Anūcāna (True Learning), the Vedāṅgas, and Śikṣā: Svara, Sāmavedic Chant, and Gandharva Theory

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा सनंदनस्येत्थं वचनं नारदो मुनिः । असंतुष्ट इव प्राह भ्रातरं तं सनंदनम् ॥ १ ॥

సూతుడు పలికెను—సనందనుని ఈ విధమైన వచనాన్ని విని ముని నారదుడు, తృప్తి చెందనట్టుగా, తన సోదరుడైన సనందనుని సంభోదించి పలికెను.

Verse 2

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं भवतो मया । तथापि नात्मा प्रीयेत श्रृण्वन्हरिकथां मुहुः ॥ २ ॥

నారదుడు పలికెను—భగవన్, నేను అడిగినదంతా మీరు వివరించారు. అయినా నా హృదయం పూర్తిగా తృప్తి చెందడం లేదు, నేను మళ్లీ మళ్లీ హరికథను వింటున్నప్పటికీ.

Verse 3

श्रूयते व्यासपुत्रस्तु शुकः परमधर्मवित् । सिद्धिं सुमहतीं प्राप्तो निर्विण्णोऽवांतरं बहिः ॥ ३ ॥

వినబడుచున్నది—వ్యాసపుత్రుడైన శుకుడు పరమధర్మవేత్త; అతడు అత్యంత మహత్తర సిద్ధిని పొందెను, అంతరంగమునూ బాహ్యమునూ మధ్యవర్తి లోకవ్యవహారాలనుండి విరక్తుడై నిలిచెను।

Verse 4

ब्रह्मन्पुंसस्तु विज्ञानं महतां सेवनं विना । न जायते कथं प्राप्तो ज्ञानं व्यासात्मजः शिशुः ॥ ४ ॥

ఓ బ్రహ్మన్! మహాత్ముల సేవ లేక మనుష్యునిలో నిజమైన వివేకజ్ఞానం జన్మించదు. అయితే వ్యాసపుత్రుడైన బాలుడు శుకుడు ఆ జ్ఞానాన్ని ఎలా పొందెను?

Verse 5

तस्य जन्मरहस्यं मे कमचाप्यस्य श्रृण्वते । समाख्याहि महाभाग मोक्षशास्त्रार्थविद्भवान् ॥ ५ ॥

నేను వినుచున్నాను—అతని జన్మరహస్యమును, దానికి కారణమును కూడా నాకు చెప్పుము. ఓ మహాభాగా! మీరు మోక్షశాస్త్రార్థవేత్త; దయచేసి విశదంగా వివరించుము।

Verse 6

सनंदन उवाच । श्रृणु विप्रप्रवक्ष्यामि शुकोत्पत्तिं समासतः । यां श्रुत्वा ब्रह्मतत्त्वज्ञो जायते मानवो मुने ॥ ६ ॥

సనందనుడు పలికెను: ఓ విప్రా, వినుము—శుకుని ఉత్పత్తిని సంక్షేపంగా చెప్పుదును. ఓ మునీ, ఇది విన్నచో మనుష్యుడు బ్రహ్మతత్త్వజ్ఞుడగును।

Verse 7

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बंधुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ७ ॥

సంవత్సరాలవల్ల కాదు, తెల్లజుట్టువల్ల కాదు, ధనమువల్ల కాదు, బంధువులవల్ల కాదు—మహత్త్వం కలుగదు. ఋషులు ధర్మమర్యాదను స్థాపించారు: నిజంగా శాస్త్రవేత్తయైనవాడే మనలో మహానుడు।

Verse 8

नारद उवाच । अनूचानः कथंब्रह्मन्पुमान्भवति मानद । तन्मे कर्म समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ ८ ॥

నారదుడు పలికెను—హే బ్రహ్మన్, హే మానద! మనిషి నిజంగా అనూచానుడు (సత్య విద్యావంతుడు) ఎలా అవుతాడు? ఆ సాధన, నియమాన్ని నాకు చెప్పుము; వినుటకు నా కుతూహలం గొప్పది।

Verse 9

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि ह्यनूचानस्य लक्षणम् । यज्ज्ञात्वा सांगवेदानामभिज्ञो जायते नरः ॥ ९ ॥

సనందనుడు పలికెను—హే నారదా, వినుము; అనూచానుని లక్షణమును నేను చెప్పుదును. ఇవి తెలిసినవాడు వేదాంగాలతో కూడిన వేదముల నిజ జ్ఞాతగా అవుతాడు।

