Chandas: Varṇa-gaṇas, Guru-Laghu, Vṛtta-bheda, and Prastāra Procedures
ఈ అధ్యాయంలో సనందనుడు నారదునికి ఛందశ్శాస్త్రాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. ఛందస్సులను వైదికం, లౌకికం అని విభజించి, మాత్రా-ఆధారిత విశ్లేషణ మరియు వర్ణ-ఆధారిత విశ్లేషణ మధ్య తేడాను వివరిస్తాడు. మ, య, ర, స, త, జ, భ, న అనే గణచిహ్నాలు, గురు-లఘు నియమాలు చెప్పబడతాయి; సంయుక్తవ్యంజనాలు, విసర్గం, అనుస్వారం వల్ల అక్షరభారం ఎలా మారుతుందో కూడా స్పష్టం చేస్తాడు. పాదం, యతి (విరామం) నిర్వచించి, పాదసమత్వం ఆధారంగా సమ, అర్ధసమ, విషమ వృత్తభేదాలను తెలియజేస్తాడు. 1 నుండి 26 అక్షరాల వరకు పాదాల లెక్కింపు, దండక రకాలు, గాయత్రీ నుండి అతిజగతీ వరకు ప్రముఖ వైదిక ఛందస్సుల ప్రస్తావన ఉంది. చివరగా ప్రస్తార విధానం, నష్టాంక పునఃప్రాప్తి, ఉద్దిష్ట ప్రక్రియ, సంఖ్య/అధ్వన గణనలను వివరించి, ఇవే వైదిక ఛందస్సుల లక్షణాలని చెప్పి, మరిన్ని వర్గనామాలు తరువాత చెప్పుతానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు।
Shlokas
Verse 1
सनन्दन उवाच । वैदिकं लौकिकं चापि छन्दो द्विविधमुच्यते । मात्रावर्णविभेदेन तच्चापि द्विविधं पुनः ॥ १ ॥
సనందనుడు పలికెను—ఛందస్సు రెండు విధాలుగా చెప్పబడుతుంది: వైదికం మరియు లౌకికం. అది కూడా మాత్రా-భేదం, వర్ణ-భేదం చేత మరల రెండు విధాలుగా ఉంటుంది।
Verse 2
मयौ रसौ तजौ भनौ गुरुर्लघुरपिद्विज । कारणं छंदसि प्रोक्ताश्छन्दःशास्त्रविशारदैः ॥ २ ॥
హే ద్విజా! ‘మ’ ‘య’, ‘ర’ ‘స’, ‘త’ ‘జ’, అలాగే ‘భ’ ‘న’—మరియు ‘గురు’ ‘లఘు’ కూడా—ఛందస్సులో కారణసంజ్ఞలు; ఛందఃశాస్త్రవిశారదులు ఇలా ప్రకటించారు।
Verse 3
सर्वगो मगणः प्रोक्तो मुखलो यगणः स्मृतः । मध्यलो रगणश्वैव प्रांत्यगः सगणो मतः ॥ ३ ॥
‘మ’-గణం అన్ని స్థానాల్లోనూ ఉంటుందని చెప్పారు; ‘య’-గణం ఆరంభంలోనని స్మృతి. ‘ర’-గణం మధ్యలో; ‘స’-గణం పాదాంతంలోనని భావిస్తారు।
Verse 4
तगणोंऽतलघुः ख्यातो मध्यगो जो भआदिगः । त्रिलघुर्नगणः प्रोक्तस्त्रिका वर्णगणा मुने ॥ ४ ॥
‘త’-గణం చివరి అక్షరం లఘువైనదిగా ప్రసిద్ధం; ‘జ’-గణం మధ్యలో లఘువు కలిగి ‘భ’తో ప్రారంభమవుతుంది. ‘న’-గణం మూడు లఘువులని చెప్పారు. హే మునీ! ఇవే వర్ణ-గణాల త్రికాలు।
Verse 5
चतुर्लास्तु गणाः पञ्च प्रोक्ता आर्यादिसंमताः । संयोगश्च विसर्गश्चानुस्वारो लघुतः परः ॥ ५ ॥
ఆర్యాది సంప్రదాయాధికారులు చతుర్లా విధానంలో ఐదు గణాలని చెప్పారు. అలాగే సంయోగం, విసర్గం, అనుస్వారం—ఇవి లఘువు తరువాతి (లఘువును ప్రభావితం చేసే)విగా పరిగణిస్తారు।
Verse 6
लघोर्दीर्घत्वमाख्याति दीर्घो गो लो लघुर्मतः । पादश्चतुर्थभागः स्याद्विच्छेदोयतिरुच्यते ॥ ६ ॥
