Saṃsāra-duḥkha: Karmic Descent, Garbhavāsa, Life’s Anxieties, Death, and the Call to Jñāna-Bhakti

Verse 1

सनक उवाच । एवं कर्मपाशनियंत्रितजंततवः स्वर्गादिपुण्यस्थानेषु पुण्यभोगमनुभूय यातीव दुःखतरं पापफलमनुभूय प्रक्षीणकर्मा वशेषेणामुं लोकमागत्य सर्वभयविह्वलेषु मृत्युबाधासंयुतेषुस्थावरादिषु जायते । वृक्षगुल्मलतावल्लीगिरयश्च तृणानि च । स्थावरा इति विख्याता महामोहसमावृताः ॥ १ ॥

సనకుడు పలికెను—ఇలా కర్మపాశంతో నియంత్రితమైన జీవులు స్వర్గాది పుణ్యస్థానాలలో పుణ్యభోగాన్ని అనుభవించి, తరువాత పాపఫలమైన అత్యంత దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తారు. కర్మ క్షీణించినపుడు శేషవాసనలతో ఈ లోకానికి వచ్చి, సర్వభయంతో వణికుతూ, మృత్యుబాధతో బాధపడుతూ, స్థావరాది యోనుల్లో జన్మిస్తారు. వృక్షాలు, గుల్మాలు, లతలు, వల్లి, పర్వతాలు, తృణాలు ‘స్థావరాలు’ అని ప్రసిద్ధి—మహామోహంతో కప్పబడి ఉంటాయి.

Verse 2

स्थावरत्वे पृथिव्यामुत्पबीजानि जलसेकानुपदं सुसंस्कारसामग्रीवशादंतरुष्मप्रपाचितान्युच्छूनत्वमापद्य ततो मूलभावं तन्मूलादंकुरोत्पत्तिस्तस्मादपि पर्णकांडनालादिकं कांडेषु च प्रसवमापद्यंते तेषु च पुष्पसंभवः ॥ २ ॥

స్థావర స్థితిలో భూమిలో ఉన్న విత్తనాలు పదేపదే నీరు పోయబడినప్పుడు, సరైన సంస్కారం మరియు అనుకూల సామగ్రి బలంతో, అంతర్గత ఉష్ణతచే పక్వమై ఉబ్బుతాయి. ఆపై మూలరూపం పొందుతాయి; ఆ మూలం నుండి అంకురం పుడుతుంది; తరువాత ఆకులు, కాండం, నాళం మొదలైనవి వెలుస్తాయి; కాండాలలో మరింత వృద్ధి కలిగి, చివరికి పుష్పాలు పుడతాయి.

Verse 3

तानि पुष्पाणि कानिचिदफलानि कानिचित्फलहेतुभूतानि तेषु पुष्पेषु वृद्धभावेषु सत्सु तत्पुष्पमूलतस्तुषोत्पत्तिर्जायते तेषु तुषु भोक्तॄणां प्राणिनां संस्कारसामग्रीवशाद्धिमरश्मिकिरणासन्नतया तदोषधिरसस्तुषांतः प्रविश्य क्षीरभावं समेत्य स्वकाले तंडुलाकारतामुपगम्य प्राणिनां भोगसंस्कारवशात्संवत्सरे फलिनः स्युः ॥ ३ ॥

ఆ పుష్పాలలో కొన్ని ఫలరహితాలు, మరికొన్ని ఫలానికి కారణమవుతాయి. పుష్పాలు పరిపక్వమైనప్పుడు ఆ పుష్పమూలం నుండి తుషం (ఛిలుకు/ఆవరణం) ఉత్పన్నమవుతుంది. ఆ తుషం లోపల, భోగించే ప్రాణుల సంస్కారాలు మరియు అవసరమైన సామగ్రి బలంతో, అలాగే సూర్యకిరణాల సాన్నిధ్యంతో, ఔషధిరసం ప్రవేశించి క్షీరభావాన్ని పొందుతుంది; తగిన కాలంలో తండులాకారంగా (ధాన్యకణంలా) మారుతుంది. ఈ విధంగా భోగసంస్కారానుసారం అవి ఒక సంవత్సరంలో ఫలవంతమవుతాయి.

Verse 4

स्थावरत्वेऽपि बहुकालं वानरादिभिर्भुज्यमाना हि च्छेदनदवाग्निदहनशीतातपादिदुःखमनुभूय म्रियते । ततश्च क्रिमयो भूत्वा सदादुःखबहुलाः क्षणार्ध्दं जीवंतः क्षणार्ध्दं म्रियमाणा बलवत्प्राणिपीडायां निवारयितुमक्षमाः शीतवातादिक्लेशभूयिष्ठा नित्यं क्षुधाक्षुधिता मलमूत्रादिषु सचरंतो दुःखमनुभवंति ॥ ४ ॥

స్థావరత్వం పొందినప్పటికీ జీవి దీర్ఘకాలం వానరాదులచే భక్షింపబడుతూ, కోయబడుట, అడవిదావాగ్ని దహనం, శీత‑తాపాది బాధలను అనుభవించి మరణిస్తుంది. అనంతరం కృమిగా మారి సదా దుఃఖభరితుడై—అర్ధక్షణం జీవించి అర్ధక్షణం చనిపోతూ, బలవంతులైన ప్రాణుల పీడను నివారించలేక, శీత‑వాతాది క్లేశాలతో తీవ్రంగా బాధపడుతూ, నిత్యం ఆకలితో మల‑మూత్రాదుల మధ్య సంచరిస్తూ కేవలం దుఃఖమే అనుభవిస్తుంది.

