Varṇāśrama-ācāra: Common Virtues, Varṇa Duties, and the Four Āśramas
సూతుడు చెబుతాడు—సనకుడు హరి యొక్క పవిత్ర వ్రతదినం గురించి ఉపదేశించిన తరువాత నారదుడు అత్యంత పుణ్యకరమైన వ్రతాన్ని క్రమబద్ధంగా వివరించమని అడిగాడు; ఆపై వర్ణనియమాలు, ఆశ్రమధర్మాలు, ప్రాయశ్చిత్త విధానాల గురించి కూడా విస్తరించి ప్రశ్నించాడు. సనకుడు సమాధానంగా—అక్షయుడైన హరి వర్ణాశ్రమానుగుణ ఆచరణ ద్వారా పూజింపబడతాడని చెప్పాడు. నాలుగు వర్ణాలు, ఉపనయనంతో స్థాపితమైన మూడు ద్విజవర్గాలు వివరించి, స్వధర్మం మరియు గృహ్యకర్మలలో స్థిరత్వాన్ని బోధించాడు; స్మృతికి విరుద్ధం కాకపోతే దేశాచారాన్ని అనుమతించాడు. కలియుగంలో వర్జ్య/పరిమిత ఆచారాలు, కొన్ని యజ్ఞాలు, ప్రత్యేక విధులు చెప్పి, స్వధర్మత్యాగం పాఖండానికి దారి తీస్తుందని హెచ్చరించాడు. తరువాత బ్రాహ్మణ-క్షత్రియ-వైశ్య-శూద్ర కర్తవ్యాలు, సామాన్య గుణాలు—సరళత, ప్రసన్నత, క్షమ, వినయం—చెప్పి, ఆశ్రమక్రమమే పరమధర్మసాధనమని వివరించాడు. చివరికి విష్ణుభక్తితో కూడిన కర్మయోగమే అనావృత్తి పరమపదానికి మార్గమని ప్రశంసించాడు।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एतन्निशम्य सनकोदितमप्रमेयं पुण्यं हरेर्दिनभवं निखिलोत्तमं च । पापौघशांतिकरणं व्रतसारमेवं ब्रह्मात्मजः पुनरभाषत हर्षयुक्तः ॥ १ ॥
సూతుడు పలికెను—సనకుడు ఉపదేశించిన, హరి యొక్క పవిత్ర వ్రతదినసంబంధమైన అప్రమేయ పుణ్యము, సర్వోత్తమము, పాపప్రవాహశాంతికరము, వ్రతసారమయిన ఈ బోధను విని, బ్రహ్మపుత్రుడు హర్షంతో మళ్లీ పలికెను।
Verse 2
नारद उवाच । कथितं भवता सर्वं मुने तत्त्वार्थकोविद । व्रताख्यानं महापुण्यं यथावद्धरिभक्तिदम् ॥ २ ॥
నారదుడు పలికెను—ఓ మునీ, తత్త్వార్థకోవిదా, మీరు సమస్తమును వివరించితిరి. ఇప్పుడు హరిభక్తిని ప్రసాదించే ఆ మహాపుణ్య వ్రతాఖ్యానమును యథావిధిగా చెప్పండి।
Verse 3
इदानीं श्रोतुमिच्छामि वर्णाचचारविधिं मुने । तथा सर्वाश्रमाचारं प्रायश्चित्तविधिं तथा ॥ ३ ॥
ఇప్పుడు, ఓ మునీ, వర్ణాచార విధానమును, అలాగే సమస్త ఆశ్రమాచారమును, మరియు ప్రాయశ్చిత్త విధానమును కూడా వినదలచితిని।
Verse 4
एतत्सर्वं महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद । कृपया परया मह्यं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ४ ॥
హే మహాభాగ! మీరు సమస్త తత్త్వార్థాలలో కోవిదులు; పరమ కరుణతో ఈ సమస్తాన్ని నాకు యథావిధిగా, క్రమంగా వివరించవలెను.
