योगस्वरूप-धारणा-समाधि-वर्णनम् (केशिध्वजोपदेशः)

Verse 1

सनन्दन उवाच । एतदध्यात्ममानाढ्यं वचः केशिध्वजस्य सः । खाडिक्योऽमृतवच्छ्रुत्वा पुनराह तमीरयन् 1. ॥ १ ॥

సనందనుడు పలికెను—కేశిధ్వజుని అధ్యాత్మగౌరవముతో నిండిన వచనములను అమృతమువలె విని, ఖాడిక్యుడు అతనిని మరల సంభోదించి మరింతగా అడిగెను।

Verse 2

खाण्डिक्य उवाच । तद् ब्रूहि त्वं महाभाग योगं योगविदुत्तम । विज्ञातयोगशास्त्रार्थस्त्वमस्यां निमिसन्ततौ ॥ २ ॥

ఖాండిక్యుడు అన్నాడు—కాబట్టి, ఓ మహాభాగ్యవంతా, యోగవిదులలో ఉత్తమా, ఆ యోగమును నాకు బోధించుము. యోగశాస్త్రార్థమును నీవు పూర్తిగా తెలిసికొని, ఈ నిమి వంశపరంపరలో ప్రమాణమైన మార్గదర్శివి।

Verse 3

केशिध्वज उवाच । योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम । यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः ॥ ३ ॥

కేశిధ్వజుడు పలికెను—ఓ ఖాండిక్యా, యోగస్వరూపమును నా మాటల ద్వారా వినుము; యందు స్థితుడైన ముని బ్రహ్మలయమును పొందిన తరువాత మరల చ్యుతుడగడు।

Verse 4

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बंधस्य विषयासङ्गि मुक्तेर्निर्विषयं तथा ॥ ४ ॥

మనమే మనుష్యులకు బంధముకును మోక్షముకును కారణము; విషయాసక్తి ఉంటే బంధము, విషయరహితమైతే అదే మోక్షము।

Verse 5

विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा बुधो मनः । चिन्तयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम् ॥ ५ ॥

విషయాల నుండి మనస్సును ఉపసంహరించి, వివేకస్వరూపుడైన బుద్ధిమంతుడు మోక్షార్థం బ్రహ్మస్వరూప పరమేశ్వరుని ధ్యానించాలి।

Verse 6

आत्मभावं नयेत्तेन तद्ब्रह्माध्यापनं मनः । विकार्यमात्मनः शक्त्या लोहमाकर्षको यथा ॥ ६ ॥

ఆ సాధనతో మనస్సును ఆత్మభావంలోకి నడిపించాలి; అప్పుడు మనస్సు బ్రహ్మంలో స్థిరమవుతుంది. స్వంత అంతఃశక్తితో అది మార్పుకు లోనవుతుంది—చుంబకము ఇనుమును ఆకర్షించినట్లు।

Verse 7

आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः । तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीते ॥ ७ ॥

స్వప్రయత్నంపై ఆధారపడిన మనస్సు యొక్క విశిష్ట గతి—ఆ గతి బ్రహ్మంతో కలయిక పొందడమే ‘యోగం’ అని చెప్పబడుతుంది।

Verse 8

एवमत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणम् । यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुरमिधीयते ॥ ८ ॥

ఇలా, అత్యంత విశిష్ట ధర్మానికి లక్షణం ఇదే—యోగం ఎవరిలో స్థితమై ఉంటుందో అతడే నిజమైన యోగి, మోక్షాకాంక్షి ముముక్షువు అని చెప్పబడతాడు।

Verse 9

योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जमानोऽभिधीयते । विनिष्पन्नसमाधिस्तु परब्रह्मोपलब्धिमान् ॥ ९ ॥

యోగాభ్యాసంలో నిమగ్నుడైన యోగి మొదట ‘యోగయుక్తుడు’ అని పిలవబడతాడు; కానీ సమాధి సంపూర్ణంగా సిద్ధించినప్పుడు అతడు పరబ్రహ్మానుభూతి పొందినవాడవుతాడు।

Verse 10

यद्यन्तरायदोषेण दूष्यते नास्य मानसम् । जन्मान्तरैरभ्यसनान्मुक्तिः पूर्वस्य जायते ॥ १० ॥

