిమిది సంవత్సరాలు, నిజముగా సుఖముతో గడిచెను।
Verse 2
संप्राप्ते नवमे वर्षे पुत्रो धर्मांगदो बली । जित्वा विद्याधरान्पंच मलये पर्वतोत्तमे ॥ २ ॥
తొమ్మిదవ సంవత్సరం వచ్చినప్పుడు బలవంతుడైన కుమారుడు ధర్మాంగదుడు ఐదు విద్యాధరులను జయించి పర్వతోత్తమమైన మలయ పర్వతమునకు చేరెను।
Verse 3
आजहार मणीन्पंच सर्वकामप्रदान् शुभान् । एकं कांचनदातारं कोटिकोटिगुणं शुभम् ॥ ३ ॥
అతడు సమస్త కోరికలను ప్రసాదించే ఐదు శుభ మణులను తెచ్చెను; అలాగే స్వర్ణాన్ని ప్రసాదించే ఒక శుభ దాతను కూడా తెచ్చెను, అది కోటి కోట్లు విలువగలది।
Verse 4
द्वितीयं वस्त्रभूषादिलक्षकोटिप्रदं तथा । तृतीयममृतस्रावि पुनर्यौवनकारकम् ॥ ४ ॥
రెండవది వస్త్రాలు, ఆభరణాలు మొదలైనవి లక్షల కోట్లు ప్రసాదించును; మూడవది అమృతధారను స్రవించెడి, మళ్లీ యౌవనాన్ని కలిగించును।
Verse 5
सभागृहप्रकर्तारं चतुर्थं चान्नसाधकम् । पंचमं व्योभगतिदं त्रैलोक्यपरिसर्पणम् ॥ ५ ॥
నాలుగవది సభాగృహాన్ని నిర్మించెడి మరియు అన్నసాధనాన్ని సిద్ధపరచెడి; ఐదవది ఆకాశగతిని ప్రసాదించెడి, త్రిలోకమంతటా సంచరింపజేయును।
Verse 6
तान्मणीन्गृह्य मनसा विद्याधरसमन्वितः । स्त्रीभिर्विद्याधराणां च साश्रुनेत्राभिरावृतः ॥ ६ ॥
ఆ మణులను మనసులో స్వీకరించి, విద్యాధరులతో కూడి అతడు సాగెను; కన్నీళ్లతో నిండిన నేత్రాల విద్యాధరీ స్త్రీలు అతనిని చుట్టుముట్టిరి.
Verse 7
ववंदे चरणौ मातुः पितू रुक्मांगदस्य च । मणीन्पंच समर्प्याथ पादयोः प्राह संनतः ॥ ७ ॥
అతడు తల్లి, తండ్రి మరియు రుక్మాంగదుని పాదాలకు వందనం చేసెను. తరువాత ఐదు మణులను వారి పాదాల వద్ద సమర్పించి వినయంగా పలికెను.
Verse 8
इमे जिता मया तात पञ्च विद्याधरा रणे । मलये भूधरश्रेष्ठे वैष्णवास्त्रेण भूपते ॥ ८ ॥
హే తాత, పర్వతశ్రేష్ఠమైన మలయ పర్వతంపై యుద్ధంలో వైష్ణవాస్త్రంతో నేను ఈ ఐదు విద్యాధరులను జయించితిని, హే భూపతే.
Verse 9
इमे ते भृत्यतां प्राप्ताः सस्त्रीका नृपसत्तम । मणीन्प्रयच्छ मोहिन्यै भुजभूषणहेतवे ॥ ९ ॥
హే నృపశ్రేష్ఠా, వీరు తమ స్త్రీలతో కూడి మీ సేవకు వచ్చిరి. భుజాభరణం చేయుటకు ఈ మణులను మోహినికి ప్రసాదించండి.
Verse 10
सर्वकामप्रदा ह्येते पुनर्यौवनकारिणः । जीर्णदंताः पुनर्बाला भवंति मणिधारणात् ॥ १० ॥
ఈ మణులు సమస్త కోరికలను ప్రసాదించును, మళ్లీ యౌవనాన్ని కలిగించును. మణి ధారణచేత పాత దంతములు గలవారును మళ్లీ బాలులవలె అవుదురు.