Verse 5
सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल यथा भक्तप्रियंकरः । वर्णाश्रमाचारपरैः पूज्यते हरिरव्ययः ॥ ५ ॥
సనకుడు పలికెను—హే మునిశార్దూలా! వినుము; భక్తులకు ప్రియకరుడైన అవ్యయ హరి వర్ణాశ్రమాచారంలో నిష్ఠగలవారిచే ఎలా పూజింపబడునో।
Verse 6
मन्वाद्यैरुदितं यच्च वर्णाश्रमनिबन्धनम् । तत्ते वक्ष्यामि विधिवद्भक्तोऽसि त्वमधोक्षजे ॥ ६ ॥
మనువు మొదలైన ఋషులు ఉపదేశించిన వర్ణాశ్రమ నియమసంహితను నేను నీకు విధివిధానంగా చెప్పుదును; ఎందుకంటే నీవు అధోక్షజుని భక్తుడవు.
Verse 7
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चत्वार एव ते । वर्णा इति समाख्याता एतेषु ब्राह्मणोऽधिकः ॥ ७ ॥
బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులు—ఇవే నాలుగు. వీరిని ‘వర్ణాలు’ అంటారు; వీటిలో బ్రాహ్మణుడు ప్రధానుడిగా గణింపబడును.
Verse 8
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या द्विजाः प्रोक्तास्त्रयस्तथा । मातृतश्चोपनयनाद्दिजत्वं प्राप्यते त्रिभिः ॥ ८ ॥
బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్యులు—ఈ ముగ్గురిని ‘ద్విజులు’ అని చెప్పారు. ఈ ముగ్గురికి ఉపనయన సంస్కారమువలన (మాతృపక్ష నియమానుసారం) ద్విజత్వం లభిస్తుంది.
Verse 9
एतैर्वर्णैः सर्वधर्माः कार्या वर्णानुरुपतः । स्ववर्णधर्मत्यागेन पाषंडः प्रोच्यते बुधैः ॥ ९ ॥
ఈ వర్ణాల ప్రకారం ప్రతి ఒక్కరు తమ తమ వర్ణానుగుణంగా సమస్త ధర్మకర్మలను ఆచరించాలి. స్వవర్ణధర్మాన్ని విడిచినవాడు పాషండుడని బుధులు చెప్పుదురు.
Verse 10
स्वगृह्यचोदितं कर्मद्विजः कुर्वन्कृती भवेत् । अन्यथा पतितो भूयात्सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ १० ॥
తన గృహ్యపరంపరలో విధించిన కర్మలను ద్విజుడు ఆచరించితే కృతార్థుడవుతాడు; లేకపోతే అతడు పతితుడై సమస్త ధర్మానుష్ఠానాల నుండి బహిష్కృతుడవుతాడు.
Verse 11
युगधर्मः परिग्राह्यो वेर्णैरेतैर्यथोचितम् । देशाचारास्तथाग्राह्याः स्मृतिधर्माविरोधतः ॥ ११ ॥
యుగధర్మాన్ని ఈ వర్ణాలు తమకు తగిన విధంగా స్వీకరించాలి. అలాగే స్మృతిధర్మానికి విరుద్ధం కానంతవరకు దేశాచారాలనూ గ్రహించాలి.
Verse 12
कर्मणा मनसा वाचा यत्नाद्धर्म्मं समाचरेत् । अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन्नतु ॥ १२ ॥
కర్మతో, మనసుతో, వాక్కుతో యత్నపూర్వకంగా ధర్మాన్ని ఆచరించాలి. కానీ స్వర్గప్రదం కానిది, లోకనిందితమైనది—ధర్మ్యంగా కనిపించినా—ఆచరించకూడదు.
Verse 13
समुद्रयात्रास्वीकारः कमंडलुविधारणम् । द्विजानामसवर्णासु कन्यासूपयमस्तथा ॥ १३ ॥
సముద్రయాత్రను స్వీకరించకపోవడం, కమండలువును ధరించడం, అలాగే ద్విజులు అసవర్ణ కన్యలతో ఉపయమం (వివాహం) చేయడం—ఇవి ఇక్కడ పేర్కొనబడ్డాయి.
