Mokṣopāya: Bhakti-rooted Jñāna and the Aṣṭāṅga Yoga of Viṣṇu-Meditation

Verse 1

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं विदुषा त्वया । संसारपाशबद्धानां दुःखानि सुबहूनि च ॥ १ ॥

నారదుడు పలికెను—ఓ భగవన్! ఓ విద్వన్మహాశయా, మీరు అడిగినదంతా సమగ్రంగా వివరించారు; సంసారపాశబద్ధులైన వారి అనేక దుఃఖాలనూ చెప్పారు.

Verse 2

अस्य संसारपाशस्य च्छेदकः कतमः स्मृतः । येनोपायेन मोक्षः स्यात्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ २ ॥

ఈ సంసారపాశాన్ని ఛేదించేది ఏది అని స్మృతుల్లో చెప్పబడింది? ఏ ఉపాయంతో మోక్షం కలుగుతుందో అది నాకు చెప్పండి, ఓ తపోధన.

Verse 3

प्राणिभिः कर्मजालानि क्रियंते प्रत्यहं भृशम् । भुज्यंते च मुनिश्रेष्ठ तेषां नाशः कथं भवेत् ॥ ३ ॥

ప్రాణులు ప్రతిరోజు ఘనమైన కర్మజాలాన్ని చేస్తారు, దాని ఫలితాలను కూడా అనుభవిస్తారు. ఓ మునిశ్రేష్ఠా, అప్పుడు ఆ కర్మసంచయం ఎలా అంతమవుతుంది?

Verse 4

कर्मणा देहमाप्नोति देही कामेन बध्यते । कामाल्लोभाभिभूतः स्याल्लोभात्क्रोधपरायणाः ॥ ४ ॥

కర్మవలన దేహి దేహాన్ని పొందుతాడు; కోరికవలన బంధింపబడతాడు. కోరిక నుంచి లోభం అతడిని కమ్ముకుంటుంది; లోభం నుంచి క్రోధానికి పరాయణుడవుతాడు.

Verse 5

क्रोधाञ्च धर्मनाशः स्याद्धर्मनाशान्मतिभ्रमः । प्रनष्टबुद्धिर्मनुजः पुनः पापं करोति च ॥ ५ ॥

క్రోధం వల్ల ధర్మనాశం జరుగుతుంది; ధర్మనాశం వల్ల బుద్ధిభ్రమం కలుగుతుంది. బుద్ధి నశించిన మనిషి మళ్లీ పాపం చేస్తాడు.

Verse 6

तस्माद्देहं पापमूलं पापकर्मरतं तथा । यथा देहभ्रमत्यक्त्वा मोक्षभाक्स्यात्तथा वद ॥ ६ ॥

అందువల్ల చెప్పండి: పాపానికి మూలమై పాపకర్మలలో రతమైన ఈ దేహాన్ని ‘నేనే’ అనే భ్రమను ఎలా విడిచిపెట్టి, మోక్షభాగ్యుడిగా ఎలా కావాలి?

Verse 7

सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ मतिस्ते विमलोर्जिता । यस्मात्संसारदुःखान्नो मोक्षोपायमभीप्ससि ॥ ७ ॥

సనకుడు అన్నాడు—సాధు, సాధు, ఓ మహాప్రాజ్ఞా! నీ బుద్ధి నిర్మలమై దృఢంగా ఉంది; ఎందుకంటే నీవు సంసారదుఃఖం నుండి విముక్తికి ఉపాయాన్ని మా వద్ద కోరుతున్నావు.

Verse 8

यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्म्ना सृजति सुव्रत । हरिश्च पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षदः ॥ ८ ॥

హే సువ్రతా! ఎవరి ఆజ్ఞచేత బ్రహ్మ సమస్త జగత్తును సృష్టిస్తాడో, హరి దానిని పాలిస్తాడు, రుద్రుడు లయము చేస్తాడు—ఆయనే మోక్షదాత.

Verse 9

अहमादिविशेषांता जातायस्य प्रभावतगः । तं विद्यान्मोक्षदं विष्णुं नारायणमनामयम् ॥ ९ ॥

ఎవరి ప్రభావశక్తిచేత ‘నేను’ అనే భావం మొదలుకొని అతి సూక్ష్మ భేదాంతం వరకు సమస్త విశేషాలు ఉద్భవించాయో—ఆయననే మోక్షదాత విష్ణువు, అనామయ నారాయణుడని తెలుసుకో.

Verse 10

यस्याभिन्नमिदं सर्वं यच्चेंगद्यञ्च नेंगति । तमुग्रमजरं देवं ध्यात्वा दुःखात्प्रमुच्यते ॥ १० ॥

ఎవరికైతే ఈ సమస్త జగత్తు అభిన్నమో—చలించేదీ, చలించనిదీ—ఆ ఉగ్రుడు, అజరుడు అయిన దేవుని ధ్యానించితే దుఃఖం నుండి విముక్తి కలుగుతుంది.

Verse 11

अविकारमजं शुद्धं स्वप्रकाशं निरंजनम् । ज्ञानरुपं सदानंदं प्राहुर्वैमोक्षसाधनम् ॥ ११ ॥

వికారరహితుడు, అజుడు, శుద్ధుడు, స్వప్రకాశుడు, నిరంజనుడు—జ్ఞానస్వరూపుడు, సదానందమయుడు అయిన ఆ తత్త్వమే మోక్షసాధనమని వారు ప్రకటిస్తారు.

Verse 12

यस्यावताररुपाणि ब्रह्माद्या देवतागणाः । समर्चयंति तं विद्याच्छाश्वतस्थानदं हरिम् ॥ १२ ॥

బ్రహ్మ మొదలైన దేవగణములు కూడా విధివిధానంగా ఎవరి అవతారరూపాలను సమర్చిస్తారో—ఆ హరినే శాశ్వత ధామాన్ని ప్రసాదించువాడని తెలుసుకో.

Verse 13

जितप्राणा जिताहाराः सदा ध्यानपरायणाः । हृदि पश्यंति यं सत्यं तं जामीहि सुखावहम् ॥ १३ ॥

ప్రాణాన్ని జయించి, ఆహారాన్ని నియంత్రించి, నిత్యం ధ్యానపరులై ఉన్నవారు హృదయంలో దర్శించే ఆ సత్యాన్ని—సుఖప్రదమైన తత్త్వమని తెలుసుకో।

Verse 14

निर्गुणोऽपि गुणाधारो लोकानुग्रहरुपधृक् । आकाशमध्यगः पूर्णस्तं प्राहुर्मोक्षदं नृणाम् ॥ १४ ॥

ఆయన నిర్గుణుడైనా సర్వగుణాధారుడు; లోకాలపై కరుణచేత రూపం ధరించువాడు; ఆకాశమధ్యస్థుడు, సర్వవ్యాపి, పరిపూర్ణుడు—అతడే మనుష్యులకు మోక్షదాత అని చెబుతారు।

Verse 15

अध्यक्षः सर्वकार्याणां देहिनो हृदये स्थितः । अनूपमोऽखिलाधारस्तां देवं शरणं व्रजेत् ॥ १५ ॥

సర్వకార్యాలకు అధిక్షకుడైన పరమేశ్వరుడు దేహధారి హృదయంలో నివసిస్తాడు. సాటిలేని, సమస్తానికి ఆధారమైన ఆ దేవుని శరణు పొందాలి।

Verse 16

सर्वं संगृह्य कल्पांते शेते यस्तु जले स्वयम् । तं प्राहुर्मोक्षदं विष्णुं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १६ ॥

కల్పాంతంలో సమస్తాన్ని తనలో లయింపజేసి, తానే జలంపై శయనించువాడిని తత్త్వదర్శి మునులు మోక్షదాత విష్ణువుగా ప్రకటిస్తారు।

Verse 17

वेदार्थविद्भिः कर्मज्ञैरिज्यते विविधैर्मखैः । स एव कर्मफलदो मोक्षदोऽकामकर्मणाम् ॥ १७ ॥

వేదార్థజ్ఞులు, కర్మనిపుణులు అనేక యజ్ఞాలతో ఆయననే ఆరాధిస్తారు. ఆయనే కర్మఫలదాత; నిష్కామకర్మ చేసేవారికి మోక్షదాత కూడా ఆయనే।

Verse 18

हव्यकव्यादिदानेषु देवतापितृरूपधृक् । भुंक्ते य ईश्वरोऽव्यक्तस्तं प्राहुर्मोक्षदं प्रभुम् ॥ १८ ॥

హవ్య‑కవ్యాది దానాలలో దేవతా‑పితృరూపం ధరించి ఆ అర్పణాలను స్వీకరించువాడు—ఆ అవ్యక్త ఈశ్వర ప్రభువే మోక్షదాత పరమాధిపతి అని చెప్పబడెను।

Verse 19

ध्यातः प्रणमितो वापि पूजितो वापि भक्तितः । ददाति शाश्वतं स्थानं तं दयालुं समर्चयेत् ॥ १९ ॥

కేవలం ధ్యానించినా, నమస్కరించినా, భక్తితో పూజించినా—ఆయన శాశ్వత స్థానాన్ని ప్రసాదిస్తాడు; కనుక ఆ దయామయ ప్రభువును విధివిధానంగా ఆరాధించాలి।

Verse 20

आधारः सर्वभूतानांमेको यः पुरुषः परः । जरामरणनिर्मुक्तो मोक्षदः सोऽव्ययो हरिः ॥ २० ॥