అంతరాయదోషం వల్ల అతని మనస్సు కలుషితమైనా, జన్మజన్మాంతరాల నిరంతర అభ్యాసం ద్వారా పూర్వాభ్యసిత ముక్తి మళ్లీ ఉద్భవిస్తుంది।

Verse 11

विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिस्तत्रैव जन्मनि । प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयोऽचिरात् ॥ ११ ॥

కాని సమాధి సంపూర్ణంగా పరిపక్వమైన యోగి ఈ జన్మలోనే ముక్తిని పొందుతాడు; యోగాగ్ని అతని సంచిత కర్మరాశిని త్వరగా దహనం చేస్తుంది।

Verse 12

ब्रह्मचर्यमहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् । सेवेतयोगी निष्कामो योगितां स्वमनो नयन् ॥ १२ ॥

నిష్కామ యోగి బ్రహ్మచర్యం, అహింస, సత్యం, అస్తేయం, అపరిగ్రహం ఆచరించి, తన మనస్సును యోగశాసనంలో నడిపించాలి।

Verse 13

स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि नियमान्यमान् । कुर्व्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन्प्रवणं मनः ॥ १३ ॥

స్వాధ్యాయం, శౌచం, సంతోషం, తపస్సు వంటి నియమాలను, అలాగే యమాలను ఆచరించి, మనస్సును పరబ్రహ్మంలో ప్రవణంగా చేయాలి।

Verse 14

एते यमाश्च नियमाः पञ्च पञ्चप्रकीर्तिताः । विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः ॥ १४ ॥

ఇలా యమాలు మరియు నియమాలు—ఐదు ఐదు—ప్రకటించబడ్డాయి। కోరికతో ఆచరిస్తే అవి ప్రత్యేక ఇష్టఫలాలను ఇస్తాయి; నిష్కాములకు అయితే విముక్తిని ప్రసాదిస్తాయి।

Verse 15

एवं भद्रा सनादीनां समास्थाय गुणैर्युतः । यमाख्यैर्नियमाख्यैश्च युञ्जीत नियतो यतिः ॥ १५ ॥

ఈ విధంగా సనకాది మహర్షులు ఉపదేశించిన మంగళకర సాధనల్లో స్థిరంగా నిలిచి, గుణసంపన్నుడైన నియత యతి యమములు, నియమములు అనే ఆచార-నియమాల ద్వారా సాధనలో నిమగ్నుడగవలెను।

Verse 16

प्राणाख्यमवलंबस्थमभ्यासात्कुरुते तु यत् । प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजोऽबीज एव च ॥ १६ ॥

అభ్యాసం ద్వారా ప్రాణాన్ని దాని యథోచిత ఆధారంలో నిలిపి నియంత్రించే సాధననే ప్రాణాయామమని తెలుసుకోవాలి; అది సబీజం, అబీజం అని రెండు విధాలు.

Verse 17

परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ । कुरुतः सद्विधानेन तृतीयः संयमात्तयोः ॥ १७ ॥

సద్విధానంతో నియంత్రితమైన ప్రాణ, అపాన వాయువులు పరస్పరం ఒకదానిని ఒకటి అణచి అధిగమించగా, ఆ రెండింటి సంయమం వల్ల మూడవ వాయు-చలనం ఉద్భవిస్తుంది।

Verse 18

तस्य चालंबनवत्स्थूलं रूपं द्विषत्पते । आलंबनमनन्तस्य योगिनोऽभ्यसतः स्मृतम् ॥ १८ ॥

హే శత్రువులలో ప్రభూ! అభ్యాసంలో ఉన్న యోగికి, మనస్సును స్థిరపరచుటకు, ఆ అనంత పరమేశ్వరుని స్థూలమైన స్పర్శ్య రూపమే ఆలంబనగా ఉపదేశించబడింది।

Verse 19

शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् । कुर्य्याच्चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥ १९ ॥

యోగవేత్త, ప్రత్యాహారంలో పరాయణుడై, శబ్దాది విషయాలకు ఆసక్తి గల ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, వాటిని చిత్తానుసారంగా నడిచేలా చేయవలెను।

Verse 20

वश्यता परमा तेन जायते निश्चलात्मनाम् । इन्द्रि याणामवश्यैस्तैर्न योगी योगसाधकः ॥ २० ॥

ఆ (నియమశిక్ష) వలన నిశ్చలమనస్సు గలవారిలో పరమ వశ్యత, ఆత్మనిగ్రహం కలుగుతుంది. ఇంద్రియాలు అదుపులో లేనివాడు యోగి కాదు, యోగసాధకుడూ కాదు.