‘గో’ అనే సూచకంతో లఘువు దీర్ఘమని తెలియజేస్తారు; ‘లో’తో దీర్ఘమూ లఘువుగా గ్రహిస్తారు. ఛందోపాదంలో నాలుగో భాగం ‘పాదం’; విరామాన్ని ‘యతి’ అంటారు।
Verse 7
सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं चापि नारद । तुल्यलक्षणतः पादचतुष्के सममुच्यते ॥ ७ ॥
హే నారదా, వృత్తాలు మూడు విధాలు—సమ, అర్ధసమ, విషమ. నాలుగు పాదాలలో లక్షణాలు సమానంగా ఉంటే దానిని ‘సమ’ అంటారు।
Verse 8
आदित्रिके द्विचतुर्थे सममर्द्धसमं ततम् । लक्ष्म भिन्नं यस्य पादचतुष्के विषमं हि तत् ॥ ८ ॥
ఏ పద్యంలో మొదటి మూడు పాదాలు సమంగా ఉండి, రెండో మరియు నాలుగో పాదాలు అర్ధసమంగా ఉండి, నాలుగు పాదాలలో ఛందో-లక్షణం భిన్నంగా ఉంటే—అది ‘విషమ’ వృత్తం.
Verse 9
एकाक्षरात्समारभ्य वर्णैकैकस्य वृद्धितः । षड्विंशत्यक्षरं यावत्पादस्तावत्पृथक् पृथक् ॥ ९ ॥
ఒక అక్షరం నుండి ప్రారంభించి, ఒక్కొక్క అక్షరాన్ని పెంచుతూ, ఇరవై ఆరు అక్షరాల వరకు ఉన్న ప్రతి పాదాన్ని విడివిడిగా క్రమంగా నిరూపించాలి।
Verse 10
तत्परं चंडवृष्ट्यादिदंडकाः परिकल्पिताः । त्रिभिः षड्भिः पदैर्गाथाः श्रृणु संज्ञा यथोत्तरम् ॥ १० ॥
తదుపరి చండవృష్టి మొదలైన దండక వృత్తాలు నిరూపించబడ్డాయి. అలాగే మూడు నుండి ఆరు పాదాలతో గాథా పద్యాలు ఏర్పడతాయి; వాటి పేర్లు క్రమంగా వినుము।
Verse 11
उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्टान्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टष्टप्च बृहती पंक्तिरेव च ॥ ११ ॥
వాటి పేర్లు—ఉక్తాత్యుక్తా, మధ్యా, ప్రతిష్ఠాన్యా, సుపూర్వికా; అలాగే ఛందస్సుల్లో గాయత్రీ, ఉష్ణిక్, అనుష్టుప్, బృహతీ, పంక్తి కూడా।
Verse 12
त्रिष्टुप्च जगती चैव तथातिजगती मता । शक्करी सातिपूर्वा च अष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते ॥ १२ ॥
త్రిష్టుప్, జగతి, అలాగే అతిజగతి—ఇవి ఛందస్సులుగా ప్రసిద్ధం. తరువాత శక్కరీ, సాతిపూర్వా, ఆపై అష్టి మరియు అత్యష్టి అని సంప్రదాయంలో స్మరించబడతాయి.
Verse 13
धृतिश्च विधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः संकृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः ॥ १३ ॥
ధృతి, విధృతి; కృతి, ప్రకృతి, ఆకృతి; వికృతి, సంకృతి, అలాగే అతికృతి, ఉత్కృతి—ఇవన్నీ కూడా గ్రహించవలెను.
Verse 14
इत्येताश्छन्दसां संज्ञाः प्रस्ताराद्भेदभागिकाः । पादे सर्वगुरौ पूर्वील्लघुं स्थाप्य गुरोरधः ॥ १४ ॥
ఇలా ఛందస్సుల ఈ సాంకేతిక నామాలు ప్రస్తారము నుండి, భేదవిభాగాల ప్రకారం, ఉద్భవిస్తాయి. సర్వగురు పాదంలో ముందరి స్థానంలో గురువు స్థానంలో (దాని క్రింద) ఒక లఘువును స్థాపించాలి.