హరి ఆ పరమ పురుషుడు—ద్వితీయరహితుడు—సర్వభూతాలకు ఆధారం; జరా‑మరణముల నుండి విముక్తుడు, అవ్యయుడు, మోక్షదాత।

Verse 21

संपूज्य यस्य पादाब्जं देहिनोऽपि मुनीश्वर । अमृतत्वं भजंत्याशु तं विदुः पुरुषोत्तमम् ॥ २१ ॥

ఓ మునీశ్వరా! ఎవరి పాదపద్మాన్ని సమ్యకంగా పూజించగా దేహధారులైనవారూ త్వరగా అమృతత్వాన్ని పొందుతారో—ఆయననే పురుషోత్తముడని తెలుసుకొంటారు।

Verse 22

आनन्दमजरं ब्रह्म परं ज्योतिः सनातनम् । परात्परतरं यञ्च तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २२ ॥

ఆనందస్వరూపమైన అజ బ్రహ్మము, సనాతన పరమ జ్యోతి, మరియు పరాత్పరమునకన్నా పరమైనది—అదే విష్ణువின் పరమ పదము (పరమ ధామము)।

Verse 23

अद्वयं निगुणं नित्यमद्वितीयमनौपमम् । परिपूर्णं ज्ञानमयं विदुर्मोक्षप्रताधकम् ॥ २३ ॥

జ్ఞానులు ఆ పరమ తత్త్వాన్ని అద్వయం, గుణాతీతం, నిత్యం, ద్వితీయరహితం, అనుపమం అని తెలుసుకొందురు—అది పరిపూర్ణం, చైతన్యమయం, మోక్షప్రదం.

Verse 24

एवंभूतं परं वस्तु योगमार्गविधानतः । य उपास्ते सदा योगी स याति परमं पदम् ॥ २४ ॥

యోగమార్గ విధానానుసారం ఇలాంటి పరమ తత్త్వాన్ని సదా ఉపాసించే/ధ్యానించే యోగి పరమ పదాన్ని పొందును.

Verse 25

परसर्वसंगपरित्यागी शमादिगुणसंयुतः । कामर्द्यैवर्जितोयोगी लभते परमं पदम् ॥ २५ ॥

సర్వసంగాలను పరిత్యజించి, శమాది గుణాలతో యుక్తుడై, కామనూ ఆలస్యమూ లేని యోగి పరమ పదాన్ని పొందును.

Verse 26

नारद उवाच । कर्मणा केन योगस्य सिद्धिर्भवति योगिनाम् । तदुपायं यथातत्त्वं ब्रूहि मे वदतां वर ॥ २६ ॥

నారదుడు పలికెను—యోగులకు యోగసిద్ధి ఏ విధమైన కర్మచేత కలుగును? ఓ వక్తలలో శ్రేష్ఠుడా, దాని ఉపాయాన్ని యథాతత్త్వంగా నాకు చెప్పుము.

Verse 27

सनक उवाच । ज्ञानलभ्यं परं मोक्षं प्राहुस्तत्त्वार्थचिंतकाः । यज्ज्ञानं भक्तिमूलं च भक्तिः कर्मवतां तथा ॥ २७ ॥

సనకుడు పలికెను—తత్త్వార్థాన్ని చింతించే వారు పరమ మోక్షం జ్ఞానంతో లభ్యమని చెప్పుదురు; అయితే ఆ జ్ఞానం భక్తినే మూలంగా కలిగినది, అలాగే కర్మలో నిమగ్నులకూ భక్తియే సాధనం.

Verse 28

दानानि यज्ञा विविधास्तीर्थयात्रादयः कृताः । येन जन्मसहस्त्रेषु तस्य भक्तिर्भवेद्धरौ ॥ २८ ॥

య whose పుణ్యబలంతో వేల జన్మలలో దానాలు, నానావిధ యజ్ఞాలు, తీర్థయాత్రలు మొదలైనవి అన్నీ జరిగినవో, అతనిలోనే శ్రీహరి పట్ల భక్తి ఉదయిస్తుంది.

Verse 29

अक्षयः परमो धर्मो भक्तिलेशेन जायते । श्रद्धया परया चैव सर्वं पापं प्रणश्यति ॥ २९ ॥

భక్తి యొక్క అతి స్వల్ప లేశం నుండికూడా అక్షయమైన పరమ ధర్మం జన్మిస్తుంది; పరమ శ్రద్ధతో సమస్త పాపములు పూర్తిగా నశిస్తాయి.

Verse 30

सर्वपापेषु नष्टेषु बुद्धिर्भवति निर्मला । सैव बुद्धिः समाख्याता ज्ञानशब्देन सूरिभिः ॥ ३० ॥

సర్వ పాపములు నశించినప్పుడు బుద్ధి నిర్మలమవుతుంది; ఆ నిర్మల బుద్ధినే పండితులు ‘జ్ఞానం’ అనే పదంతో పేర్కొంటారు.

Verse 31

ज्ञानं च मोक्षदं प्राहुस्तज्ज्ञानं योगिनां भवेत् । योगस्तु द्विविधः प्रोक्तः कर्मज्ञानप्रभेदतः ॥ ३१ ॥

జ్ఞానం మోక్షాన్ని ప్రసాదించేదని వారు చెబుతారు; ఆ జ్ఞానం యోగులలో స్థిరపడుతుంది. యోగం రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది—కర్మయోగం, జ్ఞానయోగం అనే భేదంతో.

Verse 32

क्रियायोगं विना नॄणां ज्ञानयोगो न सिध्यति । क्रियायोगरतस्तस्माच्छ्रद्धया हरिमर्चयेत् ॥ ३२ ॥

మనుష్యులకు క్రియాయోగం లేకుండా జ్ఞానయోగం సిద్ధించదు. అందువల్ల క్రియాయోగంలో నిమగ్నుడై శ్రద్ధతో శ్రీహరిని అర్చించాలి.

Verse 33

द्विजभूम्यग्निसूर्याम्बुधातुहृञ्चित्रसंज्ञिताः । प्रतिमाः केशवस्यैता पूज्य एतासु भक्तितः ॥ ३३ ॥

కేశవుని ప్రతిమలు ‘ద్విజ, భూమి, అగ్ని, సూర్య, అంబు, ధాతు, హృత్, చిత్ర’ అనే నామాలతో ప్రసిద్ధం. ఈ రూపాలలో ఆయనను భక్తితో పూజించవలెను।

Verse 34

कर्मणा मनसा वाचा परिपीडापराङ्मुखः । तस्मात्सर्वगतं विष्णुं पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ३४ ॥

కర్మతో, మనసుతో, వాక్కుతో ఇతరులకు హాని చేయడం నుండి విముఖుడై, అందువల్ల సర్వవ్యాపి విష్ణువును భక్తితో పూజించవలెను।

Verse 35

अहिंसा सत्यमक्रोधो ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अनीर्ष्या च दया चैव योगयोरूभयोः समाः ॥ ३५ ॥

అహింస, సత్యం, అక్రోధం, బ్రహ్మచర్యం, అపరిగ్రహం, అనీర్ష్య (ఈర్ష్యలేమి) మరియు దయ—ఇవి యోగంలోని రెండు మార్గాలలోనూ సమానంగా అవసరం।

Verse 36

चराचरात्मकं विश्वं विष्णुरेव सनातनः । इति निश्चित्य मनसा योगद्वितयमभ्यसेत् ॥ ३६ ॥

చరాచరమయమైన ఈ సమస్త విశ్వం సనాతన విష్ణువే అని మనసులో దృఢంగా నిర్ణయించి, యోగద్వయ సాధనను అభ్యసించవలెను।

Verse 37

आत्मवत्सर्वभूतानि ये मन्यंते मनीषिणः । ते जानंति परं भावं देवदेवस्य चक्रिणः ॥ ३७ ॥

సర్వభూతాలను తన ఆత్మవలె భావించే జ్ఞానులు, దేవదేవుడైన చక్రధారి విష్ణువు యొక్క పరమ స్వరూపాన్ని నిజంగా తెలుసుకొనుదురు।

Verse 38

यदि क्रोधादिदुष्टात्मा पूजाध्यानपरो भवेत् । न तस्य तुष्यते विष्णुर्यतो धर्मपतिः स्मृतः ॥ ३८ ॥

క్రోధాది దోషాలతో అంతఃకరణం కలుషితమైనవాడు పూజా-ధ్యానాలలో నిమగ్నుడైనా, విష్ణువు అతనిపై ప్రసన్నుడు కాడు; ఎందుకంటే ఆయన ధర్మాధిపతిగా స్మరించబడతాడు.

Verse 39

यदि कामादिदुष्टात्मा देव पूजापरो भवेत् । दंभाचारः स विज्ञेयः सर्वपातकिभिः समः ॥ ३९ ॥

కామాది దోషాలతో అంతఃకరణం దుష్టమైనవాడు దేవపూజలో పరాయణుడైతే, అతడు దంభాచారుడని తెలుసుకోవాలి; అతని ఆచారం సమస్త పాపులతో సమానం.