Verse 21

प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहरेण चेन्द्रि यैः । वशीकृतैस्ततः कुर्यात्स्थिरं चेतः शुभाश्रये ॥ २१ ॥

ప్రాణాయామంతో ప్రాణవాయువులను, ప్రత్యాహారంతో ఇంద్రియాలను వశపరచి, ఆపై శుభాశ్రయమైన (పవిత్ర ఆలంబనమైన) విషయంపై మనస్సును స్థిరపరచాలి.

Verse 22

खाण्डिक्य उवाच । कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यः शुभाश्रयः । यदाधारमशेषं तु हन्ति दोषसमुद्भवम् ॥ २२ ॥

ఖాండిక్యుడు అన్నాడు—ఓ మహాభాగ! మనస్సుకు శుభాశ్రయమైన ఆ ఆధారాన్ని నాకు చెప్పండి; దానిని ఆశ్రయించగానే దోషాల సమస్త ఉద్భవం నశిస్తుంది.

Verse 23

केशिध्वज उवाच । आश्रयश्चेतसो ज्ञानिन् द्विधा तच्च स्वरूपतः । रूपं मूर्तममूर्तं च परं चापरमेव च ॥ २३ ॥

కేశిధ్వజుడు అన్నాడు—ఓ జ్ఞానీ! మనస్సుకు ఆశ్రయం స్వరూపతః ద్వివిధం: రూపాత్మకం—మూర్తమూ అమూర్తమూ; అలాగే పరమూ అపరమూ.

Verse 24

त्रिविधा भावना रूपं विश्वमेतत्त्रिधोच्यते । ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका ॥ २४ ॥

భావనారూపమైన ఈ విశ్వం త్రివిధమని చెప్పబడుతుంది—(1) బ్రహ్మాఖ్యము, (2) కర్మసంజ్ఞము, (3) ఉభయాత్మకము, రెండింటి స్వభావమును కలది.

Verse 25

कर्मभावात्मिका ह्येका ब्रह्मभावात्मिका परा । उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना ॥ २५ ॥

భావన మూడు విధాలు—ఒకటి కర్మభావముతో, మరొకటి శ్రేష్ఠమైన బ్రహ్మభావముతో, ఇంకొకటి ఉభయస్వరూపమైన మిశ్రమభావనగా ఉంటుంది।

Verse 26

सनकाद्यासदा ज्ञानिन् ब्रह्मभावनया युताः । कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश्चराः ॥ २६ ॥

సనకాది ఋషులు సదా జ్ఞానులు, బ్రహ్మభావనతో యుక్తులు; అయితే దేవాదుల నుండి స్థావర-చర సమస్త జీవులు కర్మభావనచే ప్రవర్తిస్తారు।

Verse 27

हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा । अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना ॥ २७ ॥

హిరణ్యగర్భాది వారిలో కూడా ఇది ద్వివిధం—బ్రహ్మాత్మకమూ కర్మాత్మకమూ. అధికారబోధ కలవారిలో సమ్యక్ భావభావన ఉద్భవిస్తుంది।

Verse 28

अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु । विश्वमेतत्परं चान्यद्भेदभिन्नदृशां नृप ॥ २८ ॥

ఓ నృపా! ప్రత్యేక జ్ఞానాలు, కర్మప్రవృత్తులు క్షీణించని వరకు, భేదదృష్టి కలవారికి ఈ జగత్తు ఒకటి, పరమతత్త్వం మరొకటి అని కనిపిస్తుంది।

Verse 29

प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसन्तोद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २९ ॥

సర్వ భేదాలు లయమైన, కేవలం సత్తామాత్రమైన, ఇంద్రియాలకు అగోచరమైన, వాక్కుకు విషయముకాని, ఆత్మలో అంతర్జాగరణగా ఉద్భవించేది—అదే ‘బ్రహ్మ’ అని పిలువబడే జ్ఞానం।

Verse 30

तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजनस्य च । विश्वस्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः ॥ ३० ॥

అదే విష్ణువుని పరమరూపము—అరూపుడైన, అజన్ముడైన ఆయనది; విశ్వమే స్వరూపముగా గల పరమాత్ముని నానారూప-వైవిధ్య లక్షణము.