Verse 10

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं तथा । छंदःशास्त्रं षडेतानि वेदांगानि विदुर्बुधाः ॥ १० ॥

శిక్షా, కల్ప, వ్యాకరణం, నిరుక్తం, జ్యోతిషం మరియు ఛందఃశాస్త్రం—ఈ ఆరు వేదాంగములు అని పండితులు తెలుసుకొందురు।

Verse 11

ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः । वेदाश्चत्वार एवैते प्रोक्ता धर्मनिरूपणे ॥ ११ ॥

ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం మరియు అథర్వవేదం—ఇవే నాలుగు వేదములు అని, ధర్మనిరూపణార్థం ప్రకటించబడినవి।

Verse 12

सांगान्वेदान्गुरोर्यस्तु समधीते द्विजोत्तमः । सोऽनूचानः प्रभवति नान्यथा ग्रंथकोटिभिः ॥ १२ ॥

గురువుని వద్ద వేదాంగాలతో కూడిన వేదములను సమ్యకంగా అధ్యయనం చేసే ద్విజోత్తముడే నిజంగా అనూచానుడు అవుతాడు; కోటి గ్రంథాలు చదివినా ఇతరథా కాదు।

Verse 13

नारद उवाच । अंगानां लक्षणं ब्रूहि वेदानां चापि विस्तरात् । त्वंमस्मासु महाविज्ञः सांगेष्वेतेषु मानद ॥ १३ ॥

నారదుడు పలికెను—వేదాంగాల లక్షణములను, అలాగే వేదములనూ విస్తారంగా చెప్పుము. హే మానదా! ఈ వేదాంగ విషయమున మీరు మా మధ్య మహావిజ్ఞులు.

Verse 14

सनंदन उवाच । प्रश्नभारोऽयमतुलस्त्वया मम कृतो द्विज । संक्षेपात्कथयिष्यामि सारमेषां सुनिश्चितम् ॥ १४ ॥

సనందనుడు పలికెను—హే ద్విజా! నీవు నాపై ప్రశ్నల అతి తులనలేని భారమును ఉంచితివి. అందుచేత వీటి నిశ్చిత సారమును సంక్షేపంగా చెప్పుదును.

Verse 15

स्वरः प्रधानः शिक्षायां कीर्त्तितो मुनिभिर्दिजैः । वेदानां वेदविद्भिस्तु तच्छृणुष्व वदामि ते ॥ १५ ॥

శిక్షాశాస్త్రములో ‘స్వరము’ ప్రధానమని మునులు, ద్విజ పండితులు కీర్తించారు. కనుక వేదవిదులు వేదముల విషయమున చెప్పినదాన్ని వినుము—నేను నీకు వివరిస్తాను.

Verse 16

आर्चिकं गाथिकं चैव सामिकं च स्वरान्तरम् । कृतांते स्वरशास्त्राणां प्रयोक्तव्य विशेषतः ॥ १६ ॥

సమాప్తి భాగములో స్వరశాస్త్ర నియమములను విశేషంగా ప్రయోగించవలెను—ఋక్ విధానమైన ఆర్చికము, గాథా విధానమైన గాథికము, సామ విధానమైన సామికము, మరియు స్వరముల మధ్య సరియైన మార్పు అయిన స్వరాంతరము.

Verse 17

एकांतरः स्वरो ह्यप्सु गाथासुद्व्यंतरः स्वरः । सामसु त्र्यंतरं विद्यादेतावत्स्वरतोऽन्तरम् ॥ १७ ॥

ఋక్ మంత్రాలలో స్వరాంతరం ఒక దశ; గాథాలలో రెండు దశలు; సామగానములో మూడు దశలు అని తెలుసుకోవలెను—స్వరభేదము ఇంతటిదే.

Verse 18

ऋक्सामयजुरंगानि ये यज्ञेषु प्रयुंजते । अविज्ञानाद्धि शिक्षायास्तेषां भवति विस्वरः ॥ १८ ॥

యజ్ఞాలలో ఋగ్, సామ, యజుర్వేదాల అంగాలను వినియోగించే వారు, శిక్షాశాస్త్రం (ఉచ్చారణ-ధ్వనిశాస్త్రం) యొక్క సమ్యక్ జ్ఞానం లేకపోవడం వల్ల వారి పాఠంలో స్వరభ్రంశం కలిగి జపం తప్పుగా జరుగుతుంది।

Verse 19

मंत्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेंद्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥ १९ ॥