Verse 40

तपः पूजाध्यानपरोयस्त्वसूयारतो भवेत् । तत्तपः सा च पूजा च तद्ध्यानं हि निरर्थकम् ॥ ४० ॥

తపస్సు, పూజ, ధ్యానాలలో పరాయణుడై ఉండి కూడా అసూయ—దోషదర్శనం, ద్వేషం—లో రతుడైతే, ఆ తపస్సు, ఆ పూజ, ఆ ధ్యానం నిజంగా వ్యర్థమవుతాయి.

Verse 41

तस्मात्सर्वात्मकं विष्णुं शमादिगुणतत्परः । मुक्तयर्थमर्चयेत्सम्यक् क्रियायोगपरो नरः ॥ ४१ ॥

కాబట్టి శమాది గుణాలలో నిమగ్నుడై, క్రియాయోగంలో నిష్ఠగల మనిషి, ముక్తి కోసం సర్వాత్ముడైన విష్ణువును విధివిధానంగా సమ్యక్‌గా అర్చించాలి.

Verse 42

कर्मणा मनसा वाचा सर्वलोकहिते रतः । समर्चयति देवेशं क्रियायोगः स उच्यते ॥ ४२ ॥

కర్మతో, మనసుతో, వాక్కుతో సర్వలోక హితంలో రతుడై దేవేశ్వరుని సమ్యక్‌గా అర్చించుటనే క్రియాయోగమని అంటారు.

Verse 43

नारायणं जगद्योनिं सर्वांतयर्यामिणं हरिम् । स्तोत्राद्यैः स्तौति यो विष्णुं कर्मयोगी स उच्यते ॥ ४३ ॥

నారాయణుడు—జగద్యోని, సర్వాంతర్యామి హరి—ఆ విష్ణువును స్తోత్రాదుల ద్వారా స్తుతించువాడు కర్మయోగి అని చెప్పబడును।

Verse 44

उपवासादिभिश्चैव पुराणश्रवणादिभिः । पुष्पाद्यैश्चार्चनं विष्णोः क्रियायोग उदाहृतः ॥ ४४ ॥

ఉపవాసాది వ్రతాలు, పురాణశ్రవణాది ఆచారాలు, మరియు పుష్పాదులతో విష్ణువునకు అర్చన—ఇదే క్రియాయోగమని ప్రకటించబడింది।

Verse 45

एवं भक्तिमतां विष्णौ क्रियायोगरतात्मनाम् । सर्वपापानि नश्यंति पूर्वजन्मार्जितानि वै ॥ ४५ ॥

ఇలా విష్ణుభక్తులై క్రియాయోగంలో లీనమైన మనస్సు గలవారికి, పూర్వజన్మార్జితమైనవి సహా సమస్త పాపాలు నశించును।

Verse 46

पापक्षयाच्छुद्वमतिर्वांछति ज्ञानमुत्तमम् । ज्ञानं हि मोक्षदं ज्ञेयं तदुपायं वदामि ते ॥ ४६ ॥

పాపక్షయంతో బుద్ధి శుద్ధమై ఉత్తమ జ్ఞానాన్ని కోరుతుంది. జ్ఞానమే మోక్షదాయకమని తెలుసుకోవాలి; దానిని పొందు ఉపాయాన్ని నీకు చెబుతాను।

Verse 47

चराचरात्मके लोके नित्यं चानित्यमेव च । सम्यग् विचारयेद्धीमान्सद्भिः शास्त्रार्थकोविदैः ॥ ४७ ॥

చరాచరాత్మకమైన ఈ లోకంలో నిత్యం ఏది, అనిత్యం ఏది—దీనిని బుద్ధిమంతుడు శాస్త్రార్థకోవిదులైన సద్భక్తులతో కలిసి సమ్యక్‌గా విచారించాలి।

Verse 48

अनित्यास्तु पदार्था वै नित्यमेको हरिः स्मृतः । अनित्यानि परित्यज्य नित्यमेव समाश्रयेत् ॥ ४८ ॥

సర్వ పదార్థములు అనిత్యములు; నిత్యుడని స్మరింపబడేది హరియే. కనుక అనిత్యములను విడిచి నిత్యుడైన ప్రభువునే శరణు పొందవలెను.

Verse 49

इहामुत्र च भोगेषु विरक्तश्च तथा भवेत् । अविरक्तो भवेद्यस्तु स संसारे प्रवर्तते ॥ ४९ ॥

ఇహలోకములోను పరలోకములోను భోగముల పట్ల విరక్తి కలగవలెను. విరక్తి లేనివాడు సంసారములోనే ప్రవృత్తి చెందుచు తిరుగుచుంటాడు.

Verse 50

अनित्येषु पदार्थेषु यस्तु रागी भवेन्नरः । तस्य संसारविच्छित्तिः कदाचिन्नैव जायते ॥ ५० ॥

అనిత్యమైన పదార్థములయందు ఎవడు రాగముతో ఉండునో, అతనికి సంసారవిచ్ఛేదము ఎప్పటికీ కలుగదు.

Verse 51

शमादिगुणसंपन्नो मुमुक्षुर्ज्ञानमभ्यसेत् । शमादिगुणहीनस्य ज्ञानं नैव च सिध्यति ॥ ५१ ॥

శమాది గుణములతో కూడిన ముముక్షువు జ్ఞానాభ్యాసము చేయవలెను; శమాది గుణహీనునకు జ్ఞానం సిద్ధించదు.

Verse 52

रागद्वेषविहीनो यः शमादिगुणसंयुतः । हरिध्यानपरो नित्यं मुमुक्षुरभिधीयते ॥ ५२ ॥

రాగద్వేషములేని, శమాది గుణములతో కూడిన, నిత్యం హరిధ్యానమునే పరమంగా భావించువాడు—అతడే ముముక్షువు అని చెప్పబడును.

Verse 53

चतुर्भिः साधनैरेभिर्विशुद्धमतिरुच्यते । सर्वगं भावयेद्विष्णुं सर्वभूतदयापरः ॥ ५३ ॥

ఈ నాలుగు సాధనాలవలన బుద్ధి విశుద్ధమవుతుందని చెప్పబడింది. సమస్త జీవులపై దయలో నిమగ్నుడై, సర్వవ్యాపి విష్ణువును నిరంతరం భావించాలి॥ ५৩ ॥

Verse 54

क्षराक्षरात्मकं विश्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । इति जानाति यो विप्रतज्ज्ञानं योगजं विदुः ॥ ५४ ॥

హే విప్రా! క్షర-అక్షర స్వరూపమైన ఈ సమస్త విశ్వాన్ని వ్యాపించి నారాయణుడు స్థితుడై ఉన్నాడని ఎవడు తెలుసుకొనునో, ఆ జ్ఞానాన్ని జ్ఞానులు యోగజ జ్ఞానమని అంటారు॥ ૫૪ ॥

Verse 55

योगोपायमतो वक्ष्ये संसारविनिवर्त्तकम् । योगो ज्ञानं विशुद्धं स्यात्तज्ज्ञानं मोक्षदं विदुः ॥ ५५ ॥

అందుచేత సంసార పరిభ్రమణం నుండి నివర్తింపజేసే యోగోపాయాన్ని నేను చెప్పుదును. యోగం విశుద్ధ జ్ఞానమే; ఆ జ్ఞానమే మోక్షదాయకమని జ్ఞానులు అంటారు॥ ૫૫ ॥

Verse 56

आत्मानं द्विविधं प्राहुः परापरविभेदतः । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति चाथर्वर्णी श्रुतिः ॥ ५६ ॥

ఆత్మను పర-అపర భేదముతో రెండు విధములని చెబుతారు. అలాగే ఆథర్వణీ శ్రుతి కూడా ‘రెండు బ్రహ్మములు తెలుసుకోవలసినవి’ అని ఉపదేశిస్తుంది॥ ૫૬ ॥

Verse 57

परस्तु निर्गुणः प्रोक्तो ह्यहंकारयुतोऽपरः । तयोरभेदविज्ञानं योग इत्यभिधीयते ॥ ५७ ॥

పరమైనది నిర్గుణమని చెప్పబడింది; అపరమైనది అహంకారంతో యుక్తమైంది. ఈ రెండింటి అభేదజ్ఞానమే ‘యోగం’ అని పిలువబడుతుంది॥ ૫૭ ॥

Verse 58

पंचभूतात्मके देहे यः साक्षी हृदये स्थितः । अपरः प्रोच्यते सद्भिः परमात्मा परः स्मृतः ॥ ५८ ॥

పంచభూతమయమైన ఈ దేహంలో హృదయంలో సాక్షిగా నివసించువాడిని సద్బుద్ధులు ‘అపర’ అని అంటారు; పరమాత్మను ‘పర’ పరమాత్మగా స్మరిస్తారు।

Verse 59

शरीरं क्षेव्रमित्याहुस्तत्स्थः क्षेत्रज्ञ उच्यते । अव्यक्तः परमः शुद्धः परिपूर्ण उदाहृतः ॥ ५९ ॥

శరీరాన్ని ‘క్షేత్రం’ అని అంటారు; అందులో నివసించువాడిని ‘క్షేత్రజ్ఞుడు’ అంటారు. ఆయన అవ్యక్తుడు, పరముడు, శుద్ధుడు, పరిపూర్ణుడు అని వర్ణించబడతాడు।

Verse 60

यदा त्वभेदविज्ञानं जीवात्मपरमात्मनोः । भवेत्तदा मुनिश्रेष्ठ पाशच्छेदोऽपरात्मनः ॥ ६० ॥