Verse 31

न तद्योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः । ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्त्यं यच्चक्षुगोचरम् ॥ ३१ ॥

ఓ రాజా! యోగసాధనతో యుక్తుడు కానివాడు ఆ సూక్ష్మ తత్త్వాన్ని చింతించలేడు; అందుకే కంటికి గోచరమయ్యే హరి యొక్క స్థూలరూపాన్నే ధ్యానించాలి.

Verse 32

हिरण्यगर्भो भगवान्वासवोऽथ प्रजापतिः । मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास्तारका ग्रहाः ॥ ३२ ॥

భగవాన్ హిరణ్యగర్భుడు (బ్రహ్మ), తదుపరి వాసవుడు (ఇంద్ర) మరియు ప్రజాపతి; మరుతులు, వసువులు, రుద్రులు; సూర్యులు, నక్షత్రాలు, గ్రహాలు—ఇవన్నీ దివ్య విశ్వవ్యవస్థలో భాగాలు.

Verse 33

गन्धार्वा यक्षदैत्याश्च सकला देवयोनयः । मनुष्याः पशवः शैला समुद्रा ः सरितो द्रुमाः ॥ ३३ ॥

గంధర్వులు, యక్షులు, దైత్యులు—అలాగే దేవయోనులన్నీ; మనుష్యులు, పశువులు; పర్వతాలు, సముద్రాలు, నదులు, వృక్షాలు—ఇవన్నీ ఆ విశ్వవ్యవస్థలో అంతర్భూతమే.

Verse 34

भूप भूतान्यशेषाणि भूतानां ये च हेतवः । प्रधानादिविशेषान्ताश्चेतनाचेतनात्मकम् ॥ ३४ ॥

ఓ భూపా! సమస్త భూతాలు—మరియు భూతాలకు కారణాలైన తత్త్వాలు కూడా—ప్రధానము నుండి విశేష తత్త్వాల వరకు, చైతన్య-అచైతన్య స్వభావములైనవే.

Verse 35

एकपादं द्विपादं च बहुपादमपादकम् । मूर्त्तमेतद्धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम् ॥ ३५ ॥

ఏకపాదం, ద్విపాదం, బహుపాదం, అపాదం—ఇది హరి యొక్క ప్రత్యక్ష రూపము; ఇది త్రివిధ భావనాధ్యానమయము.

Verse 36

एतत्सर्वमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम् । परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम् ॥ ३६ ॥

ఈ సమస్త విశ్వం—చరాచర జగత్తు—పరబ్రహ్మస్వరూపుడైన విష్ణువు శక్తితో వ్యాప్తమై, ఆధారితమై ఉంది.

Verse 37

विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते ॥ ३७ ॥

విష్ణు శక్తి ‘పరా’ అని చెప్పబడింది; మరొకటి ‘క్షేత్రజ్ఞ’ అని పిలువబడుతుంది; మూడవ శక్తి ‘అవిద్య’ మరియు ‘కర్మ’గా గుర్తించబడుతుంది.

Verse 38

येयं क्षेत्रज्ञशक्तिः सा चेष्टिता नृप कर्मजा । असारभूते संसारे प्रोक्ता तत्र महामते ॥ ३८ ॥

ఓ నృపా! ఈ క్షేత్రజ్ఞశక్తి ‘చేష్టా’ అని పిలువబడుతుంది; ఇది కర్మజన్యము. అసారమైన సంసారంలో, ఓ మహామతీ, ఇట్లు ఉపదేశించబడింది.

Verse 39

संसारतापानखिलानवाप्नोत्यनुसंज्ञितान् । तया तिरोहितत्वात्तु शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता ॥ ३९ ॥

అనుభవంలో తెలిసే సంసార తాపములన్నీ దానిని తాకవు; కానీ ఆ శక్తిచే ఆవృతమై ఉండుటవలన ఈ శక్తి ‘క్షేత్రజ్ఞ’ అని పిలువబడుతుంది.