Verse 5

तत एव पद्मयोनिमागत्य बलवद्वाधोद्वेजिता वृथोद्वेगभूयिष्ठाः क्षुत्क्षांता नित्यं वनचारिणो मातृष्वपि विषयातुरा वातादिक्लेषबहुलाः कश्मिंश्चिज्जन्मनि तृणाशनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि मांसामेध्याद्यदनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि कंदमूलफलाशना दुर्बलप्राणिपीडानिरता दुःखमनुभवंति ॥ ५ ॥

ఆపై పద్మయోని (బ్రహ్మలోక) పరిధిలోకి వచ్చినా జీవులు బలమైన దెబ్బలు‑భయాలతో పీడితులై, వ్యర్థ ఆందోళనలతో నిండిపోయి, ఆకలి‑దాహాలను భరిస్తూ నిత్యం అరణ్యాలలో సంచరిస్తారు. తల్లుల పట్ల కూడా విషయాసక్తితో కలతచెంది, వాతాది రోగ‑క్లేశాలతో బహుగా బాధపడతారు. కొన్ని జన్మల్లో గడ్డి తింటారు, కొన్ని జన్మల్లో మాంసం మరియు అపవిత్ర ఆహారం, మరికొన్ని జన్మల్లో కంద‑మూల‑ఫలాలు; బలహీన ప్రాణులను హింసించడంలో నిమగ్నులై దుఃఖమే అనుభవిస్తారు.

Verse 6

अंडजत्वेऽपि वाताशनामांसामेध्याद्यशनाश्च परपीडापरायणा नित्यं दुःखबहुला ग्राम्यपशुयोनिमागता अपि स्वजातिवियोगभारोद्वहनपाशादिबंधनताडनहलादिधारणादिसर्वदुःखान्यनुभवंति ॥ ६ ॥

అండజ జన్మంలో కూడా వారు వాయువు, మాంసం, అపవిత్ర ఆహారములను ఆశ్రయించి, ఇతరులను హింసించడంలో పరాయణులై నిత్యం దుఃఖభరితులుగా ఉంటారు. గ్రామ్య పశు యోనిలోకి వచ్చినా స్వజాతి వియోగం, భార మోసడం, తాళ్లతో బంధించడం, కొట్టడం, నాగలి మొదలైన భారాలు మోయించడం—ఇలాంటి అన్ని రకాల బాధలను అనుభవిస్తారు.

Verse 7

एवं बहुयोनिषु संभ्रांताः क्रमेण मानुषं जन्म प्राप्नुवंति । केचिच्च पुण्यविशेषाद्युत्क्रमेणापि मनुष्यजन्माश्नुवते ॥ ७ ॥

ఇలా అనేక యోనుల్లో సంచరిస్తూ జీవులు క్రమంగా మానవ జన్మను పొందుతారు. అయితే కొందరు ప్రత్యేక పుణ్యబలంతో సాధారణ క్రమాన్ని దాటి కూడా మనుష్య జన్మను పొందుతారు.

Verse 8

मनुष्यजन्म नापि च । चर्मकारचंडालव्याधानापितरजककुंभकारलोहकारस्वर्णकारतंतुवाचसौचिकजटिलसिद्धधावकलेखकभृतकशासनहारिनीचभृत्यद्ररिदहीनांगाधिकांगत्वादि दुःखबहुलज्वरतापशीतश्लेष्मगुल्मपादाक्षिशिरोगर्भपार्श्ववेदनादिदुःखमनुभवंति ॥ ८ ॥

కొంతమందికి మానవ జన్మ కూడా లభించదు; బదులుగా చర్మకారుడు, చండాలుడు, వేటగాడు, నాయీ, రజకుడు, కుంభకారుడు, లోహకారుడు, స్వర్ణకారుడు, నెయ్యగాడు, దర్జీ, జటిలుడు, పేరుకే సిద్ధుడు, ధావకుడు, లేఖకుడు, కూలీ, పన్ను వసూలుదారు, నీచ సేవకుడు మొదలైన కఠిన/నీచ వృత్తుల్లో, లేదా దారిద్ర్యంలో, లేక అవయవహీనత‑అధికావయవత వంటి స్థితుల్లో జన్మిస్తారు. వారు జ్వరము, దాహము, శీతము, శ్లేష్మ వికారం, గుల్మము, అలాగే పాద‑నేత్ర‑శిర‑గర్భ‑పార్శ్వ వేదనలతో కూడిన అనేక దుఃఖాలను అనుభవిస్తారు.