స్వరంలో గానీ వర్ణంలో గానీ లోపమున్న, లేదా తప్పుగా ప్రయోగించిన మంత్రం ఆశించిన అర్థాన్ని చెప్పదు। ఆ వాక్యమే వజ్రంలా మారి యజమానునికి హాని చేస్తుంది; ‘ఇంద్రశత్రు’ అనే పదం స్వరదోషం వల్ల నాశనకారణమైనట్లే।

Verse 20

उरः कंठः शिरश्चैव स्थानानि त्रीणि वाङ्मये । सवनान्याहुरेतानि साम वाप्यर्द्धतोंऽतरम् ॥ २० ॥

వాగ్మయ శాస్త్రంలో ఉచ్చారణానికి మూడు స్థానాలు—ఉరః (ఛాతి), కంఠం, శిరస్సు—అని ప్రసిద్ధం. ఇవే సవనాలు అని చెప్పబడతాయి; సామగానం కూడా వీటి మధ్య అర్ధాంతరంలో ఉందని పేర్కొంటారు।

Verse 21

उरः सप्तविवारं स्यात्तथा कंठस्तथा शिरः । न च शक्तोऽसि व्यक्तस्तु तथा प्रावचना विधिः ॥ २१ ॥

ఉరస్సుకు ఏడు వివరాలు ఉన్నాయి; అలాగే కంఠానికి, అలాగే శిరస్సుకు కూడా. అయినా నీవు ప్రావచన (పాఠ-వ్యాఖ్యాన) విధానాన్ని స్పష్టంగా చెప్పలేకపోతున్నావు।

Verse 22

कठकालापवृत्तेषु तैत्तिराह्वरकेषु च । ऋग्वेदे सामवेदे च वक्तव्यः प्रथमः स्वरः ॥ २२ ॥

కఠ, కాలాప, వృత్త సంప్రదాయాలలోను, తైత్తిరీయ మరియు ఆహ్వరక శാഖలలోను, అలాగే ఋగ్వేదం మరియు సామవేదంలోను—ప్రథమ (ప్రధాన) స్వరాన్ని ఉచ్చరించవలెనని విధి.

Verse 23

ऋग्वेदस्तु द्वितीयेन तृतीयेन च वर्तते । उच्चमध्यमसंघातः स्वरो भवति पार्थिवः ॥ २३ ॥

ఋగ్వేద పఠనం ద్వితీయ, తృతీయ స్వరాలతో జరుగుతుంది. ఉన్నత–మధ్య స్వరాల సంగమంతో ‘పార్థివ’ స్వరం ఉద్భవిస్తుంది.

Verse 24

तृतीय प्रथमक्रुष्टा कुर्वंत्याह्वरकान् स्वरान् । द्वितीयाद्यास्तु मद्रांतास्तैत्तिरीयाश्चतुःस्वरान् ॥ २४ ॥

తృతీయ వర్గం—ప్రథమ-క్రుష్టా మొదలుకొని—ఆహ్వరక స్వరాలను వినియోగిస్తుంది. ద్వితీయ వర్గం (మద్రా వరకు) మరియు తైత్తిరీయులు నాలుగు స్వరాలతో పఠిస్తారు.

Verse 25

प्रथमश्च द्वितीयश्च तृतीयोऽथ चतुर्थकः । मंद्रः क्रुष्टो मुनीश्वर एतान्कुर्वंति सामगाः ॥ २५ ॥

ప్రథమ, ద్వితీయ, తృతీయ, చతుర్థ; అలాగే మంద్ర, క్రుష్ట—ఓ మునీశ్వరా—ఇవే సామగానులు వినియోగించే స్వర విభాగాలు.

Verse 26

द्वितीयप्रथमावेतौ नांडिभाल्लविनौ स्वरौ । तथा शातपथावेतौ स्वरौ वाजसनेयिनाम् ॥ २६ ॥

ఈ రెండు స్వరాలు నాండిభాల్ల, లవిన సంప్రదాయాల్లో ‘ద్వితీయ’ మరియు ‘ప్రథమా’గా ప్రసిద్ధం. వాజసనేయులలో కూడా ఇవే ‘శాతపథ’ సంప్రదాయం ప్రకారం గుర్తించబడతాయి.

Verse 27

एते विशेषतः प्रोक्ताः स्वरा वै सार्ववैदिकाः । इत्येतच्चरितं सर्वं स्वराणां सार्ववैदिकम् ॥ २७ ॥

ఈ స్వరాలు ప్రత్యేకంగా ‘సార్వవైదిక’మని, అంటే అన్ని వేదాలకు సామాన్యమని బోధించబడ్డాయి. ఇట్లా సార్వవైదిక స్వరాల సమగ్ర వివరణ ముగిసింది.