Verse 40

सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते । अप्राणवत्सु खल्वल्पा स्थावरेषु ततोऽधिका ॥ ४० ॥

హే భూపాలా! సమస్త భూతములలో శక్తి తారతమ్యము గమనింపబడును. నిర్జీవములలో అది అతి స్వల్పము, స్థావరములలో దానికన్నా అధికము॥

Verse 41

सरीसृपेषु तेभ्योऽन्याप्यतिशक्त्या पतत्त्रिषु । पतत्त्रिभ्यो मृगास्तेभ्यः स्वशक्त्या पशवोऽधिकाः ॥ ४१ ॥

సరిసృపములలో వాటికన్నా అధిక శక్తిగలవి పక్షులు. పక్షులకన్నా మృగములు శ్రేష్ఠము; వాటికన్నా స్వశక్తితో పశువులు (పాలిత జంతువులు) అధికము॥

Verse 42

पशुभ्यो मनुजाश्चातिशक्त्या पुंसः प्रभाविताः । तेभ्योऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप ॥ ४२ ॥

పశువులకన్నా మనుష్యులు అధిక శక్తి సామర్థ్యములతో శ్రేష్ఠులు. మనుష్యులకన్నా కూడా, హే నృపా, నాగ, గంధర్వ, యక్షాది దేవగణములు ఉన్నారు॥

Verse 43

शक्रः समस्तदेवेभ्यस्ततश्चातिप्रजापतिः । हिरण्यगर्भोऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः ॥ ४३ ॥

సమస్త దేవతలలో (ప్రధానుడు) శక్రుడని పిలువబడును; వారికన్నా పైగా ప్రజాపతి. దానికన్నా పరమంగా హిరణ్యగర్భుడు—అలా ఆ పరమపురుషుడు తన శక్తి కార్యములచే లక్ష్యింపబడును॥

Verse 44

एतान्यशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव । यतस्तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा ॥ ४४ ॥

హే పార్థివా! ఇవన్నీ అనంత రూపములు నిజముగా ఆయన రూపములే; ఆయన శక్తియోగముచే అవి ఆయనతో యుక్తమై ఉన్నాయి—ఆకాశము అన్నిటిని ధారించునట్లు॥

Verse 45

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते । अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत्सदित्युच्यते बुधैः ॥ ४५ ॥

హే మహామతీ! విష్ణు-సంజ్ఞుడైన పరమేశ్వరుని రెండవ, యోగులు ధ్యానించదగిన రూపం బ్రహ్మ యొక్క అమూర్త స్వరూపం; జ్ఞానులు దానిని ‘సత్’—శుద్ధ సత్తా—అని అంటారు।

Verse 46

समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । नहि स्वरूपरूपं वै रूपमन्यद्धरेर्महत् ॥ ४६ ॥

హే నృపా! ఈ సమస్త శక్తులన్నీ ఆయనలోనే స్థిరంగా ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయి. నిజంగా, హరి యొక్క స్వస్వరూప-రూపం తప్ప మరొక మహత్తర రూపం లేదు।

Verse 47

समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर । देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया ॥ ४७ ॥

హే జనేశ్వరా! ఆయన సమస్త శక్తుల రూపాలను ధరించి ఆ కార్యాన్ని నిర్వహిస్తాడు. తన స్వలీలతో దేవతలు, తిర్యక్‌జంతువులు, మనుష్యులు మొదలైనవారు తమ తమ కర్తవ్యాలలో చలిస్తారు।

Verse 48

जगतामुपकाराय तस्य कर्मनिमित्तजा । चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यविहितात्मिका ॥ ४८ ॥

సర్వ లోకాల ఉపకారార్థం ఆ అప్రమేయ, సర్వవ్యాపి ప్రభువు యొక్క చేష్టా కర్మ-నిమిత్తంతో ప్రదర్శితమవుతుంది; అయినా ఆయన స్వభావం అవిహిత—అశర్త—గానే ఉంటుంది।

Verse 49

तद्रू पं विश्वरूपस्य चिन्त्यं योगयुजा नृप । तस्य ह्यात्मविशुर्द्ध्य्थं सर्वकिल्बिषनाशनम् ॥ ४९ ॥

హే నృపా! యోగయుక్తుడైన సాధకుడు విశ్వరూపుని ఆ రూపాన్ని ధ్యానించాలి; ఎందుకంటే అది ఆత్మవిశుద్ధి కోసం, సమస్త పాప-కల్మషాలను నశింపజేస్తుంది।