Verse 9

मनुष्यत्वेऽपि यदा स्त्रीपुरुषयोर्व्यवायस्तत्समयेरेतो यदा जरायुं प्रविशति तदैव कर्मवशाज्जंतुः शुक्रेण सह जरायुं प्रविश्य शुक्रशोणितकलले प्रवर्त्तते ॥ ९ ॥

మనుష్యజన్మలోనూ స్త్రీ–పురుషుల సంయోగం జరిగిన క్షణమే, వీర్యం గర్భాశయంలో ప్రవేశించగానే, కర్మవశాత్ దేహి జీవుడు వీర్యంతో పాటు జరాయువులో ప్రవేశించి, శుక్ర–శోణిత కలలరూప భ్రూణంలో వికాసాన్ని ప్రారంభిస్తాడు।

Verse 10

तद्वीर्यं जीवप्रवेशात्पञ्चाहात्कललं भवति अर्द्धमासे । पलवलभावमुपेत्य मासे प्रादेशमात्रत्वमापद्यते ॥ १० ॥

జీవుడు ఆ బీజంలో ప్రవేశించిన తరువాత ఐదు రోజుల్లో అది కలల (జెల్లీలా పిండం) అవుతుంది. అర్ధమాసంలో మరింత వికసిస్తుంది; ఒక మాసంలో పల్వలరూపం పొంది ప్రాదేశమాత్రం (చేతి కొలతంత) అవుతుంది।

Verse 11

ततः प्रभृति वायुवशाच्चैतन्याभावेऽपि मातुरुह्ये दुःसहतापल्केशतयैकत्र स्थातुमशक्यत्वाद् भ्रमति ॥ ११ ॥

అప్పటినుంచి వాయువు బలంతో, చైతన్యం లేకున్నా, అది తల్లి గర్భంలో తిరుగుతూ ఉంటుంది; ఎందుకంటే భరించలేని వేడి మరియు రోమాల స్పర్శ వలన ఒకచోట నిలవలేడు।

Verse 12

मासे द्वितीये पूर्णे पुरुषाकारमात्रतामुपगमय मासत्रितये पूर्णे करचरणाद्यवयवभावमुपगम्य चतुर्षु मासेषु गतेषु सर्वावयवानां संधिभेदपरिज्ञानं पंचस्वतीतेषु नखानामभिव्यंजककता षट्स्वतीतेषु नखसंधिपरिस्फुटतामुपगम्य नाभिसूत्रेण पुष्यमाणममेध्यमूत्रसिक्तांगं जरायुणा बंधितरक्तास्थिक्रिमिवसामज्जास्नायुकेशादिदूषिते कुत्सिते शरीरे निवासिनं स्वयमप्येवं परिदूषितदेहं मातुश्च कट्वम्ललवणात्युष्णभुक्तदह्यमात्मानं दृष्ट्वा देही पूर्वजन्मस्मरणानुभावात्पूर्वानुभूतनरकदुःथानि च स्मृत्वांतर्दुःखेन च परिदह्यमानो मातुर्देहातिमूत्रादिरुक्षेण दह्यमान एवं मनसि प्रलयति ॥ १२ ॥

రెండో నెల పూర్తయ్యేసరికి భ్రూణం కేవలం మానవాకార రేఖామాత్రాన్ని పొందుతుంది. మూడో నెల పూర్తయ్యేసరికి చేతులు, కాళ్లు మొదలైన అవయవభావం ఏర్పడుతుంది. నాలుగు నెలలు గడిచినప్పుడు అన్ని అవయవాల సంధి-విభాగాల జ్ఞానం కలుగుతుంది. ఐదో నెలలో గోర్లు వ్యక్తమవుతాయి; ఆరవ నెలలో గోర్ల సంధులు స్పష్టమవుతాయి. నాభినాళం ద్వారా పోషింపబడి, అపవిత్ర మూత్రంతో తడిసిన అవయవాలతో, జరాయువుతో బంధింపబడి—రక్తం, ఎముకలు, కృములు, కొవ్వు, మజ్జ, స్నాయువులు, వెంట్రుకలు మొదలైన వాటితో దూషితమైన ఈ నింద్య శరీరంలో అది నివసిస్తుంది. తాను ఇలాగే కలుషిత దేహంలో ఉన్నదాన్ని, అలాగే తల్లి కటు, ఆమ్ల, లవణ, అత్యూష్ణ ఆహారాల వల్ల దగ్ధమవుతున్నదాన్ని చూసి, దేహి జీవుడు పూర్వజన్మస్మరణ బలంతో ముందుగా అనుభవించిన నరకదుఃఖాలను స్మరిస్తాడు; అంతరంగ దుఃఖంతో మండిపోతూ, తల్లి శరీరంలోని అతిమూత్రాది రూక్ష మలాల వల్ల దగ్ధమై, మనస్సులో మూర్ఛావస్థకు లయమవుతాడు।

Verse 13

अहोऽत्यंतपापोऽहंपूर्वजन्मनिभृत्यापत्यमित्रयोषिद्गृहक्षेत्रधनधान्यादिष्वत्यंतरागेण कलत्रपोषणार्थं परधनक्षेत्रादिकं पश्यतो हरणाद्युपायैरपह्यत्य कामांधतया परस्त्रीहरणादिकमनुभूय महापापान्याचरंस्तैः पापैरहमेक एवंविधनरकाननुभूय पुनः स्थावरादिषु महादुःखमनुभूय संप्रति जरायुणा परिवेष्टितोऽन्तर्दुखेन बहिस्तापेन च दह्यामि ॥ १३ ॥