జీవాత్మ-పరమాత్మల మధ్య అభేదజ్ఞానం కలిగినప్పుడు, ఓ మునిశ్రేష్ఠా, దేహధారి ఆత్మ యొక్క బంధనలు ఛేదింపబడతాయి।

Verse 61

एकः शुद्धोऽक्षरो नित्यः परमात्मा जगन्मयः । नृणां विज्ञानभेदेन भेदवानिव लक्ष्यते ॥ ६१ ॥

పరమాత్ముడు ఏకుడే—శుద్ధుడు, అక్షరుడు, నిత్యుడు, జగన్మయుడు; కానీ మనుష్యుల జ్ఞానభేదం వల్ల ఆయన అనేకంగా విభజించబడినట్టు కనిపిస్తాడు।

Verse 62

एकमेवाद्वितीयं यत्परं ब्रह्म सनातनम् । गीयमानं च वेदांतैस्तस्मान्नास्ति परं द्विज ॥ ६२ ॥

ఏది పరమమైన సనాతన బ్రహ్మమో అది ఏకమే—అద్వితీయం; వేదాంతాలు దానినే గానంచేస్తాయి. కనుక, ఓ ద్విజా, దానికంటే పైది ఏదీ లేదు।

Verse 63

न तस्य कर्म कार्यं वा रुपं वर्णमथापि वा । कर्त्तृत्वं वापि भोक्तृत्वं निर्गुणस्य परात्मनः ॥ ६३ ॥

నిర్గుణ పరమాత్మకు కర్మ లేదు, కార్యసాధనమూ లేదు; రూపమూ లేదు, వర్ణమూ లేదు; ఆ నిరుపాధికునకు కర్తృత్వమూ భోక్తృత్వమూ లేవు।

Verse 64

निदानं सर्वहेतूनां तेजो यत्तेजसां परम् । किमप्यन्यद्यतो नास्ति तज्ज्ञेयं मुक्तिहेतवे ॥ ६४ ॥

సర్వ కారణాలకు మూలనిదానమైనది, తేజస్సులకన్నా పరమైన పరమ తేజస్సు; దానికన్నా వేరేదేమీ లేదు—ముక్తికి హేతువుగా దానిని తెలుసుకోవాలి।

Verse 65

शब्दब्रह्ममयं यत्तन्महावाक्यादिकं द्विज । तद्विचारोद्भवं ज्ञानं परं मोक्षस्य साधनम् ॥ ६५ ॥

హే ద్విజా! మహావాక్యాది వేదవచనాలు శబ్దబ్రహ్మమయమైనవి; వాటిపై విచారణచేయగా ఉద్భవించే పరమ జ్ఞానమే మోక్షసాధనం।

Verse 66

सम्यग्ज्ञानविहीनानां दृश्यते विविधं जगतग् । परमज्ञानिनामेतत्परब्रह्मात्मकं द्विज ॥ ६६ ॥

సమ్యగ్జ్ఞానం లేనివారికి జగత్తు విభిన్నంగా కనిపిస్తుంది; కానీ పరమజ్ఞానులకు, హే ద్విజా, ఇదే పరబ్రహ్మస్వరూపంగా అనుభవమవుతుంది।

Verse 67

एक एव परानन्दो निर्गुणः परतः परः । भाति विज्ञानभेदेन बहुरुपधरोऽव्ययः ॥ ६७ ॥

పరమానందం ఒక్కటే—నిర్గుణం, పరాత్పరం; అయితే విజ్ఞానభేదం వల్ల అదే అవ్యయం అనేక రూపాలు ధరించినట్లు ప్రకాశిస్తుంది।

Verse 68

मायिनो मायया भेदं पश्यन्ति परमात्मनि । तस्मान्मायां त्यजेद्योगान्मुमुक्षुर्द्विजसत्तम् ॥ ६८ ॥

మాయచే మోహితులు పరమాత్మలో భేదాన్ని చూస్తారు. కనుక, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, ముముక్షువు యోగముచే మాయను త్యజించాలి.

Verse 69

नासद्रूपान सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका । अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया भेदबुद्धिप्रदार्यिनी ॥ ६९ ॥

మాయ అసత్‌స్వరూపమూ కాదు, సత్‌స్వరూపమూ కాదు, రెండింటి స్వరూపమూ కాదు. కనుక అది అనిర్వచనీయం; అదే భేదబుద్ధిని పుట్టించి చీల్చుతుంది.

Verse 70

मायैव ज्ञानशब्देन बुद्ध्यते मुनिसत्तम । तस्मादज्ञानविच्छेदो भवेद्रौजितमायिनाम् ॥ ७० ॥

ఓ మునిశ్రేష్ఠా, ‘జ్ఞానం’ అనే పదంతో కూడా మాయనే గ్రహిస్తారు. అందువల్ల మాయ తొలగినవారికి అజ్ఞానవిచ్ఛేదం కలుగుతుంది.

Verse 71

सनातनं परं ब्रह्म ज्ञानशब्देन कथ्यते । ज्ञानिनां परमात्मा वै हृदि भाति निरन्तरम् ॥ ७१ ॥

సనాతన పరబ్రహ్మను ‘జ్ఞానం’ అనే పదంతో చెప్పుతారు. జ్ఞానుల హృదయంలో పరమాత్మ నిరంతరం ప్రకాశిస్తాడు.

Verse 72

अज्ञानं नाशयेद्योगी योगेन मुनिसत्तम । अष्टांगैः सिद्ध्यते योगस्तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ ७२ ॥

ఓ మునిశ్రేష్ఠా, యోగి యోగముచే అజ్ఞానాన్ని నశింపజేయాలి. యోగం అష్టాంగాలతో సిద్ధమవుతుంది; వాటిని నేను తత్త్వంగా వివరిస్తాను.

Verse 73

यमाश्च नियमाश्चैव आसनानि च सत्तम । प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च ॥ ७३ ॥

హే సత్తమా! యమములు, నియమములు, ఆసనములు; ప్రాణాయామము, ఇంద్రియప్రత్యాహారము, ధారణ మరియు ధ్యానము—ఇవన్నీ (యోగసాధనలో) ఆచరించవలెను।

Verse 74

समाधिश्च मुनिश्रेष्ट योगाङ्गानि यथाक्रमम् । एषां संक्षेपतो वक्ष्ये लक्षणानि मुनीश्वर ॥ ७४ ॥

హే మునిశ్రేష్ఠా! సమాధి కూడా—యోగాంగములు యథాక్రమంగా ఇట్లే. హే మునీశ్వరా! వీటి లక్షణములను నేను సంక్షేపంగా చెప్పుదును।

Verse 75

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अक्रोधस्चानसूया च प्रोक्ताः संक्षेपतो यमाः ॥ ७५ ॥

అహింస, సత్యం, అస్తేయం, బ్రహ్మచర్యం, అపరిగ్రహం, అక్రోధం మరియు అనసూయ—ఇవే సంక్షేపంగా యమములు (నైతిక నియమాలు) అని చెప్పబడినవి।

Verse 76

सर्वेषामेव भूतानामक्लेशजननं हि यत् । अहिंसा कथिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदायिनी ॥ ७६ ॥

సర్వ భూతములకు క్లేశరహితత్వాన్ని కలిగించునది అహింస అని చెప్పబడింది; సద్జనులు దానిని యోగసిద్ధిని ప్రసాదించునదిగా వర్ణిస్తారు।

Verse 77

यथार्थकथनं यञ्च धर्माधर्मविवेकतः । सत्यं प्राहुर्मुनिश्रेष्ट अस्तेयं श्रृणु साम्प्रतम् ॥ ७७ ॥

హే మునిశ్రేష్ఠా! ధర్మాధర్మ వివేకంతో యథార్థంగా పలుకుటనే ‘సత్యం’ అని అంటారు. ఇప్పుడు ‘అస్తేయం’ ఉపదేశాన్ని వినుము।

Verse 78

चौर्येण वा बलेनापि परस्वहरणं हि यत् । स्तेयमित्युच्यते सद्भिरस्तेयं तद्विपर्ययम् ॥ ७८ ॥

దొంగతనంగా గానీ బలప్రయోగంతో గానీ పరధనాన్ని అపహరించుటనే సజ్జనులు ‘స్తేయం’ అంటారు; దానికి విరుద్ధమే ‘అస్తేయం’.

Verse 79

सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रकीर्त्तितम् । ब्रह्मचर्यपरित्यागाज्ज्ञानवानपि पातकी ॥ ७९ ॥

ప్రతి పరిస్థితిలో మైథునత్యాగమే ‘బ్రహ్మచర్యం’ అని ప్రకటించబడింది; బ్రహ్మచర్యాన్ని విడిచితే జ్ఞానవంతుడైనా పాపి అవుతాడు.

Verse 80

सर्वसंगपरित्यागी मैथुनेयस्तु वर्त्तते । स चंडालसमो ज्ञेयः सर्ववर्णबहिष्कृतः ॥ ८० ॥

సర్వసంగాలను త్యజించినవాడైనా, మైథునేయుడిగా (కామభోగాసక్తుడిగా) జీవిస్తే, అతడు చండాలసముడని, అన్ని వర్ణాలచే బహిష్కృతుడని తెలుసుకోవాలి.