Verse 11
वस्त्रहर्म्यसुवर्णानां स्वर्गतेरमृतस्य च । दातारो मासयुद्धेन साधितास्तव तेजसा ॥ ११ ॥
హే ప్రభూ, మీ తేజస్సు వల్ల నెలరోజుల తపో-యుద్ధంతో వస్త్రాలు, భవనాలు, స్వర్ణం దానమిచ్చువారు—మరియు స్వర్గగతి, అమృతత్వ సాధనమిచ్చువారూ—సిద్ధిని పొందారు।
Verse 12
साधितानि मया कृच्छ्रात्सप्तद्वीपानि भूपते । करदानिसमस्तानि कृतानि तव तेजसा ॥ १२ ॥
హే భూపతే, నేను మహా కష్టంతో సప్తద్వీపాలను వశపరచాను; మీ తేజస్సు బలంతో వారందరినీ కరాలు, దానాలు చెల్లించేలా చేశాను।
Verse 13
समुद्रे च प्रविष्टस्य गतः संवत्सरो मम । जिता भोगवती तात मया नागसमावृता ॥ १३ ॥
నేను సముద్రంలో ప్రవేశించినప్పుడు నాకు ఒక సంపూర్ణ సంవత్సరం గడిచింది. హే తాత, నాగులతో ఆవరించబడిన భోగవతీని కూడా నేను జయించాను।
Verse 14
आहृता नागकन्याश्च मया चायुतसंख्यकाः । तत्रापि हाररत्नानि सुबहून्याहृतानि च ॥ १४ ॥
నా చేత అయుతసంఖ్యలో నాగకన్యలు అక్కడికి తీసుకురాబడ్డారు; అలాగే ఆ స్థలంనుండే అనేక హారాలు, రత్నాలు కూడా తెచ్చబడినవి।
Verse 15
पुनश्चाहं गतस्तात दानवानां पुरं महत् । तान्निर्जित्यं च कन्यानां सुरूपाणां सुवर्चसाम् ॥ १५ ॥
మళ్లీ, హే తాత, నేను దానవుల మహానగరానికి వెళ్లాను; వారిని జయించి సురూపమూ, కాంతిమంతమైన కన్యలను పొందాను।
Verse 16
आहृतानि मया त्रीणि सहस्राणि च पंच च । दशकोट्यस्तु रत्नानां दीपकर्म निशागमे ॥ १६ ॥
నేను మూడు వేలూ, ఇంకా ఐదు (అధికంగా) తెచ్చితిని. రాత్రి వచ్చినప్పుడు దీపారాధన కర్మలో రత్నాల పది కోట్లు వినియోగింపబడును॥१६॥
Verse 17
कुर्वतां ते महीपाल आनीतास्तव मंदिरे । ततोऽहं वारुणं लोकं रसातलतलस्थितम् ॥ १७ ॥
ఓ మహీపాలా! నీ మనుష్యులు ఆ కార్యం చేయుచుండగా, నన్ను నీ మందిరమునకు తీసికొనివచ్చిరి. ఆపై రసాతలతలమున ఉన్న వరుణలోకమునకు నేను వెళ్లితిని॥१७॥
Verse 18
गतो वीर्यबलोत्सिक्तस्त्वदंघ्रियुगसेवकः । तत्रोक्तो वरुणो देवः स्थीयतां मत्पिंतुर्वशे ॥ १८ ॥
తన వీర్యబలముల మదముతో అతడు వెళ్లిపోయెను—అయినను అతడు నీ పాదయుగ సేవకుడే. అక్కడ వరుణదేవునితో ఇలా పలికిరి: ‘అతడు నా తండ్రి అధికారములోనే నిలిచియుండుగాక’॥१८॥
Verse 19
रुक्मांगदस्य नृपतेर्यदि जीवितुमिच्छसि । कुपितो मम वाक्येन वरुणो योद्धुमागतः ॥ १९ ॥
నీవు రాజు రుక్మాంగదుడు జీవించి ఉండాలని కోరితే, తెలుసుకొనుము—నా వాక్యముచేత కోపించిన వరుణుడు యుద్ధమునకు ఇక్కడికి వచ్చెను॥१९॥
Verse 20
तेन संवत्सरं युद्धं घोरं जातं रसातले । जितो नारायणास्त्रेण मया स जलनायकः ॥ २० ॥
అతనితో రసాతలమున ఒక సంవత్సరం ఘోర యుద్ధం జరిగింది. నారాయణాస్త్రముచేత నేను ఆ జలనాయకుని జయించితిని॥२०॥
Verse 21
न हतः प्रमदावाक्यैस्तस्य जीवितरक्षणे । निर्जितेनायुतं दत्तं वाजिनां वातरंहसाम् ॥ २१ ॥
స్త్రీ వాక్యముల వల్ల అతని ప్రాణరక్షణ కలిగింది, అందుచేత అతడు హతుడుకాలేదు; ఓడిపోయినవాడు వాయువేగముతో పరిగెత్తు పదివేల అశ్వములను సమర్పించాడు।
Verse 22
एकतः श्यामकर्णानां शुभ्राणां चंद्रवर्चसाम् । तृणतोयविहीना ये जीवंति बहुशः समाः ॥ २२ ॥
ఒక వైపు శ్యామకర్ణులు, మరొక వైపు చంద్రకాంతివలె శ్వేతంగా ప్రకాశించువారు; గడ్డి, నీరు లేకున్నా వారు అనేక సంవత్సరాలు జీవిస్తారు।
Verse 23
एकां कन्यां सुरूपां मे पुरस्कृत्य स्वलंकृताम् । भार्यार्थे वरुणः प्रादात्साप्यानीता मया शुभा ॥ २३ ॥
ఒక సుందరరూపిణి, తన ఆభరణాలతో అలంకృతమైన కన్యను నా ముందుకు తెచ్చి వరుణుడు ఆమెను భార్యగా నాకు ప్రసాదించాడు; ఆ శుభను నేను తీసుకొచ్చాను।
Verse 24
कुमारी तु समानीताः बहुवित्तसमन्विता । तन्नास्ति त्रिषु लोकेषु स्थानं तात सुदुर्गमम् ॥ २४ ॥
కన్యలు తీసుకొనివచ్చబడిరి, వారు అపార ధనసంపత్తితో యుక్తులై ఉన్నారు. ఓ తాత, మూడు లోకాలలో నిజంగా దుర్గమమైన స్థలం ఏదీ లేదు।
Verse 25
यन्मया न जितं ह्यस्ति तवांघ्रिपरिसेवनात् । तदुत्तिष्ठ परीक्षस्व त्वत्प्रसादार्जितां श्रियम् ॥ २५ ॥
మీ పాదసేవ వలన నేను జయించని దేదీ లేదు. కాబట్టి లేచి, మీ ప్రసాదంతో సంపాదించిన నా శ్రీమంతతను స్వయంగా పరిశీలించండి।
Verse 26
अहं च संपदः सर्वास्त्वदधीना विशांपते । यः पुत्रस्तात वदति मया लक्ष्मीः समर्जिता ॥ २६ ॥
హే విశాంపతే! నేను మరియు సమస్త సంపదలు నీ అధీనములోనే ఉన్నవి. ఏ కుమారుడు, తండ్రీ, ‘నేనే లక్ష్మిని సంపాదించాను’ అని చెప్పునో, అతడు అజ్ఞానముతో పలుకుచున్నాడు.