అయ్యో! నేను అత్యంత పాపిని. పూర్వజన్మలో దాసులు, సంతానం, మిత్రులు, స్త్రీలు, ఇల్లు, పొలం, ధనం, ధాన్యం మొదలైన వాటిపై తీవ్రమైన మమకారంతో, భార్య పోషణార్థం, చూస్తూనే ఇతరుల ధన-క్షేత్రాదులను వివిధ ఉపాయాలతో అపహరించేవాడిని. కామాంధుడై పరస్త్రీహరణాదికర్మలు చేసి మహాపాపాలు ఆచరించాను. ఆ పాపాల వల్లనే నేను ఒంటరిగా అనేక నరకాలను అనుభవించి, మళ్లీ స్థావరాదినీచ యోనుల్లో మహాదుఃఖం అనుభవించి, ఇప్పుడు జరాయువుతో చుట్టబడి, అంతరంగ దుఃఖంతోనూ బాహ్య తాపంతోనూ దగ్ధమవుతున్నాను।

Verse 14

मया पोषिता दाराश्च स्वकर्मवशादन्यतो गताः ॥ १४ ॥

నేను భార్యను (కుటుంబాన్ని) పోషించినా, వారు తమ తమ కర్మవశమై ఇతరత్రా వెళ్లిపోయారు।

Verse 15

अहो दुखं हि देहिनाम् ॥ १५ ॥

అయ్యో! నిజంగా దేహధారులైన జీవులకు ఎంత దుఃఖమో!

Verse 16

देहस्तु पापात्संजातस्तस्मात्पापं न कारयेत् । भृत्यभित्रकलत्रार्थमन्यद्द्रव्यं हृतं मया ॥ १६ ॥

దేహం పాపం వల్లే పుట్టింది; కాబట్టి మళ్లీ పాపం చేయకూడదు. సేవకులు, ఆధారితులు, భార్య కోసం నేను పరధనాన్ని అపహరించాను।

Verse 17

तेन पापेन दह्यामि जरायुपरिवेष्टितः । दृष्ट्वान्यस्य श्रियं पूर्वं सतत्पोऽहमसूयया खितः ॥ १७ ॥

ఆ పాపం వల్ల నేను దహించబడుతున్నాను, పొరలో చుట్టబడ్డవాడిలా. గతంలో ఇతరుల సంపదను చూసి నేను ఎల్లప్పుడూ అసూయతో బాధపడేవాడిని।

Verse 18

गर्भाग्निनानुदह्येयमिदानीमपि पापकृत् । कायेन मनसा वाचा परपीडामकारिषम्तेन पापेन दह्यामि त्वहमेकोऽतिदुःखितः ॥ १८ ॥

నేను పాపకర్తను; అందువల్ల ఇప్పటికీ గర్భాగ్నితో దహించబడుతున్నాను. కాయం, మనసు, వాక్కుతో ఇతరులను బాధించాను; ఆ పాపం వల్ల నేనే ఒంటరిగా తీవ్రమైన దుఃఖంతో కాలిపోతున్నాను।

Verse 19

एवं बहुविधं गर्भस्थो जंतुर्विलप्य स्वयमेव वा ॥ १९ ॥

ఇలా గర్భస్థ జీవుడు అనేక విధాలుగా విలపిస్తాడు—కొన్నిసార్లు బాహ్యంగా, కొన్నిసార్లు తనలోతానే।

Verse 20

आत्मानमाश्वास्य उत्पत्तेरनंतरं सत्संगेन विष्णोश्चरितश्रवणेन च विशुद्धमना भूत्वा सत्कर्माणि निर्वर्त्य अखिलजगदंतरात्मनः सत्यज्ञानानंदमयस्य शक्तिप्रभावानुष्टितविष्टपवर्गस्य लक्ष्मीपतेर्नारायणस्य सकलसुरासुरयक्षगंधर्वराक्षसपन्न गमुनिकिन्नरसमूहार्चितचरणकमलयुगं भक्तितः समभ्यर्च्य दुःसहः संसारच्छेदस्यकारणभूतं वेदरहस्योपनिषद्भिः परिस्फुटं सकललोकपरायणं हृदिनिधाय दुःखतरमिमं संस्कारागारमतिक्रमिष्यामीति मनसि भावयति ॥ २० ॥

తర్వాత జన్మించిన వెంటనే అతడు తనను తాను ఓదార్చుకొని, సత్సంగం మరియు విష్ణు చరిత్ర శ్రవణం ద్వారా మనస్సును విశుద్ధం చేసుకుంటాడు. సత్కర్మలను ఆచరించి, భక్తితో లక్ష్మీపతి నారాయణుని పద్మపాదయుగ్మాన్ని ఆరాధిస్తాడు—ఆయనే సమస్త జగత్తుకు అంతర్యామి, సత్య-జ్ఞాన-ఆనందస్వరూపుడు; ఆయన శక్తి ప్రభావంతో లోకవ్యవస్థలు ప్రదర్శితమవుతాయి; దేవాసుర, యక్ష, గంధర్వ, రాక్షస, నాగ, ముని, కిన్నర సమూహాలు ఆయన పాదాలను పూజిస్తాయి. ఉపనిషత్తులు స్పష్టపరచిన వేదరహస్యాన్ని—సర్వలోకాలకు ఆశ్రయమై, దుఃసహ సంసారాన్ని ఛేదించే కారణమై ఉన్నదాన్ని—హృదయంలో నిలిపి, “ఈ అత్యంత దుఃఖమయ సంస్కారాగారాన్ని నేను దాటిపోతాను” అని మనసులో సంకల్పిస్తాడు।