Verse 28

सामवेदे तु वक्ष्यामि स्वराणां चरितं यथा । अल्पग्रंथं प्रभूतार्थं सामवेदांगमुत्तमम् ॥ २८ ॥

ఇప్పుడు సామవేద సంబంధంగా స్వరాల యథార్థ గతి-విధానాన్ని నేను వివరిస్తాను. ఇది సామవేదానికి ఉత్తమాంగము—గ్రంథం చిన్నది, అర్థం అపారము॥२८॥

Verse 29

तानरागस्वरग्राममूर्च्छनानां तु लक्षणम् । पवित्रं पावनं पुण्यं यथा तुभ्यं प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥

తాన, రాగ, స్వర, గ్రామ, మూర్ఛనా ల లక్షణాలు నీకు యథావిధిగా చెప్పబడినవి. ఈ బోధనలు పవిత్రమైనవి, పావనమైనవి, పుణ్యప్రదమైనవి॥२९॥

Verse 30

शिक्षामाहुर्द्विजातीनामृग्यजुः सामलक्षणम् । सप्त स्वरास्रयो ग्रामा मृर्छनास्त्वेकविंशतिः ॥ ३० ॥

ద్విజులకు శిక్షను ఋక్, యజుః, సామ సంప్రదాయాల లక్షణవిద్యగా అంటారు. ఇది ఏడు స్వరాలపై ఆధారపడినది; గ్రామాలు ఏడు, మూర్ఛనాలు ఇరవై ఒకటి॥३०॥

Verse 31

ताना एकोनपंचाशदित्येतस्स्वरमंडलम् । षड्जश्च ऋषभश्चैव गांधारो मध्यमस्तथा ॥ ३१ ॥

తానాలు నలభై తొమ్మిది అని చెప్పబడినవి—ఇదే స్వరమండలపు సంపూర్ణ వ్యవస్థ. వీటిలో షడ్జ, ఋషభ, గాంధార, అలాగే మధ్యమ ఉన్నాయి॥३१॥

Verse 32

पंचमो धैवतश्चैवं निषादः सप्तमः स्वरः । षड्जमध्यमगांधारास्त्रयो ग्रामाः प्रकीर्तिताः ॥ ३२ ॥

పంచమ స్వరం ధైవతము; నిషాదము ఏడవ స్వరం. షడ్జ, మధ్యమ, గాంధార—ఈ మూడు గ్రామాలు ప్రకటించబడ్డాయి॥३२॥

Verse 33

भूर्ल्लोकाज्जायते षड्जो भुवर्लोकाञ्च मध्यमः । स्वर्गाभ्राच्चैव गांधारो ग्रामस्थानानि त्रीणि हि ॥ ३३ ॥

భూర్లోకమునుండి షడ్జ స్వరం జన్మిస్తుంది, భువర్‌లోకమునుండి మధ్యమం; స్వర్గమునుండి గాంధారం ఉద్భవిస్తుంది. ఇవే గ్రామస్థానములైన మూడు మూలాధారములు అని స్మృతిలో చెప్పబడింది.

Verse 34

स्वराणां च विशेषेण ग्रामरागा इति स्मृताः । विंशतिर्मध्यमग्रामे षड्जग्रामे चतुर्दश ॥ ३४ ॥

స్వరాల ప్రత్యేక విన్యాసములు ‘గ్రామరాగములు’ అని స్మృతిలో చెప్పబడినవి. మధ్యమగ్రామంలో ఇరవై, షడ్జగ్రామంలో పద్నాలుగు ఉన్నాయి.

Verse 35

तानान्पंचदशेच्छंति गांधारे सामगायिनाम् । नदी विशाला सुमुखी चित्रा चित्रवती मुखा ॥ ३५ ॥

గాంధారదేశంలో సామగానులు పాడువారు పదిహేను తానములను అంగీకరిస్తారు. నదులు—విశాలా, సుముఖీ, చిత్రా, చిత్రవతీ, ముఖా.

Verse 36

बला चाप्यथ विज्ञेया देवानां सप्त मूर्छनाः । आप्यायिनी विश्वभृता चंद्रा हेमा कपर्दिनी ॥ ३६ ॥

‘బలా’ మొదలైనవి దేవతల ఏడు మూర్ఛనలుగా తెలుసుకోవాలి—ఆప్యాయినీ, విశ్వభృతా, చంద్రా, హేమా, కపర్దినీ—ఇవి దివ్య స్వరప్రవాహాలు.