Verse 50

यथाग्निरुद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुर्योगिनां सर्वकिल्बिषम् ॥ ५० ॥

గాలి ప్రేరేపించిన ఎత్తైన జ్వాలలతో అగ్ని ఎండిన పొదలను దహించునట్లు, యోగుల చిత్తంలో స్థితుడైన విష్ణువు వారి సమస్త పాప-కల్మషాలను దహించును।

Verse 51

तस्मात्समस्तशक्तीनामाद्यान्ते तत्र चेतसः । कुर्वीत संस्थितं साधु विज्ञेया शुद्धलक्षणा ॥ ५१ ॥

కాబట్టి సమస్త శక్తుల ఆద్యశక్తియందే—ఆరంభమునూ అంతమునూ—మనస్సును సదృఢంగా స్థాపించవలెను; అదే శుద్ధి యొక్క లక్షణమని గ్రహించవలెను।

Verse 52

शुभाश्रयः सचित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः । त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप ॥ ५२ ॥

ఓ రాజా! అదే తత్త్వం చిత్తానికి శుభాశ్రయం; అది సర్వవ్యాపి, ఆత్మస్వరూపము. మూడు స్థితుల భావనను అతిక్రమించి అదే యోగులకు ముక్తికి ఉపాయమగును।

Verse 53

अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः । अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्मयोनयः ॥ ५३ ॥

కానీ ఓ పురుషవ్యాఘ్రా! మనస్సు కల్పనలనే ఆశ్రయించువారు అందరూ అశుద్ధులే; దేవతలు మొదలైనవారూ కర్మజన్య జన్మలే.

Verse 54

मूर्त्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिस्पृहः । एषा वै धारणा ज्ञेया यच्चित्तं तत्र धार्यते ॥ ५४ ॥

భగవంతుని మూర్తిరూపమునందు—ఇతర ఆశ్రయాల పట్ల తృష్ణలేక—చిత్తాన్ని స్థిరపరచినప్పుడు, అదే నిజమైన ధారణ (ఏకాగ్రత) అని తెలుసుకోవాలి।

Verse 55

तत्र मूर्त्तं हरे रूपं यादृक् चिन्त्यं नराधिप । तच्छ्रूयतामनाधारे धारणा नोपपद्यते ॥ ५५ ॥

హే నరాధిపా! అక్కడ హరి యొక్క ఏ సాకార రూపాన్ని ధ్యానించవలెనో అది వినుము; ఆధారం (ఆలంబనం) లేక ధారణ సరిగా కలుగదు.

Verse 56

प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्रायतेक्षणम् । सुकपोलं सुविस्तीर्णं ललाटफलकोज्ज्वलम् ॥ ५६ ॥

ఆయన ముఖము ప్రసన్నమై సుందరముగా ఉండెను; నేత్రములు పద్మపత్రంలా దీర్ఘములు; కపోలములు సుగఠితములు, విశాల లలాటఫలకం ప్రకాశించెను.

Verse 57

समकर्णांसविन्यस्तचारुकर्णोपभूषणम् । कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ ५७ ॥

కర్ణములు-అంసముల రేఖలో సమంగా నిలిచిన సుందర కర్ణాభరణములతో ఆయన విభూషితుడు; గ్రీవ శంఖసదృశము, విశాల వక్షస్థలముపై పవిత్ర శ్రీవత్సచిహ్నము అంకితమై యుండెను.

Verse 58

बलित्रिभङ्गिना भुग्ननाभिना चोदरेण वै । प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुमथवापि चतुर्भुजम् ॥ ५८ ॥

విష్ణువును మనోహర త్రిభంగి భంగిమలో, స్వల్పంగా వంగిన నాభి మరియు గుండ్రని ఉదరంతో ధ్యానించవలెను—దీర్ఘ అష్టభుజుడిగా గాని, లేక చతుర్భుజుడిగా గాని.

Verse 59

समस्थितोरुजघनं सुस्थिराङिघ्रकराम्बुजम् । चिन्तयेद्ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम् ॥ ५९ ॥

ఉరువులు మరియు జఘనము సమంగా స్థితమై, పద్మపాదములు మరియు పద్మహస్తములు స్థిరముగా ఉన్న, నిర్మల పీతాంబరధారి బ్రహ్మస్వరూపుడైన ఆయనను ధ్యానించవలెను.