Verse 81

यस्तु योगरतो विप्र विषयेषु स्पृहान्वितः । तत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्या भवेन्नृणाम् ॥ ८१ ॥

హే విప్రా! యోగంలో నిమగ్నుడై ఉండి కూడా విషయాలపై తృష్ణతో నిండినవాడితో కేవలం సంభాషణ చేసినంత మాత్రాన మనుష్యులకు బ్రహ్మహత్యాపాపం కలుగుతుంది.

Verse 82

सर्वसंगपरित्यागी पुनः संगी भवेद्यदि । तत्संगसंगिनां संगान्महापातकदोषभाक् ॥ ८२ ॥

సర్వసంగాలను త్యజించినవాడు మళ్లీ సంగిగా మారితే, అతనితో సంగమించే వారితో కూడ సంగమించుట వల్ల మహాపాతకదోషం కలుగుతుంది.

Verse 83

अनादानं हि द्रव्याणामापद्यपि मुनीश्वर । अपरिग्रह इत्युक्तो योगसंसिद्धिकारकः ॥ ८३ ॥

హే మునీశ్వరా! ఆపదకాలంలోనూ ద్రవ్యాలను స్వీకరించకపోవడమే ‘అపరిగ్రహం’; అది యోగసిద్ధికి కారణమని చెప్పబడింది।

Verse 84

आत्मनस्तु समुत्कर्षादतिनिष्ठुरभाषणम् । क्रोधमाहुर्धर्मविदो ह्यक्रोधस्तद्विपर्ययः ॥ ८४ ॥

తన్ను తాను గొప్పవాడిగా భావించి పలికే అతి కఠినమైన మాటలను ధర్మవేత్తలు ‘క్రోధం’ అంటారు; దానికి విరుద్ధమే ‘అక్రోధం’।

Verse 85

धनाद्यैरधिकं दृष्ट्वा भृशं मनसि तापनम् । असूया कीर्तिता सद्भिस्तत्त्यागो ह्यनसूयता ॥ ८५ ॥

ధనం మొదలైన వాటిలో మరొకరు తనకంటే అధికుడని చూసి మనసులో తీవ్రమైన దహనం కలగడం ‘అసూయ’ అని సద్భక్తులు చెబుతారు; దానిని విడిచిపెట్టడమే ‘అనసూయత’।

Verse 86

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता यमा विबुधसत्तम । नियमानपि वक्ष्यामितुभ्यं ताञ्छृणु नारद ॥ ८६ ॥

హే విద్వత్తమా! ఈ విధంగా సంక్షేపంగా యమాలు చెప్పబడ్డాయి. ఇప్పుడు నీకు నియమాలనూ వివరిస్తాను—హే నారదా, విను।

Verse 87

तपःस्वाध्यायसंतोषाः शौचं च हरिपूजनम् । संध्योपासनमुख्याश्च नियमाः परिकीर्त्तिताः ॥ ८७ ॥

తపస్సు, స్వాధ్యాయం, సంతోషం, శౌచం, హరిపూజనము, మరియు వీటిలో ప్రధానమైన సంధ్యోపాసన—ఇవే నియమాలుగా ప్రకటించబడ్డాయి।

Verse 88

चांद्रायणादिभिर्यत्र शरीरस्य विशोषणम् । तपो निगदितं सद्भिर्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ८८ ॥

చాంద్రాయణాది వ్రతాల ద్వారా శరీరాన్ని నియమించి కృశింపజేసే ఆ ఆచరణను సజ్జనులు ‘తపస్సు’ అని ప్రకటించారు; అది యోగసాధనకు ఉత్తమ మార్గం.

Verse 89

प्रणवस्योपनिषदां द्वादशार्णस्य च द्विज । अष्टाक्षरस्य मंत्रस्य महावाक्यचयस्य च ॥ ८९ ॥

ఓ ద్విజా! ఇక్కడ ప్రణవం (ఓం) యొక్క ఉపనిషత్తత్త్వం, ద్వాదశాక్షర మంత్రం, అష్టాక్షర మంత్రం, అలాగే వేద మహావాక్యాల సమూహం గురించిన ఉపదేశం ఉంది.

Verse 90

जपः स्वाध्याय उदितो योगसाधनमुत्तमम् । स्वाध्यायं यस्त्यजेन्मूढस्तस्य योगो न सिध्यति ॥ ९० ॥

జపం మరియు స్వాధ్యాయం యోగసాధనకు ఉత్తమ మార్గమని ప్రకటించబడింది. స్వాధ్యాయాన్ని వదిలే మూర్ఖునికి యోగసిద్ధి కలగదు.

Verse 91

योगं विनापि स्वाध्यायात्पापनाशो भवेन्नृणाम् । स्वाध्यायैस्तोष्यमाणाश्च प्रसीदंति हि देवताः ॥ ९१ ॥

నియమిత యోగాభ్యాసం లేకున్నా స్వాధ్యాయం వల్ల మనుష్యుల పాపాలు నశిస్తాయి. స్వాధ్యాయంతో సంతుష్టులైన దేవతలు నిజంగా ప్రసన్నులవుతారు.

Verse 92

जपस्तु त्रिविधः प्रोक्तो वाचिकोपांशुमानसः । त्रिविधेऽपि च विप्रेन्द्र पूर्वात्पूर्वात्परो वरः ॥ ९२ ॥

జపం మూడు విధాలుగా చెప్పబడింది—వాచికం, ఉపాంశు, మానసం. ఓ విప్రేంద్రా! ఈ మూడింటిలోనూ తరువాతది ముందటిదానికంటే శ్రేష్ఠం.

Verse 93

मंत्रस्योच्चारणं सम्यक्स्फुटाक्षरपदं यथा । जपस्तु वाचिकः प्रोक्तः सर्वयज्ञफलप्रदः ॥ ९३ ॥

మంత్రాన్ని శుద్ధంగా—స్పష్ట అక్షరపదాలతో—ఉచ్చరించడం వాచిక జపమని చెప్పబడింది; అది సమస్త యజ్ఞఫలాలను ప్రసాదిస్తుంది.

Verse 94

मंत्रस्योच्चारणे किंचित्पदात्पदविवेचनम् । स तूपांशुर्जपः प्रोक्तः पूर्वस्माद्द्विगुणोऽधिकः ॥ ९४ ॥

మంత్రోచ్చారణలో కొద్దిగా పదం పదంగా విడదీసి (మెల్లగా) పలికితే అది ఉపాంశు జపమని చెప్పబడింది; అది ముందటిదానికంటే రెండింతలకన్నా అధిక ఫలదాయకం.

Verse 95

विधाय ह्यक्षरश्रेण्यां तत्तदर्थविचारणम् । स जपोमानसः प्रोक्तो योगसिद्धिप्रदायकः ॥ ९५ ॥

అక్షరాల క్రమాన్ని మనస్సులో స్థాపించి, వాటి వాటి అర్థాన్ని విచారించడం ‘మానస జపం’ అని చెప్పబడింది; అది యోగసిద్ధులను ప్రసాదిస్తుంది.

Verse 96

जपेन देवता नित्यं स्तुवतः संप्रसीदति । तस्मात्स्वाध्यायसंपन्नो लभेत्सर्वान्मनोरथान् ॥ ९६ ॥

జపంతో స్తుతించే భక్తునిపై దేవత నిత్యం ప్రసన్నుడవుతాడు. అందువల్ల స్వాధ్యాయసంపన్నుడు తన సమస్త మనోరథాలను పొందుతాడు.

Verse 97

यदृच्छालाभसंतुष्टिः संतोष इति गीयते । संतोषहीनः पुरुषो न लभेच्छर्म कुत्रचित् ॥ ९७ ॥

అనుకోకుండా, అడగకుండానే లభించినదానితో తృప్తి చెందడమే ‘సంతోషం’ అని చెప్పబడింది. సంతోషం లేని మనిషికి ఎక్కడా శాంతి లభించదు.

Verse 98

न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । इतोऽधिकं कदा लप्स्य इति कामस्तु वर्द्धते ॥ ९८ ॥

విషయభోగంతో కోరిక ఎప్పటికీ శాంతించదు; ‘ఇదికన్నా ఎక్కువ ఎప్పుడు దొరుకుతుంది?’ అని భావిస్తూ అది మరింత పెరుగుతుంది।

Verse 99

तस्मात्कामं परित्यज्य देहसंशोषकारणम् । यदृच्छालाभसंतुष्टो भवेद्धर्मपरायणः ॥ ९९ ॥

కాబట్టి దేహాన్ని క్షీణింపజేసే కోరికను విడిచి, యాదృచ్ఛికంగా లభించినదానితో సంతృప్తిగా ఉండి, ధర్మంలో పరాయణుడవాలి।

Verse 100

बाह्याभ्यन्तरभेदेन शौचं तु द्विविधं स्मृतम् । मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथान्तरम् ॥ १०० ॥

శౌచం రెండు విధాలుగా స్మరించబడింది—బాహ్యము, అంతర్ము. మట్టి, నీటితో బాహ్య శుద్ధి; భావశుద్ధియే అంతఃశుద్ధి।

Verse 101

अन्तःशुद्धिविहीनैस्तु येऽध्वरा विविधाः कृताः । न फलंति मुनीश्रेष्ट भस्मनि न्यस्तहव्यवत् ॥ १ ॥

ఓ మునిశ్రేష్ఠా! అంతఃశుద్ధి లేనివారు చేసిన వివిధ యజ్ఞాలు ఫలించవు; బూడిదపై ఉంచిన ఆహుతిలాగు।