Verse 21

यतस्तन्मातुः प्रसूतिसमये सति गर्भस्थोदेही नारदमुने वायुनापरिपीडितो मातुश्चापि दुःखं कुर्वन्कर्मपाशेन बलाद्योनिमार्गान्निष्क्रामन्सकलयातनाभोगमेककालभवमनुभवति ॥ २१ ॥

కాబట్టి, ఓ నారదమునీ! ఆ తల్లి ప్రసవ సమయంలో గర్భస్థ దేహి ప్రాణవాయువుల చేత తీవ్రంగా పీడింపబడతాడు; తల్లికీ బాధ కలిగిస్తూ, కర్మపాశానికి బద్ధుడై బలవంతంగా యోనిమార్గం ద్వారా బయటకు వచ్చి, ఒక్క క్షణంలోనే సమస్త యాతనల భోగాన్ని అనుభవిస్తాడు।

Verse 22

तेनातिक्लेशेन योनियंत्रपीडितो गर्भान्निष्कांतो निःसंज्ञतां याति ॥ २२ ॥

ఆ తీవ్రమైన క్లేశంతో—యోనియంత్రపు పీడనలో నలిగిపోయి—గర్భం నుండి బయటకు వచ్చిన వెంటనే అతడు స్పృహలేని స్థితికి చేరుతాడు।

Verse 23

तं तु बाह्यवायुः समुज्जीवयति । बाह्यवायुस्पर्शसमनंतरमेव नष्टस्मृतिपूर्वानुभूताखिलदुःखानि वर्त्तमानान्यपि ज्ञानाभावदविज्ञायात्यंतदुःखमनुभवति ॥ २३ ॥

కానీ బాహ్య వాయువు అతడిని మళ్లీ చైతన్యపరుస్తుంది. బాహ్య వాయువు స్పర్శించిన వెంటనే అతని స్మృతి నశిస్తుంది; జ్ఞానాభావం వల్ల అతడు ముందుగా అనుభవించిన సమస్త దుఃఖాలను—ప్రస్తుత దుఃఖాలను కూడా—గుర్తించలేక, అత్యంత దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తాడు।

Verse 24

एवं बालत्वमापन्नो जंतुस्तत्रापि स्वमलमूत्रलित्पदेह आध्यात्मिकादिपीड्यमानोऽपि वक्तुमशक्तक्षुत्तृषापीडितो रुदिते सति स्तनादिकं देयमिति मन्वानाः प्रयतन्ते ॥ २४ ॥

ఇలా బాల్యావస్థకు వచ్చిన జీవి తన మలమూత్రాలతో లిప్తమైన దేహంతోనే ఉంటాడు. ఆధ్యాత్మికాది బాధలతో పీడింపబడినా మాటలాడలేడు. ఆకలి దాహాలతో బాధపడి ఏడుస్తాడు; అప్పుడు పరిచారకులు “పాలు మొదలైనవి ఇవ్వాలి” అని భావించి అతడిని పోషించి శాంతింపజేయడానికి ప్రయత్నిస్తారు॥२४॥

Verse 25

एवमनेकं देहभोगमन्याधीनतयानुभूयमानो दंशादिष्वपि निवारयितुमशक्तः ॥ २५ ॥

ఇలా ఇతరులపై ఆధారపడి అనేక రకాల శారీరక బాధలను అనుభవిస్తూ, కాటు మొదలైనవాటినీ నివారించలేని స్థితికి చేరుతాడు॥२५॥

Verse 26

बाल्यभावमासाद्य मातापित्रोरुपाध्यायस्य ताडनं सदा पर्यटनशीलत्वं पांशुभस्मपंकादिषुक्रीडनं सदा कलहनियतत्वाम शुचित्वं बहुव्यापाराभासकार्यनियतत्वं तदसंभव आध्यात्मिकदुःखमेवंविधमनुभवति ॥ २६ ॥

బాల్యభావాన్ని పొందినవాడు ఈ విధమైన ఆధ్యాత్మిక (అంతఃకరణ) దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తాడు—తల్లి తండ్రి మరియు ఉపాధ్యాయుని చేత ఎప్పుడూ దెబ్బలు తినడం, నిరంతరం తిరుగాడటం, ధూళి-బూడిద-బురదలో ఆడటం, ఎల్లప్పుడూ కలహప్రవృత్తిగా ఉండటం, అపవిత్రతలో ఉండటం, మరియు అనేక పనుల కేవలం ఆభాసంలోనే నిమగ్నమై నిజమైన ఫలితం లేకపోవడం॥২৬॥

Verse 27

ततस्तु तरुणभावेन धनार्जनमर्जितस्य रक्षणं तस्य नाशव्ययादिषु चात्यंतदुःखिता मायया मोहिताः कामक्रोधादिदुष्टमनसाः सदासूयापरायणाः परस्वपरस्त्रीहरणोपायपरायणाः पुत्रमित्रकलत्रादिभरणोपायचिंतापरायणा वृथाहंकारदूषिताः पुत्रादिषु व्याध्यादि पीडितेषु सत्सु सर्वव्यात्पिं परित्यज्य रोगादिभिः क्लेशितानां समीपे स्वयमाध्यात्मिकदुःखेन परिप्लुता । वक्ष्यमाणप्रकारेण चितामश्नुवते ॥ २७ ॥