Verse 27
न देया भूमिदेवेभ्यः सोऽपि वै नरकं व्रजेत् । आत्मसंभावनं तात न कर्तव्यं सुतेन हि ॥ २७ ॥
భూమిదేవులకు (బ్రాహ్మణులకు) ఇవ్వవలసిన దానాన్ని ఆపకూడదు; ఆపినవాడు కూడా నరకానికి పోతాడు. తండ్రీ, కుమారుడు ఆత్మగర్వాన్ని ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ చేయకూడదు.
Verse 28
कुठारदात्रसदृशः पुत्रः संपत्समुच्चये । पितुः शौर्येण पुत्रस्य वर्द्धते धनसंचयः ॥ २८ ॥
సంపద సముచ్చయంలో కుమారుడు గొడ్డలి లేదా దాత్ర (కొడవలి) వంటివాడు. తండ్రి శౌర్యం మరియు ప్రయత్నం వలన కుమారుని ధనసంచయం వృద్ధి చెందుతుంది.
Verse 29
तैजसं दात्रमादाय लुनाति तृणसंचयान् । वायुना पूरितं वस्त्रं तारयेन्नौगतं जले ॥ २९ ॥
ప్రకాశించే దాత్రం (కొడవలి) తీసుకొని గడ్డి కుప్పలను కోస్తారు. అలాగే గాలితో నింపిన వస్త్రం నీటిలో పడవలాగా మనిషిని తేలియాడించి దాటిస్తుంది.
Verse 30
यथा दारुमयी योषा चेष्टते कुहकेच्छया । तथाहि पितृवीर्येण पुत्रास्तेजोबलान्विताः ॥ ३० ॥
మాంత్రికుని ఇచ్ఛచేత కలపతో చేసిన స్త్రీబొమ్మ కదిలినట్లే, తండ్రి వీర్యప్రభావంతో తేజస్సు బలములు కలిగిన కుమారులు కార్యప్రవృత్తులవుతారు.
Verse 31
तस्मादियं माधवदेववल्लभा विलोकयस्वाद्य मयोपनीता । आत्मेच्छया यच्छतु रक्षताद्वा स्वसंपदो मातृसमूहवर्याः ॥ ३१ ॥
కాబట్టి నేడు నేను మీ ముందుకు తీసుకొచ్చిన ఈ మాధవదేవుని ప్రియురాలిని దర్శించండి. మాతృసమూహంలోని శ్రేష్ఠ సభ తన ఇష్టానుసారం ఆమెకు ఆశీర్వాదములు, సంపదను ప్రసాదించుగాక లేదా ఆమెను రక్షించుగాక।
Verse 32
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे धर्मांगददिग्विजयो नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥
ఇట్లు శ్రీ బృహన్నారదీయ పురాణ ఉత్తరభాగములో ‘ధర్మాంగద దిగ్విజయము’ అను ఇరవయ్యవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
They function as a prosperity-catalog (granting wealth, garments/ornaments, rejuvenation, infrastructure/food, and sky-travel) that showcases worldly power while setting up the chapter’s dharmic pivot: such boons must be offered with humility and directed toward righteous stewardship (e.g., gifting and honoring elders/brāhmaṇas).
It reinforces dharmic restraint: divine weapons establish victory, but the opponent’s life is preserved due to a woman’s intercession, aligning conquest with compassion and social order rather than mere domination.
The son is portrayed as an instrument through which the father’s valor and ‘seed’ manifest; therefore, claiming independent credit is condemned, and prosperity is framed as derivative and to be used in accordance with dharma, especially honoring brāhmaṇas and elders.