Verse 102

भावशुद्धिविहीनानां समस्तं कर्मनिष्फलम् । तस्माद्रागादिकं सर्वं परित्यज्य सुखी भवेत् ॥ २ ॥

భావశుద్ధి లేనివారికి సమస్త కర్మలు నిష్ఫలమే. కాబట్టి రాగాది అన్నిటిని విడిచి శాంతసుఖంగా ఉండాలి।

Verse 103

मृदाभारसहस्त्रैस्तु कुम्भकोटिजलैस्तथा । कृतशौचोऽपि दुष्टात्मा चंडालसदृशः स्मृतः ॥ ३ ॥

వేల మట్టిభారాలతోను, కోటి కుంభాల జలంతోను శౌచం చేసినా, దుష్టస్వభావుడు బాహ్యంగా శుద్ధుడైనప్పటికీ చాండాలసమానుడిగా భావింపబడును।

Verse 104

अंतःशुद्धिविहीनस्तु देवपूजापरो यदि । तमेव दैवतं हंति नरकं च प्रपद्यते ॥ ४ ॥

అంతఃశుద్ధి లేనివాడు దేవపూజలో నిమగ్నుడైతే, అతడు ఆ దేవతకే అపచారం చేసి నరకాన్ని పొందును।

Verse 105

अंतःशुद्धिविहीनश्च बहिःशुद्धिं करोति यः । अलंकृतः सुराभाण्ड इव शांतिं न गच्छति ॥ ५ ॥

అంతఃశుద్ధి లేనివాడు కేవలం బాహ్యశుద్ధి చేస్తే, అతడు శాంతిని పొందడు—అలంకరించిన సురాభాండంలా లోపల అదే ఉంటుంది।

Verse 106

मनश्शुद्धिविहीना ये तीर्थयात्रां प्रकुर्वते । न तान्पुंनति तीर्थानि सुराभांडमिवापगा ॥ ६ ॥

మనశ్శుద్ధి లేనివారు తీర్థయాత్ర చేసినా, తీర్థాలు వారిని పవిత్రం చేయవు—సురాభాండాన్ని నది శుద్ధి చేయలేనట్లే।

Verse 107

वाचा धर्मान्प्रवलदति मनसा पापमिच्छति । जानीयात्तं मुनिश्रेष्ट महापातकिनां वरम् ॥ ७ ॥

వాచా ధర్మాన్ని పలుకుతూ, మనసులో పాపాన్ని కోరువాడిని—ఓ మునిశ్రేష్ఠా, మహాపాతకులలో అగ్రుడిగా తెలుసుకొనుము।

Verse 108

विशुद्धमानसा ये तु धर्ममात्रमनुत्तमम् । कुर्वंति तत्फलं विद्यादक्षयं सुखदायकम् ॥ ८ ॥

మనస్సు విశుద్ధమైనవారు అనుత్తమమైన ధర్మమాత్రమే ఆచరించితే, దాని ఫలం అక్షయమై సుఖదాయకమని తెలుసుకొనవలెను।

Verse 109

कर्मणा मनसा वाचा स्तुतिश्रवण पूजनैः । हरिभक्तिर्दृढा यस्य हरिपूजेति गीयते ॥ ९ ॥

కర్మతో, మనసుతో, వాక్కుతో, అలాగే స్తుతి-శ్రవణం, పూజనాది ద్వారా ఎవరి హరిభక్తి దృఢమై ఉంటుందో, అదే ‘హరిపూజ’ అని కీర్తించబడుతుంది।

Verse 110

यमाश्च नियमाश्चैव संक्षेपेण प्रबोधिताः । एभिर्विशुद्धमनसां मोक्षं हस्तगतं विदुः ॥ १० ॥

ఇలా యమాలు, నియమాలు సంక్షేపంగా బోధించబడ్డాయి. వీటివల్ల విశుద్ధమనస్సు గలవారు మోక్షం చేతిలో ఉన్నట్లే అని తెలుసుకుంటారు।

Verse 111

यमैश्च नियमैश्चैव स्थिरबुद्धिर्जितेन्द्रियः । अभ्यसेदासनंसम्यग्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ११ ॥

యమ-నియమాలతో కూడి, స్థిరబుద్ధి కలిగి ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, ఆసనాన్ని సమ్యకంగా అభ్యసించాలి; ఇదే యోగసాధనలో ఉత్తమ మార్గం।

Verse 112

पद्मकं स्वस्तिकं पीठं सैंहं कौक्कुटकौंजरे । कौर्मंवज्रासनं चैव वाराहं मृगचैलिकम् ॥ १२ ॥

పద్మకం, స్వస్తికం, పీఠం, సింహం, కౌక్కుటం, ఔంజరం; అలాగే కౌర్మం, వజ్రాసనం, వారాహం, మృగచైలికం—ఇవి ఆసనాలుగా చెప్పబడ్డాయి।

Verse 113

क्रौञ्चं च नालिकं चैव सर्वतोभद्रमेव च । वार्षभं नागमात्स्ये च वैयान्घं चार्द्धचंद्रकम् ॥ १३ ॥

(ఇవి) క్రౌంచ, నాలిక మరియు సర్వతోభద్ర; అలాగే వార్షభ, నాగ, మాత్స్య; ఇంకా వైయాఙ్ఘ మరియు అర్ధచంద్రక—ఇవీ (ఆసన నామాలు).

Verse 114

दंडवातासनं शैलं स्वभ्रं मौद्गरमेव च । माकरं त्रैपथं काष्ठं स्थाणुं वैकर्णिकं तथा ॥ १४ ॥

(ఇంకా పేర్లు:) దండవాతాసనం, శైలం, స్వభ్రం, మౌద్గరం; అలాగే మాకరం, త్రైపథం, కాష్ఠం, స్థాణు, వైకర్ణికం కూడా.

Verse 115

भौमं वीरासनं चैव योगसाधनकारणम् । त्रिंशत्संख्यान्यासनानि मुनीन्द्रैः कथितानि वै ॥ १५ ॥

భౌమాసనం మరియు వీరాసనం కూడా యోగసాధన సిద్ధికి కారణములు. మునీంద్రులు నిజముగా ముప్పై ఆసనాలను ఉపదేశించారు.

Verse 116

एषामेकतमं बद्धा गुरुभक्तिपरायणः । उपासको जयेत्प्राणान्द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ॥ १६ ॥

ఇవాటిలో ఏదో ఒకదానిని దృఢంగా ఆచరించి, గురుభక్తిలో పరాయణుడైన ఉపాసకుడు ప్రాణాలను జయించాలి; ద్వంద్వాతీతుడై, మత్సరరహితుడై ఉండాలి.

Verse 117

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा प्रत्यङ्मुखोऽपि वा । अभ्यासेन जयेत्प्राणान्निःशब्दे जनवर्जिते ॥ १७ ॥

తూర్పుముఖంగా, ఉత్తరముఖంగా లేదా పడమరముఖంగా ఉన్నా, అభ్యాసంతో ప్రాణాలను జయించాలి; ఆ స్థలం నిశ్శబ్దంగా, జనరహితంగా ఉండాలి.

Verse 118

प्राणो वायुः शरीरस्थ आयामस्तस्य निग्रहः । प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स प्रकीर्त्तितः ॥ १८ ॥

శరీరంలో నివసించే ప్రాణవాయువును పరిమితంగా నియంత్రించి నిగ్రహించుటనే ‘ప్రాణాయామం’ అంటారు. అది రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది.

Verse 119

अगर्भश्च सगर्भश्च द्वितीयस्तु तयोर्वरः । जयध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वितः ॥ १९ ॥

ధ్యానం రెండు విధాలు—నిర్గర్భం (ఆధారంలేని) మరియు సగర్భం (ఆధారంతో కూడినది). వీటిలో రెండవది శ్రేష్ఠం. ‘జయధ్యానం’ నిర్గర్భం; సగర్భం అనగా దానికి రూపం, మంత్రం లేదా గుణాధారం కలసినది.

Verse 120

रेचकः पूरकश्चैव कुंभकः शून्यकस्तथा । एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः ॥ २० ॥

రేచకము, పూరకము, కుంభకము, శూన్యకము—ఇలా నాలుగు విధాలుగా ప్రాణాయామం జ్ఞానులు ప్రకటించారు.

Verse 121

जंतूनां दक्षिणा नाडी पिंगला परिकीर्तिता । सूर्यदैवतका चैव पितृयोनिरिति श्रुता ॥ २१ ॥

జీవులలో కుడి వైపు నాడి ‘పింగళా’ అని ప్రసిద్ధి. దానికి అధిదేవత సూర్యుడు; అది పితృలోక సంబంధ మార్గమని శ్రుతి చెబుతుంది.

Verse 122

देवयोनिरिति ख्याता इडा नाडी त्वदक्षिणा । तत्राधिदैवत चंद्रं जानीहि मुनिसत्तमं ॥ २२ ॥

ఓ మునిశ్రేష్ఠా! ‘దేవయోని’ అని ప్రసిద్ధమైన ఇడా నాడి కుడి వైపున ఉంటుంది; దానికి అధిదేవత చంద్రుడని తెలుసుకో.