Verse 37

मैत्री च बार्हती चैव पितॄणां सप्त मूर्छनाः । षड्जे तूत्तरमंद्रा स्यादृषभे चाभिरूहता ॥ ३७ ॥

‘మైత్రీ’ మరియు ‘బార్హతీ’—ఇవి పితృదేవతల ఏడు మూర్ఛనలలో చేరినవే. షడ్జలో ఇది ఉత్తరమంద్రగా చెప్పబడుతుంది; ఋషభలో పైకి ఆరోహిస్తుంది.

Verse 38

अश्वक्रांता तु गांधारे तृतीया मूर्च्छना स्मृता । मध्यमे खलु सौवीरा हृषिका पंचमे स्वरे ॥ ३८ ॥

గాంధార స్వరంపై ఆధారపడిన మూడవ మూర్చ్ఛన ‘అశ్వక్రాంతా’ అని స్మరించబడుతుంది. మధ్యమంలో అదే ‘సౌవీరా’, పంచమ స్వరంలో ‘హృషికా’ అని పిలువబడుతుంది॥

Verse 39

धैवते चापि विज्ञेया मूर्छना तूत्तरा मता । निषादे रजनीं विद्यादृषीणां सप्त मूर्छनाः ॥ ३९ ॥

ధైవత స్వరంలో ‘ఉత్తరా’ అనే మూర్చ్ఛనను తెలుసుకోవాలి. నిషాద స్వరంలో ‘రజనీ’ అనే మూర్చ్ఛనను గ్రహించాలి; ఇలా ఋషులు ఏడు మూర్చ్ఛనలను ఉపదేశించారు॥

Verse 40

उपजीवंति गंधर्वा देवानां सप्त मूर्छनाः । पितॄणां मूर्च्छनाः सप्त तथा यक्षा न संशयः ॥ ४० ॥

దేవతల ఏడు మూర్చ్ఛనల ద్వారానే గంధర్వులు జీవనాధారం పొందుతారు. అలాగే పితృదేవతల ఏడు మూర్చ్ఛనలు, యక్షులకూ అదే—ఇందులో సందేహం లేదు॥

Verse 41

ऋषीणां मूर्छनाः सप्त यास्त्विमा लौकिकाः स्मृताः । षङ्जः प्रीणाति वै देवानृषीन्प्रीणाति चर्षभः ॥ ४१ ॥

ఋషుల ఏడు మూర్చ్ఛనలు ఇవే లోకవ్యవహారంలో ప్రాచుర్యంగా స్మరించబడుతున్నవి. స్వరాలలో షడ్జ దేవతలను ఆనందింపజేస్తుంది; ఋషభ ఋషులను ఆనందింపజేస్తుంది॥

Verse 42

पितॄन् प्रीणाति गांधारो गंधर्वान्मध्यमः स्वरः ॥ देवान्पितॄनृषींश्चैव स्वरः प्रीणाति पंचमः ॥ ४२ ॥

గాంధార స్వరం పితృదేవతలను ఆనందింపజేస్తుంది; మధ్యమ స్వరం గంధర్వులను ఆనందింపజేస్తుంది. పంచమ స్వరం దేవతలను, పితృలను, ఋషులను కూడా ప్రసన్నం చేస్తుంది॥

Verse 43

यक्षान्निषादः प्रीणाति भूतग्रामं च धैवतः । गानस्य तु दशविधा गुणवृत्तिस्तु तद्यथा ॥ ४३ ॥

నిషాద స్వరం యక్షులను ఆనందింపజేస్తుంది; ధైవత స్వరం భూతగణాన్ని తృప్తిపరుస్తుంది. ఇక గానంలోని గుణవృత్తి పది విధాలుగా చెప్పబడుతుంది—ఇదిగో అలాగే।