తర్వాత యౌవనవేగంలో వారు ధనార్జనంలో, సంపాదించిన ధనాన్ని కాపాడుకోవడంలో నిమగ్నమవుతారు; దాని నాశం, వ్యయం మొదలైన వాటితో అత్యంత దుఃఖిస్తారు. మాయచే మోహితులై, కామ-క్రోధాది దోషాలతో దుష్టమైన మనస్సుతో, ఎల్లప్పుడూ అసూయలో మునిగి, పరధనాన్ని దోచే మరియు పరస్త్రీని అపహరించే ఉపాయాలలో తలమునకలవుతారు. కుమారుడు, మిత్రుడు, భార్య మొదలైనవారి పోషణచింతలో మునిగిపోయి, వ్యర్థ అహంకారంతో కలుషితులై, తమ పిల్లలు మొదలైనవారు వ్యాధి-పీడలతో బాధపడుతున్నప్పుడు అన్ని ధర్మాచారాలను వదిలివేస్తారు; రోగక్లేశాలతో తల్లడిల్లేవారి సమీపంలో నిలిచి తామూ ఆధ్యాత్మిక శోకంతో ముంచెత్తబడతారు. చివరకు, తరువాత చెప్పబడే విధంగా, చితిని చేరుతారు॥२७॥

Verse 28

गृहक्षेत्रादिकं कम किंचिन्नापि विचारितम् । समृद्धस्य कुटुम्बस्य कथं भवति वर्त्तनम् ॥ २८ ॥

ఇల్లు, పొలం మొదలైన వాటి గురించి కాస్త కూడా ఆలోచించలేదు; అయితే సమృద్ధమైన కుటుంబపు జీవనం ఎలా సాగుతుంది?॥२८॥

Verse 29

मम मूलधनं नास्ति वृष्टिश्चापि न वर्षति । अश्वः पलायितः कुत्र गावः किं नागता मम ॥ २९ ॥

నా మూలధనం మిగలలేదు; వర్షమూ కురవడం లేదు. నా గుర్రం ఎక్కడికి పారిపోయింది? నా ఆవులు ఎందుకు తిరిగి రాలేదు?

Verse 30

बालापत्या च मे भार्या व्याधितोऽहं च निर्धनः । अविचारात्कृषिर्नष्टा पुत्रा नित्यं रुदंति च ॥ ३० ॥

చిన్న పిల్లల భారంతో నా భార్య బాధపడుతోంది; నేను రోగి, పేదవాడను. అవివేకం వల్ల నా వ్యవసాయం నాశనమైంది; నా కుమారులు నిత్యం ఏడుస్తున్నారు.

Verse 31

भग्नं छिन्नं तु मे सद्म बांधवा अपि दूरगाः । न लभ्यते वर्त्तनं च राज बाधातिदुःसहा ॥ ३१ ॥

నా ఇల్లు విరిగి చినిగిపోయింది; బంధువులు కూడా దూరంగా ఉన్నారు. జీవనోపాధి దొరకడం లేదు; రాజు పీడనం అత్యంత అసహ్యం.

Verse 32

रिपवो मां प्रधावंते कथं जेष्टाम्यहं रिपून् । व्यवसायाक्षमश्चाहं प्रात्पाः प्राघूर्णका अमी ॥ ३२ ॥

శత్రువులు నాపై దూసుకొస్తున్నారు—నేను వారిని ఎలా జయించగలను? నేను కూడా స్థిర ప్రయత్నానికి అశక్తుడను; వీరు తుఫాను వలె చక్రంలా తిరుగుతూ వచ్చారు.

Verse 33

एवमत्यंतचिन्ताकुलः स्वदुःखानि निवारयितुमक्षमो धिग्विधिं भाग्यहीनं मां किमर्थं विदधे इति दैवमाक्षिपति ॥ ३३ ॥

ఇలా అతిశయ చింతతో కలవరపడి, తన దుఃఖాలను తొలగించలేక, సృష్టికర్తను దూషిస్తూ—“ధిక్ ఈ విధి! నన్ను భాగ్యహీనుడిగా ఎందుకు చేశావు?” అని దైవాన్నే నిందిస్తాడు.

Verse 34

तथा वृद्धत्वमापन्नो हीयमानसारो जरापलितादिव्यात्पदेहो व्याधिबाध्यत्वादिकमापन्नः । प्रकंपमानावयवश्वासकासादिपीडितो लोलाविललोचनः श्लेष्मण्यात्पकंठः पुत्रदारादिभिर्भर्त्स्यमानः कदा मरणमुपयामीति चिंताकुलो मयि मृते सति मदर्जितं गृहक्षेत्रादिकं वस्तु पुत्रादयः कथं रक्षंति कस्य वा भविष्यति ॥ ३४ ॥

అలాగే మనిషి వృద్ధాప్యంలో పడినప్పుడు అంతర్భలం క్షీణిస్తుంది; జరా, తెల్లజుట్టు మొదలైన బాధలతో శరీరం జీర్ణమై, వ్యాధులతో మరింత పీడితమవుతుంది. అవయవాలు కంపిస్తాయి, శ్వాసకష్టం, దగ్గు మొదలైన కష్టాలు వేధిస్తాయి; కళ్ళు చంచలంగా తడబడతాయి, కఫంతో గొంతు మూసుకుపోతుంది; కుమారులు, భార్య మొదలైనవారు కూడా దూషిస్తారు. అప్పుడు అతడు ఆందోళనతో—“మరణం నాకు ఎప్పుడు వస్తుంది? నేను చనిపోయిన తరువాత నేను సంపాదించిన ఇల్లు, పొలం మొదలైనవి కుమారులు ఎలా కాపాడుతారు, లేదా అవి ఎవరివి అవుతాయి?” అని చింతిస్తాడు.