Verse 123

एतयोरुभयोर्मध्ये सुषुम्णा नाडिका स्मृता । अतिसूक्ष्मा गुह्यतमा ज्ञेया सा ब्रह्मदैवता ॥ २३ ॥

ఆ రెండు నాడుల మధ్య ‘సుషుమ్ణా’ అనే నాడి ప్రసిద్ధి. అది అత్యంత సూక్ష్మమూ, పరమ గూఢమూ; బ్రహ్మదేవత అధిష్ఠితమని తెలుసుకోవలెను.

Verse 124

वामेन रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः । पूरयेद्दक्षिणेनैव पूरणात्पूरकः स्मृतः ॥ २४ ॥

ఎడమ నాసారంధ్రం ద్వారా వాయువును రేచనం చేయాలి; రేచనక్రియ వల్ల అది ‘రేచక’ అని చెప్పబడుతుంది. తరువాత కుడి ద్వారా పూరణం చేయాలి; పూరణక్రియ వల్ల అది ‘పూరక’ అని ప్రసిద్ధి.

Verse 125

स्वदेहपूरितं वायं निगृह्य न विमृंचति । संपूर्णकुंभवत्तिष्टेत्कुम्भकः स हि विश्रुतः ॥ २५ ॥

తన దేహంలో నిండిన వాయువును నియంత్రించి విడుదల చేయకూడదు. పూర్తిగా నిండిన కుంభంలా స్థిరంగా నిలిచే స్థితియే ‘కుంభక’ అని ప్రసిద్ధి.

Verse 126

न गृह्णाति न त्यजति वायुमंतर्बहिः स्थितम् । विद्धि तच्छून्यकं नाम प्राणायामं यथास्थितम् ॥ २६ ॥

లోపల బయట ఉన్న వాయువును న గ్రహించక, న విడిచిపెట్టక స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు, ఆ స్థితినే ‘శూన్యక’ అనే ప్రాణాయామంగా తెలుసుకో.

Verse 127

शनैःशनैर्विजेतव्यः प्राणो मत्तगजेन्द्रवत् । अन्यथा खलु जायन्ते महारोगा भयंकराः ॥ २७ ॥

ప్రాణాన్ని నెమ్మదిగా నెమ్మదిగా జయించాలి—మత్త గజేంద్రాన్ని వశపరచినట్లుగా. లేకపోతే నిజంగా భయంకరమైన మహారోగాలు కలుగుతాయి.

Verse 128

क्रमेण योजयेद्वायुं योगी विगतकल्मषः । स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदमाप्नुयात् ॥ २८ ॥

కల్మషరహితుడైన యోగి క్రమక్రమంగా ప్రాణవాయువును నియమించాలి. అతడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై బ్రహ్మ యొక్క పరమ పదాన్ని పొందును.

Verse 129

विषयेषु प्रसक्तानि चेन्द्रियाणि मुनीश्वरः । समामाहृत्य निगृह्णाति प्रत्याहारस्तु स स्मृतः ॥ २९ ॥

హే మునీశ్వరా! విషయాలలో ఆసక్తమైన ఇంద్రియాలను సమాహరించి లోనికి తీసుకొని దృఢంగా నియంత్రించుటనే ప్రత్యాహారమని స్మరించబడింది.

Verse 130

जितेन्द्रिया महात्मानो ध्यानशून्या अपि द्विज । प्रयान्ति परमं ब्रह्म पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ३० ॥

హే ద్విజా! ఇంద్రియజయులైన మహాత్ములు—ధ్యానవిధి లేకున్నా—పునరావృత్తి దుర్లభమైన పరబ్రహ్మాన్ని పొందుదురు.

Verse 131

अनिर्जितेंद्रियग्रामं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । मूढात्मानं च तं विद्याद्ध्यानं चास्य न सिध्यति ॥ ३१ ॥

కాని ఇంద్రియసమూహాన్ని జయించకుండానే ధ్యానపరుడయ్యే వానిని మోహితచిత్తుడని తెలుసుకో; అతని ధ్యానం సిద్ధించదు.

Verse 132

यद्यत्पश्यति तत्सर्वं पश्येदात्मवदात्मनि । प्रत्याहृतानीन्द्रियाणि धारयेत्सा तु धारणा ॥ ३२ ॥

ఏది ఏది కనిపించునో అది అంతటినీ ఆత్మస్వరూపముగా భావించి ఆత్మలోనే దర్శించాలి. ఇంద్రియాలను ప్రత్యాహరించి మనస్సును స్థిరంగా నిలుపుటే ధారణ.

Verse 133

योगाज्जितेंद्रियग्रामस्तानि हृत्वा दृढं हृदि । आत्मानं परमं ध्यायेत्सर्वधातारमच्युतम् ॥ ३३ ॥

యోగముచే ఇంద్రియసమూహమును జయించి, వాటిని ఉపసంహరించి హృదయంలో దృఢంగా స్థాపించాలి; అనంతరం సర్వధాత అచ్యుత పరమాత్మను ధ్యానించాలి।

Verse 134

सर्वविश्वात्मकं विष्णुं सर्वलोकैककारणम् । विकसत्पद्यपत्राक्षं चारुकुण्डलभूषितम् ॥ ३४ ॥

సర్వవిశ్వాత్మకుడైన, సర్వలోకాలకు ఏకకారణమైన విష్ణువును నేను వందిస్తాను; వికసించిన పద్మపత్రాల వంటి నేత్రాలు కలవాడు, సుందర కుండలాలతో అలంకృతుడు।

Verse 135

दीर्घबाहुमुदाराङ्गं सर्वालङ्कारभृषितम् । पीताम्बरधरं देवं हेमयज्ञोपवीतिनम् ॥ ३५ ॥

ఆయన దీర్ఘబాహువు, ఉదారాంగుడు, సమస్త అలంకారాలతో భూషితుడు; పీతాంబరధారి దేవుడు, హేమయజ్ఞోపవీతాన్ని ధరించినవాడు।

Verse 136

बिभ्रतं तुलसीमालां कौस्तुभेन विराजितम् । श्रीवत्सवक्षसं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ३६ ॥

నేను ఆ దేవుని దర్శించాను—తులసీమాలను ధరించినవాడు, కౌస్తుభమణితో ప్రకాశించేవాడు, వక్షస్థలంలో శ్రీవత్సచిహ్నమున్నవాడు, దేవాసురులచే నమస్కృతుడు।

Verse 137

अष्टारे हृत्सरोजे तु द्वादशांगुलविस्तृते । ध्यायेदात्मानमव्यक्तं परात्परतरं विभुम् ॥ ३७ ॥

ఎనిమిది అరలతో, పన్నెండు అంగుళాల విస్తారమున్న హృదయపద్మంలో, అవ్యక్తుడైన—పరాత్పరతర సర్వవ్యాపి ప్రభు పరమాత్మను ధ్యానించాలి।

Verse 138

ध्यानं सद्भिनिर्गदितं प्रत्ययस्यैकतानता । ध्यानं कृत्वा मुहुर्त्तं वा परं मोक्षं लभेन्नरः ॥ ३८ ॥

సద్భక్తులు ప్రకటించినట్లు ధ్యానం అనగా ఒకే భావంపై ఏకాగ్రంగా నిరంతర ఏకతానత. అటువంటి ధ్యానాన్ని ఒక ముహూర్తమైనా చేస్తే నరుడు పరమ మోక్షాన్ని పొందుతాడు.

Verse 139

ध्यानात्पापानि नश्यन्ति ध्यानान्मोक्षं च विंदति । ध्यानात्प्रसीदति हरिद्धर्यानात्सर्वार्थसाधनम् ॥ ३९ ॥

ధ్యానంతో పాపాలు నశిస్తాయి; ధ్యానంతోనే మోక్షమూ లభిస్తుంది. ధ్యానంతో హరి ప్రసన్నుడవుతాడు; స్థిర ధ్యానంతో అన్ని ప్రయోజనాలు సిద్ధిస్తాయి.

Verse 140

यद्यद्रूपं महाविष्णोस्तत्तद्ध्यायेत्समाहितम् । तेन ध्यानेन तुष्टात्मा हरिर्मोक्षं ददाति वै ॥ ४० ॥

మహావిష్ణువు ఏ ఏ రూపమైతే, ఆ రూపాన్నే మనస్సు సమాహితంగా చేసి ధ్యానించాలి. ఆ ధ్యానంతో తృప్తాత్ముడైన హరి నిజంగా మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.

Verse 141

अचञ्चलं मनः कुर्याद्ध्येये वस्तुनि सत्तम । ध्यानं ध्येयं ध्यातृभावं यथा नश्यति निर्भरम् ॥ ४१ ॥

హే సత్తమా! ధ్యేయమైన వస్తువులో మనస్సును అచంచలంగా చేయాలి; అప్పుడు ధ్యానం, ధ్యేయం, ధ్యాతృభావం—ఈ మూడూ పూర్తిగా లయమవుతాయి.

Verse 142

ततोऽमृतत्वं भवति ज्ञानामृतनिषेवणात् । भवेन्निरन्तरं ध्यानादभेदप्रतिपादनम् ॥ ४२ ॥

ఆ తరువాత జ్ఞానామృతాన్ని నిరంతరం సేవించుటవలన అమృతత్వం కలుగుతుంది. అలాగే అవిచ్ఛిన్న ధ్యానంతో అభేదం—ఏకత్వ సాక్షాత్కారం—ప్రతిష్ఠితమవుతుంది.