Verse 44

रक्तं पूर्णमलंकृतं प्रसन्नं व्यक्तं विक्रुष्टं श्लक्ष्णं समं सुकुमारं मधुरमिति गुणास्तत्र रक्तं नाम वेणुवीणास्वराणामेकीभावं रक्तमित्युच्यते पूर्णं नाम स्वरश्रुतिपूरणाच्छंदः पादाक्षरं संयोगात्पूर्णमित्युच्यते अलंकृतं नामोरसि शिरसि कंठयुक्तमित्यलंकृतं प्रसन्नं नामापगतागद्गदनिर्विशंकं प्रसन्नमित्युच्यते व्यक्तं नाम पदपदार्थप्रकृतिविकारागमनोपकृत्तद्धितसमासधातुनिपातोपसर्गस्वरलिंगं वृत्तिवार्त्तिकविभक्त्यर्थवचनानां सम्यगुपपादनं व्यक्तमित्युच्यते विक्रुष्टं नामोञ्चैरुञ्चारितं व्यक्तपदाक्षरं विक्रुष्टमित्युच्यते श्लेक्ष्णं नाम द्रुतमविलंबितमुच्चनीचप्लुतसमाहारहेलतालोपनयादिभिरुपपादनाभिः श्लक्ष्णमित्युच्यते समं नामावापनिर्वापप्रदेशे प्रत्यंतरस्थानानां समासः सममित्युच्यते सुकुमारं नाम मृदुपदवर्णस्वरकुहगरणयुक्तं सुकुमारमित्युच्यते मधुरं नाम स्वभावोपनीतललितपदाक्षरगुणसमृद्धं मधुरमित्युच्यते एवमेतैर्दशभिर्गुणैर्युक्तं गानं भवति ॥ १ ॥

గాన గుణాలు—రక్తం, పూర్ణం, అలంకృతం, ప్రసన్నం, వ్యక్తం, విక్రుష్టం, శ్లక్ష్ణం, సమం, సుకుమారం, మధురం. ‘రక్తం’ అంటే వేణు-వీణ స్వరాలు ఏకమవడం; ‘పూర్ణం’ అంటే స్వర-శ్రుతులను నింపి ఛందస్సు పాదాక్షరాలను సంపూర్ణం చేయడం; ‘అలంకృతం’ అంటే వక్షస్థలం, శిరస్సు, కంఠం ఆధారంగా శోభించేది; ‘ప్రసన్నం’ అంటే తడబాటు, సందేహం లేని నిర్మలం; ‘వ్యక్తం’ అంటే పదార్థాలు, వ్యాకరణ నిర్మాణం (ధాతు, ప్రత్యయ, సమాస మొదలైనవి) సరిగా స్థాపించడం; ‘విక్రుష్టం’ అంటే ఉన్నత స్వరంతో స్పష్ట ఉచ్చారణ; ‘శ్లక్ష్ణం’ అంటే వేగంగా, ఆలస్యం లేకుండా, ఎత్తు-తక్కువ-ప్లుత స్వరాలు, తాళ-లయలతో మృదువుగా నడిపేది; ‘సమం’ అంటే స్వరం ఎత్తడం-దించడం చోట మధ్యస్థానాలు సమంగా కలవడం; ‘సుకుమారం’ అంటే మృదు అక్షర-స్వరాలతో సౌమ్యం; ‘మధురం’ అంటే సహజ లలితత్వంతో గుణసంపన్నం. ఈ పది గుణాలతో గానం సంపూర్ణమవుతుంది।

Verse 45

भवन्ति चात्र श्लोकाः । शंकितं भीषणं भीतमुद्धुष्टमनुनासिकम् । काकस्वरं मूर्द्धगतं तथा स्थानविवर्जितम् ॥ ४४ ॥

ఇక్కడ శ్లోకాలు—సందేహభరితం, భయంకరం, భీతితో కూడినది, అతిగా కర్కశం, అనునాసికం; కాకస్వరంలా ఉండేది, మస్తకస్థానంనుండి వచ్చేది, సరైన ఉచ్చారణస్థానాలు లేనిది—ఇవన్నీ దోషాలుగా చెప్పబడతాయి।

Verse 46

विस्तरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् । व्याकुलं तालहीनं च गीतिदोषाश्चतुर्दश ॥ ४५ ॥

అతిగా విస్తరించడం (లాగడం), రసహీనత, విడివిడిగా చెదరడం, అసమానంగా తాకడం, వ్యాకులత, తాళం లేకపోవడం—ఇవి (మొదలైనవి) గీతిదోషాలు; మొత్తం పద్నాలుగు అని చెప్పబడింది।

Verse 47

आचार्याः सममिच्छंति पदच्छेदं तु पंडिताः । स्त्रियो मधुरमिच्छंति विक्रुष्टमितरे जनाः ॥ ४६ ॥

ఆచార్యులు సమంగా, మితంగా పాడటాన్ని ఇష్టపడతారు; పండితులు పదచ్ఛేదం—స్పష్ట పదవిభాగం—కోరుతారు. స్త్రీలు మధుర స్వరాన్ని కోరుతారు; ఇతర జనులు ఉన్నతంగా, బలంగా (విక్రుష్టంగా) పలకడాన్ని ఇష్టపడతారు।

Verse 48

पद्मपत्रप्रभः षङ्ज ऋषभः शुकपिंजरः । कनकाभस्तु गांधारो मध्यमः कुंदसन्निभः ॥ ४७ ॥

షడ్జ స్వరం పద్మపత్రంలా ప్రకాశిస్తుంది; ఋషభం శుకపక్షంలా పింగళవర్ణం. గాంధారం కనకవర్ణంగా, మధ్యమం కుందపుష్పంలా శ్వేతంగా ఉంటుంది.