Verse 35

मद्धने परैरपहृते पुत्रादीनां कथं वर्त्तनं भविष्यतीति ममतादुःखपरिप्लुतो गाढं निःश्वस्य स्वेन वयसा कृतानि कर्माणि पुनः पुनः स्मरन् क्षणे विस्मरति च संततस्त्वासन्नमरणो ॥ ३५ ॥

తన ధనం ఇతరులు అపహరించినప్పుడు, ‘ఇప్పుడు నా కుమారులు మొదలైనవారు ఎలా జీవిస్తారు?’ అనే మమకారజన్య దుఃఖంతో అతడు మునిగిపోతాడు, గాఢంగా నిట్టూర్పు విడుస్తాడు. తన వయస్సులో చేసిన కర్మలను మళ్లీ మళ్లీ స్మరిస్తూ, క్షణక్షణం మరచిపోతూ కూడా ఉంటాడు; ఇలా మరణం సమీపించినవాడు నిరంతరం కలత చెందుతాడు.

Verse 36

व्याधिपीडितोऽन्तस्तापार्तः क्षणं शय्यायां क्षणं मंचे च ततस्ततः पर्यटन् क्षुत्तृटूपरिपूडितः किंचिन्मात्रमुदकं देहीत्यतिकार्पण्येन याचमानस्तत्रापि ज्वराविष्टानामुदकं न श्रेयस्करमिति ब्रुवतो मनसातिद्वेषं कुर्वन्मंद चैतन्यो भवति ॥ ३६ ॥

వ్యాధితో పీడితుడై, అంతర దాహంతో బాధపడుతూ అతడు క్షణం మంచంపై, క్షణం పల్లకీ/ఖాటుపై—ఇలా ఎక్కడికక్కడ అశాంతిగా తిరుగుతాడు. ఆకలి-దాహాలతో నలిగి, అత్యంత దైన్యంతో ‘కొంచెం నీళ్లు ఇవ్వండి’ అని వేడుకుంటాడు. అక్కడ కూడా ‘జ్వరగ్రస్తులకు నీరు శ్రేయస్కరం కాదు’ అని వారు చెప్పగానే, మనసులో తీవ్రమైన ద్వేషం పెంచుకొని మాంద్యమైన, మబ్బుపట్టిన చైతన్యంలో పడిపోతాడు.

Verse 37

ततश्च हस्तपादाकर्षणे न तु क्षमो रुद्रद्भिबंधुजनैर्वेष्टितो वक्तुमक्षमः स्वार्जितधनादिकं कस्य भविष्यतीति चिंतापरो बाष्पाविलविलोचनः कंठे वुरघुरायमाणे सति शरीरान्निष्क्रांतप्राणो यमदूतैर्भर्त्स्यमानः पाशयंत्रितो नरकादीन्पूर्ववदश्नुते ॥ ३७ ॥

ఆపై అతడు చేతులు-కాళ్లు లాగబడే బాధను కూడా భరించలేడు; ఏడుస్తున్న బంధువుల మధ్య చుట్టుముట్టబడి మాట్లాడలేని స్థితిలో ఉంటాడు. ‘నేను సంపాదించిన ధనం మొదలైనవి ఇప్పుడు ఎవరివి అవుతాయి?’ అనే చింతలో మునిగి, కన్నీళ్లతో మసకబారిన కళ్లతో, గొంతులో ఘురఘుర శబ్దం వస్తుండగా, ప్రాణం శరీరం నుంచి బయలుదేరుతుంది. అప్పుడు యమదూతలు అతడిని గద్దిస్తారు; పాశంతో బంధించి, ముందుగా చెప్పిన నరకాది యాతనలను అతడు అనుభవిస్తాడు.

Verse 38

आमलप्रक्षयाद्यद्वदग्नौ धाम्यंति धातवः । तथैव जीविनः सर्व आकर्मप्रक्षयाद् भृशम् ॥ ३८ ॥

అగ్నిలో లోహాలను వేడిచేసి మలినాలు కాలిపోవడంతో అవి బాగా శుద్ధి చేయబడినట్లే, అలాగే సమస్త జీవులు కూడబెట్టుకున్న కర్మ క్షయమైతే అత్యంతంగా శుద్ధి పొందుతారు.

Verse 39

तस्मात्संसारदावाग्नितापार्तो द्विजसत्तम । अभ्यसेत्परमं ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवान्पुयात् ॥ ३९ ॥

కాబట్టి, ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! సంసారరూప దావాగ్ని దహనంతో బాధపడువాడు పరమజ్ఞానాన్ని శ్రద్ధగా అభ్యసించాలి; జ్ఞానమువలననే మోక్షాన్ని పొందుతాడు।

Verse 40

ज्ञानशून्या नरा ये तु पशवः परिकीर्तिताः । तस्मात्संसारमोक्षाय परं ज्ञानं समभ्यसेत् ॥ ४० ॥

సత్యజ్ఞానం లేనివారు మనుష్యులైనా పశువులుగా చెప్పబడతారు. కాబట్టి సంసారమోక్షార్థం పరమజ్ఞానాన్ని శ్రద్ధగా అభ్యసించాలి।

Verse 41

मानुष्यं चैव संप्राप्य सर्वकर्मप्रसाधकम् । हरिं न सेवते यस्तु कोऽन्यस्तस्मादचेतनः ॥ ४१ ॥

సర్వ ధర్మకార్యాలను సాధించగల మానవజన్మను పొందినప్పటికీ, హరిని సేవించనివాడు—అతనికన్నా అచేతనుడు మరెవరు?