Verse 14
देवराच्च सुतोत्पत्तिर्मधुपर्के पशोर्वधः । मांसादनं तथा श्राद्धे वानप्रस्थाश्रमस्तथा ॥ १४ ॥
దేవరుని ద్వారా సంతానోత్పత్తి, మధుపర్కార్పణలో పశువధ, శ్రాద్ధక్రియలో మాంసభక్షణం, అలాగే వానప్రస్థాశ్రమ నియమాచరణ—ఇవి తమ తమ శాస్త్రవిధి సందర్భంలోనే గ్రహించవలెను।
Verse 15
दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुनर्दानं वराय च । नैष्टिकं ब्रह्मचर्यं च नरमेधाश्चमेधकौ ॥ १५ ॥
అక్షతవిధితో ఒకసారి దత్తమైన కన్యను మళ్లీ దానం చేయడం, మరొక వరునికి ఇవ్వడం; నైష్ఠిక బ్రహ్మచర్య కఠినవ్రతం; అలాగే నరమేధ, మేధక యజ్ఞాలు—ఇవి ఇక్కడ నిందనీయమని పేర్కొనబడినవి।
Verse 16
महाप्रस्थानगमनं गोमेधश्च तथा मखः । एतान्धर्मान्कलियुके वर्ज्यानाहुर्मनीषिणः ॥ १६ ॥
మహాప్రస్థానగమనం, గోమేధం మరియు మఖమనే కొన్ని యజ్ఞకర్మలు—ఇలాంటి ధర్మాచరణలను కలియుగంలో వర్జించవలెనని మునిజనులు ప్రకటించారు।
Verse 17
देशाचाराः परिग्राह्यास्तत्तद्देशगतैर्नरैः । अन्यथा पतितो ज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ १७ ॥
మనిషి ఏ దేశంలో నివసిస్తాడో, ఆ దేశాచారాలను స్వీకరించవలెను; లేకపోతే అతడు పతితుడని—సర్వ ధర్మకర్మల నుండి బహిష్కృతుడని—తెలియవలెను।
Verse 18
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च द्विजोत्तमा । क्रियाः सामान्यतो वक्ष्ये तच्छृणुष्व समाहितः ॥ १८ ॥
ఓ ద్విజోత్తమా! బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్రుల సాధారణ కర్తవ్యక్రియలను నేను ఇప్పుడు సమగ్రంగా చెప్పుదును; నీవు సమాహితచిత్తంతో వినుము।
Verse 19
दानं दद्याद्ब्राह्मणेभ्यस्तथा यज्ञैर्यजेत्सुरान् । वृत्त्यर्थं याचयेच्चैव अन्यानध्यापयेत्तथा ॥ १९ ॥
బ్రాహ్మణులకు దానం ఇవ్వాలి, యజ్ఞముల ద్వారా దేవతలను ఆరాధించాలి. జీవనార్థం యాచించవచ్చు, అలాగే ఇతరులకు బోధించవలెను.
Verse 20
याजयेद्यजने योग्यान्विप्रो नित्योदकी भवेत् । कुर्य्याच्च वेदग्रहणं तथाग्रेश्च परिग्रहम् ॥ २० ॥
విప్రుడు యజ్ఞానికి యోగ్యులైన యజమానుల కోసం యజ్ఞం నిర్వహింపజేయాలి; నిత్యం జలశుద్ధితో (స్నాన-ఆచమనాలతో) పవిత్రుడై ఉండాలి. వేదాధ్యయన-ధారణ చేయాలి మరియు ఆచారానుసారం దక్షిణ/పరిగ్రహం స్వీకరించాలి.