Verse 15
यथोपरि तथा शेषमग्रे प्रारवन्न्यसेदपि । एष प्रस्तार उदितो यावत्सर्वलघुर्भवेत् ॥ १५ ॥
పై విధంగా మిగిలిన భాగాన్ని కూడా ముందుగా, మొదటినుంచి ప్రారంభించి, స్థాపించాలి. ఇదే ప్రస్తారమని చెప్పబడింది; అంతా ‘సర్వలఘు’ అయ్యేవరకు ఇది కొనసాగుతుంది.
Verse 16
नष्टांकार्द्धे समे लः स्याद्विपम् सैव सोर्द्धगः । उद्दिष्टे द्विगुणानाद्यादंगान्संमोल्य लस्थितान् ॥ १६ ॥
నష్టాంకాన్ని సగం చేసినప్పుడు ఫలితం సమసంఖ్య అయితే ‘ల’ అనే సూచిక వస్తుంది; ‘విపమ్’ విషయంలో కూడా అర్ధ-దశతో కూడిన అదే విధానాన్ని గ్రహించాలి. ‘ఉద్దిష్ట’ ప్రక్రియలో ముందుగా ద్విగుణం చేసి, తరువాత ‘ల’-స్థానంలో ఉన్న అంగాలను కలిపి సమ్మేళనం చేయాలి.
Verse 17
कृत्वा सेकान्वदैत्संख्यामिति प्राहुः पुराविदः । वर्णान्सेकान्वृत्तभवानुत्तराधरतः स्थितान् ॥ १७ ॥
ప్రాచీన ఋషులు ఇలా అన్నారు—‘సేక’లను ఏర్పాటు చేసి వాటి సంఖ్యను చెప్పాలి. ఈ వర్ణ-సేకాలు ఉన్నతం నుండి నిమ్నం వరకు క్రమంగా స్థాపించబడ్డాయి॥१७॥
Verse 18
एकादिक्रमतश्चैकानुपर्य्युपरि विन्यसेत् । उपांत्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्द्धतः ॥ १८ ॥
ఒక్కొక్కటిగా ఆరోహణ క్రమంలో పైపైగా విన్యసించాలి. తరువాత ఉపాంత్యము నుండి ప్రారంభించి, శిరస్సు నుండి దశలవారీగా ఒక్కొక్కటిని విడిచిపెట్టి వెనుదిరగాలి॥१८॥
Verse 19
उपर्याद्याद्गुरोरेवमेकद्व्यादिलगक्रिया । लगक्रियांकसंदोहे भवेत्संख्याविमिश्रिते ॥ १९ ॥
ఇలా గురు (దీర్ఘ) నుండి పైకి సాగుతూ, ఒకటి, రెండు మొదలైన విధంగా లఘు-క్రియలను ప్రయోగించాలి. లఘు-క్రియల వల్ల వచ్చిన అంకసమూహం సంఖ్యతో కలిసిమెలిసి పోతే మిశ్ర సంఖ్య ఏర్పడుతుంది॥१९॥
Verse 20
उद्दिष्टांकसमाहारः सैको वा जनयेदिमाम् । संख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः ॥ २० ॥
ఉద్దిష్ట అంకాల సమాహారం—లేదా ఆ సమాహారానికి ఒకటి కలిపినదీ—ఈ ఫలితాన్ని కలిగిస్తుంది. జ్ఞానులు ‘అధ్వన్’ అనేది సంఖ్య యొక్క ద్విగుణానికి ఒకటి తక్కువైన సంఖ్యనే అని ప్రకటిస్తారు॥२०॥
Verse 21
इत्येतत्किंचिदाख्यातं लक्षणं छंदसां नुने । प्रस्तारोक्तप्रभेदानां नामानांस्त्यं प्रगाहते ॥ २१ ॥
ఇలా నేను ఇప్పుడు వేద ఛందస్సుల లక్షణాలను సంక్షిప్తంగా వివరించాను. తదుపరి, ప్రస్తార విధానంలో చెప్పబడిన వివిధ భేదాల స్థిరనామాలను వివరించబోతున్నాను॥२१॥
Frequently Asked Questions
They denote standard varṇa-gaṇas—three-syllable groupings used to encode guru/laghu patterns—allowing metres to be described, compared, and generated systematically in chandas-śāstra.
Sama has identical metrical characteristics across all four pādas; ardhasama has partial equivalence (typically pairing patterns across pādas); viṣama applies when pāda-patterns differ in a defined uneven arrangement, i.e., the metrical marks are not uniform across the four quarters.
Prastāra enumerates all possible guru/laghu permutations for a given length, while naṣṭāṅka procedures recover a specific pattern or index (“lost figure”) from the enumeration—together enabling a computational approach to metrical classification.