Verse 60

किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम् । शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गप्रकाशवलयाञ्चितम् ॥ ६० ॥

ఆ ప్రభువు శోభాయమాన కిరీటం, సుందర కేయూరాలు, కటకాలు మొదలైన ఆభరణాలతో విభూషితుడై ఉన్నాడు; శార్ఙ్గ ధనుస్సు, శంఖం, గద, ఖడ్గం అనే ప్రకాశమయ చిహ్నాల కాంతితో వలయింపబడ్డాడు।

Verse 61

चिन्तयेत्तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम् । तावद्यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा ॥ ६१ ॥

యోగి సమాధిలో అంతర్మనస్సును స్థిరపరచి, తन्मయుడై ఆ పరముని ధ్యానించాలి; అక్కడే ధారణ దృఢమయ్యే వరకు. ఓ రాజా! ఇదే ధారణ—అక్కడే స్థిరంగా నిలిచుట.

Verse 62

वदतस्तिष्ठतो यद्वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । नापयाति यदा चित्तात्सिद्धां मन्येत तां तदा ॥ ६२ ॥

మాట్లాడుతూ, నిలుచుంటూ, లేదా స్వేచ్ఛగా కర్మలు చేస్తూనే ఉన్నప్పటికీ—ఆ (పరమస్మృతి) చిత్తం నుండి ఎప్పుడూ తొలగకపోతే, అప్పుడు దానిని సిద్ధస్థితిగా తెలుసుకోవాలి।

Verse 63

ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः । चिन्तयेद्भगवद्रू पं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् ॥ ६३ ॥

తదుపరి జ్ఞాని శంఖం, గద, చక్రం, శార్ఙ్గం మొదలైన వాటిలేని—అత్యంత ప్రశాంతుడై, యజ్ఞోపవీతాన్ని ప్రత్యక్షంగా ధరించిన—భగవంతుని రూపాన్ని ధ్యానించాలి।

Verse 64

सा यदा धारणा तद्वदवस्थानवती ततः । किरीटकेयूरमुखैर्भूषणैः रहितं स्मरेत् ॥ ६४ ॥

ఆ ధారణ అదే విధంగా స్థిరంగా, స్థాపితంగా మారినప్పుడు—కిరీటం, కేయూరాలు మొదలైన ఆభరణాలు లేని (భగవంతుని) స్మరించాలి।

Verse 65

तदेकावयवं चैवं चेतसा हि पुनर्बुधः । कुर्यात्ततोऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत् ॥ ६५ ॥

ఇలా బుద్ధిమంతుడు మనసుతో మళ్లీ ఒక అవయవాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని, అక్కడి నుండి అవయవములు కలిగిన సమగ్ర పరతత్త్వమునకు ప్రవేశించాలి; అప్పుడు అతడు దానియందే గాఢ ప్రణిధానభక్తితో నిలుస్తాడు।

Verse 66

तद्रू पप्रत्यये चैकसंनतिश्चान्यनिःस्पृहा । तद्ध्य्नां प्रथमैरङ्गैः षड्भिर्निष्पाद्यते नृप ॥ ६६ ॥

ఆయన దివ్యరూపప్రత్యయంలో స్థిరత్వం, ఏకాగ్ర తాదాత్మ్యం, ఇతర దేనిపట్లనూ ఆశలేమి—ఓ రాజా—ఆయనపై ధ్యానం మొదటి ఆరు అంగముల (పూర్వసాధనల) ద్వారా సిద్ధమగును।

Verse 67

तस्यैवं कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ६७ ॥

ఇలా ధ్యానసాధనచేత మనస్సు సమస్త కల్పనలేనిదైన ఆ పరతత్త్వ స్వరూపాన్ని గ్రహించినప్పుడు, దానినే ‘సమాధి’ అని అంటారు।

Verse 68

विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव । प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ॥ ६८ ॥

ఓ పార్థివా! పొందవలసిన పరబ్రహ్మ విషయంలో విజ్ఞానమే పొందుటకు సాధనం; మిగిలిన సమస్త భావనలు క్షీణించినప్పుడు ఆత్మనే నిజంగా పొందవలసినదిగా నిలుస్తుంది।