Verse 49

पंचमस्तु भवेत्कृष्णः पीतकं धैवतं विदुः । निषादः सर्ववर्णः स्यादित्येताः स्वरवर्णताः ॥ ४८ ॥

పంచమ స్వరం కృష్ణవర్ణమని, ధైవతం పీతవర్ణమని పండితులు చెబుతారు. నిషాదం సర్వవర్ణమయమని—ఇదే స్వరాల వర్ణలక్షణం.

Verse 50

पंचमो मध्यमः षङ्ज इत्येते ब्राह्मणाः स्मृताः । ऋषभो धैवतश्चापीत्येतौ वै क्षत्रियावुभौ ॥ ४९ ॥

పంచమ, మధ్యమ, షడ్జ—ఇవి బ్రాహ్మణ స్వరాలుగా స్మృతిలో చెప్పబడ్డాయి. ఋషభం మరియు ధైవతం—ఈ రెండూ క్షత్రియ స్వరాలుగా పేర్కొనబడ్డాయి.

Verse 51

गांधारश्च निषादश्च वैश्यावर्द्धेन वै स्मृतौ । शूद्रत्वं विधिनार्द्धेन पतितत्वान्न संशयः ॥ ५० ॥

గాంధారం మరియు నిషాదం—స్మృతిలో అర్ధభాగంగా వైశ్యులుగా స్మరించబడ్డాయి. విధి ప్రకారం అర్ధభాగంగా శూద్రులుగా కూడా; పతితస్థితి కలుగుతుందనడంలో సందేహం లేదు.

Verse 52

ऋषभो मूर्छितवर्जितो धैवतसहितश्च पंचमो यत्र । निपतति मध्यमरागे स निषादं षाङ्जवं विद्यात् ॥ ५१ ॥

మధ్యమ రాగంలో పంచమం ధైవతంతో కలిసి అవరోహించి, ఋషభంలోని మూర్ఛిత గమనాన్ని వదిలినప్పుడు—ఆ నిషాదాన్ని షాంజవం (షడ్జాధారితం) అని గుర్తించాలి.

Verse 53

यदि पंचमो विरमते गांधारश्चांतरस्वरो भवति । ऋषभो निषादसहितस्तं पंचममीदृशं विद्यात् ॥ ५२ ॥

పంచమ స్వరం వినిపించకపోతే, గాంధారం అంతఃస్వరముగా అవుతుంది; ఋషభం నిషాదంతో కలిసి ఈ విధంగా పంచమమని గ్రహించాలి.

Verse 54

गांधारस्याधिपत्येन निषादस्य गतागतैः । धैवतस्य च दौर्बल्यान्मध्यमग्राम उच्यते ॥ ५३ ॥

గాంధారానికి ప్రాధాన్యం ఉండటం, నిషాదం ముందుకు-వెనుకకు సంచరించడం, ధైవతం బలహీనమవడం వలన దీనిని ‘మధ్యమగ్రామం’ అంటారు.

Verse 55

ईषत्पृष्टो निषादस्तु गांधारश्चाधिको भवेत् । धैवतः कंपितो यत्र स षङ्गयाम ईरितः ॥ ५४ ॥

నిషాదం స్వల్పంగా మాత్రమే తాకబడుతూ, గాంధారం ప్రధానంగా నిలిచి, ధైవతం కంపిత స్వరంతో పలికే చోట—ఆ విధానాన్ని ‘షంగయామ’ అని ప్రకటించారు.

Verse 56

अंतरस्वरसंयुक्तः काकलिर्यत्र दृश्यते । तं तु साधारितं विद्यात्पंचमस्थं तु कैशिकम् ॥ ५५ ॥

అంతఃస్వరంతో కలిసి కాకలి స్వరం వినిపించే చోట దానిని ‘సాధారితం’ అని తెలుసుకోవాలి; అది పంచమంపై నిలిచినప్పుడు ‘కైశికం’ అని పిలుస్తారు.