Verse 21
ग्राह्ये द्र्व्ये च पारक्ये समबुद्धिर्भवेत्तथा । सर्वलोकहितं कृर्यान्मृदुवाक्यमुदीरयेत् ॥ २१ ॥
గ్రహించవలసిన ద్రవ్యములోనూ, పరుల స్వత్తులోనూ సమబుద్ధి కలిగి ఉండాలి. సమస్త లోకహితాన్ని ఆచరించి, మృదువాక్యములు పలకాలి.
Verse 22
ऋतावभिगमः पत्न्यां शस्यते ब्राह्मणस्य वै । न कस्याप्यहितं ब्रूयाद्विष्णुपूजापरो भवेत् ॥ २२ ॥
బ్రాహ్మణునికి భార్యను ఋతుకాలంలోనే సమీపించడం ప్రశంసనీయం. ఎవరికీ హానికరమైన మాటలు పలకక, విష్ణుపూజలో పరాయణుడై ఉండాలి.
Verse 23
दद्याद्दानानि विप्रेभ्यः क्षत्रियोऽपि द्विजोत्तम । कुर्य्याच्च वेदग्रहणं यज्ञैर्द्देवान्यजेत्तथा ॥ २३ ॥
హే ద్విజోత్తమా! క్షత్రియుడుకూడా బ్రాహ్మణులకు దానములు ఇవ్వాలి; వేదాధ్యయన-ధారణ చేయాలి మరియు యజ్ఞముల ద్వారా దేవతలను ఆరాధించాలి.
Verse 24
शस्त्राजीवी भवेच्चैव पालयेद्धर्मतो महीम् । दुष्टानां शासनं कुर्य्याच्छिष्टानां पालनं तथा ॥ २४ ॥
అతడు శస్త్రవృత్తితో జీవించి, ధర్మానుసారంగా భూమిని రక్షించాలి. దుష్టులను శిక్షించి, శిష్టులైన సద్గుణులను అలాగే పరిరక్షించాలి.
Verse 25
पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृंषिश्च द्विजसत्तम । वेदस्याध्ययनं चैव वैश्यस्यापि प्रकीर्त्तितम् ॥ २५ ॥
ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా! పశుపాలనం, వాణిజ్యం, వ్యవసాయం—ఇవి వైశ్యుని కర్తవ్యాలుగా చెప్పబడ్డాయి; అలాగే వైశ్యునికి వేదాధ్యయనమూ విధిగా ప్రకటించబడింది.
Verse 26
कुर्याच्च दारग्रहणं धर्माश्चैव समाचरेत् । क्रयविक्रयजर्वापि धनैः कारुक्रियोद्भवैः ॥ २६ ॥
అతడు వివాహం చేసుకొని ధర్మకర్తవ్యాలను యథావిధిగా ఆచరించాలి. అలాగే కౌశల్యకర్మల ద్వారా వచ్చిన ధనంతో క్రయవిక్రయాలు (కొనుగోలు-అమ్మకాలు) కూడా చేయవచ్చు.
Verse 27
दद्याद्दानानि शूद्रोऽपि पाकयज्ञैर्यजेन्न च । ब्राह्मणक्षत्रियविशां शुश्रूषानि रतो भवेत् ॥ २७ ॥
శూద్రుడైనా దానాలు ఇవ్వాలి; కానీ పాకయజ్ఞాలు (వైదిక పాక-యాగాలు) చేయకూడదు. బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్యులకు సేవా-శుశ్రూషలో నిమగ్నుడై ఉండాలి.
Verse 28
ऋतुकालाभिगामीच स्वदारेषु भवेत्तथा । सर्वलोकहितोषित्वं मंगलं प्रियवादिता ॥ २८ ॥
అతడు ఋతుకాలంలోనే తన భార్యను సమీపించాలి. అలాగే సమస్త లోకహితంలో నిమగ్నుడై—ఆచరణలో మంగళకరుడుగా, వాక్యంలో మధురుడుగా ఉండాలి.