Verse 143

सुषुत्पिवत्परानन्दयुक्तश्चोपरतेन्द्रियः । निर्वातदीपवत्संस्थः समाधिरभिधीयते ॥ ४३ ॥

సాధకుడు గాఢనిద్రవలె ఉన్నప్పటికీ పరమానందంతో యుక్తుడై, ఇంద్రియాలు బాహ్యక్రియల నుండి విరమించి, మనస్సు గాలిలేని చోట దీపంలా స్థిరంగా నిలిచిన స్థితిని ‘సమాధి’ అంటారు।

Verse 144

योगी समाध्यवस्थायां न श्रृणोति न पश्यति । न जिघ्रति न स्पृशति न किंचद्वक्ति सत्तम ॥ ४४ ॥

హే సత్తమా, సమాధి స్థితిలో స్థిరమైన యోగి వినడు, చూడడు; వాసనను గ్రహించడు, స్పర్శించడు; ఏ మాట కూడా పలకడు।

Verse 145

आत्मा तु निर्मलः शुद्धः सञ्चिदानन्दविग्रहः । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो योगिनां भात्यचञ्चलः ॥ ४५ ॥

కానీ ఆత్మ నిర్మలమైనది, శుద్ధమైనది, సచ్చిదానంద స్వరూపము. సమస్త ఉపాధుల నుండి విముక్తమై యోగులకు అచంచలంగా ప్రకాశిస్తుంది।

Verse 146

निर्गुणोऽपि परो देवो ह्यज्ञानाद्गुणवानिव । विभात्यज्ञाननाशे तु यथापूर्वं व्यवस्थितम् ॥ ४६ ॥

పరమదేవుడు నిర్గుణుడైనప్పటికీ అజ్ఞాన కారణంగా గుణవంతుడివలె కనిపిస్తాడు; అజ్ఞానం నశించినప్పుడు ఆయన యథాపూర్వంగా తన స్వస్వరూపంలో స్థితుడై ప్రకాశిస్తాడు।

Verse 147

परं ज्योतिरमेयात्मा मायावानिव मायिनाम् । तन्नाशे निर्मलं ब्रह्म प्रकाशयति पंडितं ॥ ४७ ॥

అమేయాత్మకమైన పరమజ్యోతి మాయలో మోహితులైన వారికి మాయావంతుడివలె కనిపిస్తుంది; కానీ ఆ (మాయ) నశించినప్పుడు నిర్మల బ్రహ్మ పండితుణ్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది।

Verse 148

एकमेवाद्वितीयं च परं ज्योतिर्निरंजनम् । सर्वेषामेव भूतानामंतर्यामितया स्थितम् ॥ ४८ ॥

ఆయనే ఏకైకుడు, అద్వితీయుడు—పరమ, నిరంజన జ్యోతి; సమస్త భూతాలలో అంతర్యామిగా అంతరంలో నివసించుచున్నాడు।

Verse 149

अणोरणीयान्महतो महीयान्सनातनात्माखिलविश्वहेतुः । पश्यंति यज्ज्ञानविदां वरिष्टाः परात्परस्मात्परमं पवित्रम् ॥ ४९ ॥

ఆయన అణువుకన్నా అణువు, మహత్తుకన్నా మహత్తు—సనాతనాత్మ, సమస్త విశ్వానికి కారణము; జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠులు ఆయనను పరాత్పరమైన పరమ పవిత్ర తత్త్వంగా దర్శించుదురు।

Verse 150

अकारादिक्षकारांतवर्णभेदव्यवस्थितः । पुराणपुरुषोऽनादिः शब्दब्रह्मेति गीयते ॥ ५० ॥

‘అ’ నుండి ‘క్ష’ వరకు అక్షరభేదాల వ్యవస్థగా స్థితిచెందిన పురాణపురుషుడు, అనాది ఆదిపురుషుడు ‘శబ్దబ్రహ్మ’ అని కీర్తింపబడుచున్నాడు।

Verse 151

विशुद्दमक्षरं नित्यं पूर्णमाकाशमध्यगम् । आनन्दं निर्मलशांतं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५१ ॥

పరబ్రహ్మం విశుద్ధము, అక్షయము, నిత్యము, పూర్ణము, సర్వవ్యాపి—ఆకాశవిస్తారమధ్య నివసించుచున్నది; ఆనందస్వరూపము, నిర్మలము, పరమశాంతము అని గీయబడుచున్నది।

Verse 152

योगिनो हृदि पश्यन्ति परात्मानं सनातनम् । अविकारमजं शुद्धं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५२ ॥

యోగులు హృదయంలో సనాతన పరాత్మను దర్శించుదురు—అవికారము, అజము, శుద్ధము; ఆయనే పరమ బ్రహ్మమని గీయబడుచున్నాడు।

Verse 153

ध्यानमन्यत्प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व मुनि सत्तम । संसारतापतप्तानां सुधावृष्टिसमं नृणाम् ॥ ५३ ॥

ఇప్పుడు నేను ధ్యానానికి మరో విధానాన్ని చెప్పుచున్నాను—ఓ మునిశ్రేష్ఠా, వినుము. సంసారతాపంతో దగ్ధులైన మనుష్యులకు ఇది అమృతవర్షంలాంటిది.

Verse 154

नारायणं परानन्दं स्मरेत्प्रणवसंस्थितम् । नादरुपमनौपम्यमर्द्धमात्रोपरिस्थितम् ॥ ५४ ॥

ప్రణవం (ఓం) లో స్థితుడైన పరమానందస్వరూప నారాయణుని స్మరించాలి—ఆయన నాదరూపుడు, అనుపముడు, అర్ధమాత్రకు పైగా స్థితుడై ఉన్నాడు.

Verse 155

अकारं ब्रह्मणो रुपमुकारं विष्णुरुपवत् । मकारं रुद्ररुपं स्यादर्ध्दमात्रं परात्मकम् ॥ ५५ ॥

‘అ’ బ్రహ్మరూపం, ‘ఉ’ విష్ణుస్వరూపం, ‘మ’ రుద్రరూపం; అర్ధమాత్ర (సూక్ష్మ నాదం) పరమాత్మ.

Verse 156

मात्रास्तिस्त्रः समाख्याता ब्रह्मविष्णु शिवाधिपाः । तेषां समुच्चयं विप्र परब्रह्मप्रबोधकम् ॥ ५६ ॥

మూడు మాత్రలు ప్రకటించబడ్డాయి—వాటి అధిపతులు బ్రహ్మ, విష్ణు, శివ. ఓ విప్రా, వాటి సముచ్చయం పరబ్రహ్మ బోధను మేల్కొలుపుతుంది.

Verse 157

वाच्यं तु परमं ब्रह्म वाचकः प्रणवः स्मृतः । वाच्यवाचकसंबन्धो ह्युपचारात्तयोर्द्विजा ॥ ५७ ॥

పరమ బ్రహ్మం వాచ్యం (అభిధేయం), ప్రణవం (ఓం) దాని వాచకం (అభిధాయకం) అని స్మృతిలో ఉంది. ఓ ద్విజులారా, వాచ్య-వాచక సంబంధం ఉపచారమాత్రంగా చెప్పబడుతుంది.

Verse 158

जपन्तः प्रणवं नित्यं मुच्यन्ते सर्वपातकैः । तदभ्यासेन संयुक्ताः परं मोक्षं लभन्ति च ॥ ५८ ॥

నిత్యం ప్రణవం ‘ఓం’ జపించువారు సమస్త పాపముల నుండి విముక్తులగుదురు; ఆ జపాభ్యాసంతో యుక్తులై పరమ మోక్షమును కూడ పొందుదురు।

Verse 159

जपंश्च प्रणवं मन्त्रं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । कोटिसूर्यसमं तेजो ध्यायेदात्मनि निर्मलम् ॥ ५९ ॥

బ్రహ్మ-విష్ణు-శివాత్మకమైన ప్రణవ మంత్రం ‘ఓం’ ను జపించాలి; మరియు తన అంతరంలో కోటి సూర్య సమానమైన ఆ నిర్మల తేజస్సును ధ్యానించాలి।

Verse 160

शालग्रामशिलारुपं प्रतिमारुपमेव वा । यद्यत्पापहरं वस्तु तत्तद्वा चिन्तयेद्धृदि ॥ ६० ॥

శాలగ్రామ శిలారూపమైయుండునా, ప్రతిమారూపమైయుండునా—ఏది పాపహరమైన వస్తువో, దానినే హృదయంలో తలచి ధ్యానించాలి।

Verse 161

यदेतद्दैष्णवं ज्ञानं कथितं ते मुनीश्वर । एतद्विदित्वा योगीन्द्रो लभते मोक्षमुत्तमम् ॥ ६१ ॥

ఓ మునీశ్వరా! మీరు ఉపదేశించిన ఈ వైష్ణవ జ్ఞానాన్ని యథార్థంగా తెలిసికొనినచో, యోగులలో శ్రేష్ఠుడైనవాడుకూడా ఉత్తమ మోక్షమును పొందును।

Verse 162

यस्त्वेतच्छॄणुयाद्वापि पठेद्वापि समाहितः । स सर्वपापनिर्मुक्तो हरिसालोक्यमान्पुयात् ॥ ६२ ॥

ఏకాగ్రచిత్తంతో దీనిని వినినవాడైనా, చదివినవాడైనా—అతడు సమస్త పాపముల నుండి విముక్తుడై హరి సాలోక్యమును (హరితో సమాన లోక నివాసం) పొందును।