Verse 57

कैशिकं भावयित्वा तु स्वरैः सर्वैः समंततः । यस्मात्तु मध्यमे न्यासस्तस्मात्कैशिकमध्यमः ॥ ५६ ॥

అన్ని స్వరాలతో చుట్టూ కైశికాన్ని సంపూర్ణంగా వికసింపజేసిన తరువాత, దాని న్యాసం మధ్యమంపై ఉండుటవలన దీనిని ‘కైశికమధ్యమ’ అని అంటారు.

Verse 58

काकलिर्दृश्यते यत्र प्राधान्यं पंचमस्य तु । कश्यपः कैशिकं प्राह मध्यमग्रामसंभवम् ॥ ५७ ॥

యెక్కడ కాకలీ స్వరం దర్శనమై పంచమ స్వరానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుందో, అక్కడ కశ్యపుడు మధ్యమగ్రామసంభవమైన ఆ రాగభేదాన్ని ‘కైశికం’ అని ప్రకటించాడు।

Verse 59

गेति गेयं विदुः प्राज्ञा धेति कारुप्रवादनम् । वेति वाद्यस्य संज्ञेयं गंधर्वस्य प्ररोचनम् ॥ ५८ ॥

ప్రాజ్ఞులు ఇలా తెలుసుకొంటారు—‘గేతి’ అనేది పాడవలసిన గేయానికి పేరు; ‘ధేతి’ అనేది కళల నైపుణ్య ప్రదర్శన; ‘వేతి’ అనేది వాద్యసంగీతానికి సంజ్ఞ—ఇవే గంధర్వవిద్యకు హర్షకరమైన అంశాలు।

Verse 60

सामवेदस्य स्वराणां सङ्गीतशास्त्रस्य स्वरेभ्यः तुलना । सामवेदः । सङ्गीतशास्त्रः । क्रुष्ट * । पञ्चमः । प्रथमः ॥ १ ॥

ఇప్పుడు సామవేద స్వరాలను సంగీతశాస్త్ర స్వరాలతో పోలిక—సామవేదంలోని ఒక స్వరం సంగీతశాస్త్రంలో ‘క్రుష్ట’ అని పిలవబడుతుంది; సామవేదంలో అది ‘పంచమ’, సంగీతపద్ధతిలో దానికి ‘ప్రథమ’ అనే పేరు।

Verse 61

मध्यमः । द्वितीयः ॥ २ ॥

‘మధ్యమ’ స్వరాన్ని సంగీతపద్ధతిలో ‘ద్వితీయ’ అని పేర్కొంటారు—ఇదే రెండవది।

Verse 62

गान्धारः । तृतीयः ॥ ३ ॥

‘గాంధార’ స్వరాన్ని సంగీతపద్ధతిలో ‘తృతీయ’ అని పేర్కొంటారు—ఇదే మూడవది।

Verse 63

ऋषभः । चतुर्थः ॥ ४ ॥

(నామం) ఋషభ. (అతడు) నాలుగవాడు॥

Verse 64

षड्जः । मन्द्रः ॥ ५ ॥

షడ్జ—మంద్ర (గంభీర) స్వరంలో॥

Verse 65

धैवतः । अतिस्वार्यः ॥ ६ ॥

ధైవత—అతిస్వార్య (అతిగా ఎత్తు) స్వరంతో॥

Verse 66

निषादः । यः सामगानां प्रथमः स वेणोर्मध्यमः स्वरः । यो द्वितीयः स गांधारस्तृतीयस्त्वृषभः स्मृतः ॥ ५९ ॥

నిషాద: సామగానంలో మొదటి స్వరం వీణ యొక్క మధ్యమ స్వరం. రెండవది గాంధారమని పిలుస్తారు; మూడవది ఋషభమని స్మరించబడుతుంది॥

Verse 67

चतुर्थः षङ्ज इत्याहुः पंचमो धैवतो भवेत् । षष्ठो निषादो विज्ञेयः सप्तमः पंचमः स्मृतः ॥ ६० ॥

నాలుగవ స్వరాన్ని షడ్జమని అంటారు; ఐదవది ధైవతమవుతుంది. ఆరవది నిషాదమని తెలుసుకోవాలి; ఏడవది పంచమమని స్మరించబడుతుంది॥

Verse 68

षङ्जं मयूरो वदति गावो रंभंति चर्षभम् । अजाविके तु गांधारं क्रौंचो वदति मध्यमम् ॥ ६१ ॥

నెమలి షడ్జ స్వరాన్ని పలుకుతుంది; ఆవులు ఋషభ స్వరంలో మ్రోగుతాయి. మేకలు, గొర్రెలలో గాంధార స్వరం ఉంటుంది; క్రౌంచ పక్షి మధ్యమ స్వరాన్ని పలుకుతుంది.