Verse 29
अनायासो मनोहर्षस्तितिक्षा नातिमानिता । सामान्यं सर्ववर्णानां मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ २९ ॥
అనాయాసత (సరళత), అంతఃప్రసన్నత, సహనశక్తి, అతిశయ అహంకారాభావం—ఇవి సమస్త వర్ణాలకు సామాన్య ధర్మాలని మునులు ప్రకటించారు।
Verse 30
सर्वे च मुनितां यांति स्वाश्रमोचितकर्मणा । ब्राह्मणः क्षत्रियाचारमाश्रयेदापदि द्विज ॥ ३० ॥
అందరూ తమ తమ ఆశ్రమోచిత కర్మలను ఆచరించుటవలన మునిత్వాన్ని పొందుతారు; అయితే ఆపదలో, ఓ ద్విజా, బ్రాహ్మణుడు క్షత్రియాచారాన్ని ఆశ్రయించవచ్చు।
Verse 31
क्षत्रियोऽपि च विड्वृत्तिमत्यापदि समाश्रयेत् । नाश्रयेच्छूद्रवृत्तिं तु अत्यापद्यपि वै द्विजः ॥ ३१ ॥
క్షత్రియుడు కూడా అత్యంత ఆపదలో వైశ్యవృత్తిని ఆశ్రయించవచ్చు; కానీ ద్విజుడు ఘోర ఆపదలోనూ శూద్రవృత్తిని ఆశ్రయించకూడదు।
Verse 32
यद्याश्रयेद्दिजो मूढस्तदा चांडासतां व्रजेत् । ब्राह्मणक्षत्रियविशां त्रयाणां मुनिसत्तम ॥ ३२ ॥
మూఢుడైన ద్విజుడు అనర్హ ఆశ్రయాన్ని ఆశ్రయిస్తే, అతడు చాండాలస్థితికి పడిపోతాడు; ఓ మునిశ్రేష్ఠా, ఇది బ్రాహ్మణ-క్షత్రియ-వైశ్య ఈ మూడు వర్ణాల విషయమై చెప్పబడింది।
Verse 33
चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः पंचमो नोपपद्यते । ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्च सत्तम ॥ ३३ ॥
నాలుగు ఆశ్రమాలే చెప్పబడ్డాయి; ఐదవది సముచితం కాదు. అవి—బ్రహ్మచారి, గృహస్థుడు, వానప్రస్థుడు, భిక్షువు (సన్యాసి), ఓ సత్తమా।
Verse 34
चतुर्भिराश्रमैरेभिः साध्यते धर्म उत्तमः । विष्णुस्तुष्यति विप्रेंद्र कर्मयोगरतात्मनः ॥ ३४ ॥
ఈ నాలుగు ఆశ్రమాల సమ్యగాచరణముచేత పరమధర్మము సిద్ధించును. ఓ విప్రేంద్రా, కర్మయోగమున నిమగ్నమైన మనస్సుగలవానిపై శ్రీవిష్ణువు తృప్తి పొందును॥
Verse 35
निःस्पृहाशांतमनसः स्वकर्मनिरतस्य च । ततो याति परं स्थानं यतो नावर्त्तते पुनः ॥ ३५ ॥
నిరాసక్తుడై, శాంతమనస్సుతో, స్వకర్మమునే నిమగ్నుడైనవాడు—అతడు తిరిగి రాని పరమస్థానమును పొందును॥
Frequently Asked Questions
Because the text frames svadharma and one’s inherited ritual discipline (gṛhya) as the stabilizing basis of dharmic identity; abandoning them is treated as pāṣaṇḍa-like deviation that disrupts both social order and the devotional aim of worshipping Hari through regulated karma.
It presents a yuga-sensitive dharma: certain severe, exceptional, or archaic rites (especially those involving extreme vows or sacrificial categories) are declared avoidable in Kali, while dharma is redirected toward attainable conduct—ethical speech, restraint, service, gifts, and Viṣṇu-centered karma-yoga.
The four āśramas are taught as the complete framework by which highest dharma is fulfilled; when performed without craving and with tranquility, they culminate in karma-yoga that pleases Viṣṇu and leads to the supreme abode (non-return).