Verse 42

अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रं मुनीश्वराः । आस्थिते कामदे विष्णो नरा यांति हि यातनाम् ॥ ४२ ॥

అహో ఆశ్చర్యం! అహో ఆశ్చర్యం! ఓ మునీశ్వరులారా, కోరికలను ప్రసాదించే విష్ణువు సమీపంలో ఉన్నప్పటికీ మనుష్యులు యాతనలకు వెళ్లడం నిజంగా ఆశ్చర్యమే।

Verse 43

नारायणे जगन्नाथे सर्वकामफलप्रदे । स्थितेऽपि ज्ञानरहिताः पच्यंते नरकेष्वहो ॥ ४३ ॥

జగన్నాథుడైన నారాయణుడు, సమస్త కోరికల ఫలాలను ప్రసాదించేవాడు, సమీపంలో ఉన్నప్పటికీ జ్ఞానరహితులు—అయ్యో!—నరకాల్లో కాలిపోతూ ‘పాకుతారు’।

Verse 44

स्त्रवन्मूत्रपुरीषे तु शरीरेऽस्मिन्नृशाश्वते । शाश्वतं भावयंत्यज्ञा महामोहसमावृताः ॥ ४४ ॥

ఈ మానవ శరీరం అనిత్యం, మూత్ర‑మల స్రావముతో నిండినది; మహామోహంతో కప్పబడిన అజ్ఞులు అనిత్యాన్నే నిత్యమని భావిస్తారు।

Verse 45

कुत्सितं मांसरक्ताद्यैर्देहं संप्राप्य यो नरः । संसारच्छेदकं विष्णुं न भजेत्सोऽतिपातकी ॥ ४५ ॥

మాంస‑రక్తాది పదార్థాలతో ఏర్పడిన ఈ నింద్య దేహాన్ని పొందినవాడు, సంసార బంధాన్ని ఛేదించే విష్ణువును భజించకపోతే అతడు ఘోర పాపి అవుతాడు।

Verse 46

अहो कष्टमहो कष्टमहो कष्टं हि मूर्खता । हरिध्यानपरो विप्र चण्डालोऽपि महासुखी ॥ ४६ ॥

అయ్యో, ఎంత దుఃఖకరమైనది ఈ మూర్ఖత్వం! ఓ విప్రా, హరి ధ్యానంలో నిమగ్నుడైన చండాలుడుకూడా మహాసుఖి అవుతాడు।

Verse 47

स्वदेहान्निस्सृतं दृष्ट्वा मलमूत्रादिकिल्बिषम् । उद्वेग मानवा मूर्खाः किं न यांति हि पापिनः ॥ ४७ ॥

తమ శరీరం నుంచి వెలువడిన మల‑మూత్రాది అపవిత్రాలను చూసి మూర్ఖులు విరక్తి చెందుతారు; అయితే పాపులు పాపం పట్ల ఎందుకు వెనుకాడరు?

Verse 48

दुर्लभं मानुषं जन्म प्रार्थ्यते त्रिदशैरपि । तल्लब्ध्वा परलोकार्थं यत्नं कुर्य्याद्विचक्षणः ॥ ४८ ॥

మానవ జన్మ దుర్లభం—దేవతలకూ అది కావలసినదే. దాన్ని పొందిన వివేకి పరలోకార్థం, పరమ శ్రేయస్సుకోసం యత్నించాలి।

Verse 49

अध्यात्मज्ञानसंपन्ना हरिपूजापरायणाः । लभन्ते परमं स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ४९ ॥

అధ్యాత్మజ్ఞానసంపన్నులై హరిపూజలో పరాయణులైన వారు పరమధామాన్ని పొందుతారు; అక్కడి నుండి పునరావృత్తి దుర్లభం.

Verse 50

यतो जातमिदं विश्वं यतश्चैतन्यमश्नुते । यस्मिंश्च विलयं याति स संसारस्य मोचकः ॥ ५० ॥

ఏ మూలం నుండి ఈ విశ్వం జన్మించింది, ఏ మూలం వల్ల చైతన్యాన్ని పొందుతుంది, మరియు ఏలో చివరికి లయమవుతుంది—ఆయనే సంసారమోచకుడు.

Verse 51

निर्गुणोऽपि परोऽनंतो गुणवानिव भाति यः । तं समभ्यर्च्य देवेशं संसारात्परिमुच्यते ॥ ५१ ॥

పరముడై, అనంతుడై, నిర్గుణుడైనప్పటికీ గుణవంతుడివలె ప్రకాశించే ఆ దేవేశుని సమ్యక్ ఆరాధిస్తే సంసారమునుండి పూర్తిగా విముక్తి కలుగుతుంది.