Verse 69

क्षेत्रज्ञकरणीज्ञानं करणं तेन तस्य तत् । निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यो निवर्तते ॥ ६९ ॥

క్షేత్రజ్ఞుడు—దేహక్షేత్ర జ్ఞాత—విషయమై సాధించవలసిన జ్ఞానమే అతనికి సాధనమగును। ముక్తికార్యాన్ని నెరవేర్చిన తరువాత అతడు కృతకృత్యుడై నివృత్తి చెందును।

Verse 70

तद्भावभावनापन्नस्ततोऽसौ परमात्मनः । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ॥ ७० ॥

ఆ పరమ తత్త్వ భావనలో లీనుడైనవాడు అప్పుడు పరమాత్మతో అభేదుడవుతాడు. ఆయన పట్ల కలిగే భేదబుద్ధి అజ్ఞానమూలమే.

Verse 71

विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणाभेदं संमतं कः करिष्यति ॥ ७१ ॥

భేదాన్ని కలిగించే జ్ఞానం పూర్తిగా నశించినప్పుడు, ఆత్మకు బ్రహ్మతో అభేదమనే అంగీకృత భావాన్ని ఇక ఎవరు నిలుపుతారు?

Verse 72

इत्युक्तस्ते मया योगः खाण्डिक्य परिपृच्छतः । संक्षेपविस्तराभ्यां तु किमन्यत्क्रियतां तव ॥ ७२ ॥

ఓ ఖాండిక్యా, నీవు అడిగినందున యోగాన్ని నేను సంక్షేపంగా కూడా, విస్తారంగా కూడా వివరించాను. ఇక నీకోసం నేను మరేమి చేయాలి?

Verse 73

खाण्डिक्य उवाच । कथितो योगसद्भावः सर्वमेव कृतं मम । तवोपदेशात्सकलो नष्टश्चित्तमलो मम ॥ ७३ ॥

ఖాండిక్యుడు అన్నాడు—మీరు యోగத்தின் నిజ స్వరూపాన్ని చెప్పారు; నాకు అన్నీ సిద్ధించాయి. మీ ఉపదేశంతో నా చిత్తమలమంతా నశించింది.

Verse 74

ममेति यन्मया प्रोक्तमसदेतन्न चान्यथा । नरेन्द्र गदितुं शक्यमपि विज्ञेयवेदिभिः ॥ ७४ ॥

‘నాది’ అని నేను చెప్పినది అసత్యమే; అది వేరేలా కాదు. ఓ నరేంద్రా, తెలిసికోవలసిన దానిలో నిపుణులైనవారికీ దానిని పరమసత్యమని చెప్పడం సాధ్యం కాదు.

Verse 75

अहं ममेत्यविद्येयं व्यवहारस्तथानयोः । परमार्थस्त्वसंलाप्यो वचसां गोचरो न यः ॥ ७५ ॥

‘నేను’ ‘నాది’ అనే వ్యవహారం అజ్ఞానజన్యము; దేహధారుల లావాదేవీలు అట్లే సాగుతాయి. కాని పరమార్థము వాక్కులకు అతీతము, మాటల గోచరము కాదు.

Verse 76

तद्गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद्भवता कृतम् । यद्विमुक्तिपरो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाव्ययः ॥ ७६ ॥

కాబట్టి పరమ శ్రేయస్సుకోసం సాగిపో; ఇవన్నీ నీవు నా కొరకు చేసినవే. ఓ కేశిధ్వజా, సంపూర్ణ విముక్తిని లక్ష్యంగా గల అవ్యయ యోగాన్ని నీవు ఉపదేశించితివి.

Verse 77

सनन्दन उवाच । यथार्हपूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः । आजगाम पुरं ब्रह्मंस्ततः केशिध्वजो नृपः ॥ ७७ ॥

సనందనుడు పలికెను—ఆ ఖాండిక్యుడు యథార్హ అతిథి సత్కారము, పూజతో అతనిని గౌరవించాడు. అనంతరం, ఓ బ్రాహ్మణా, రాజు కేశిధ్వజుడు నగరానికి వచ్చెను.

Verse 78

खाण्डिक्योऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये । विशालामगमत्कृष्णे समावेशितमानसः ॥ ७८ ॥

ఖాండిక్యుడు కూడా యోగసిద్ధి కొరకు తన కుమారుని రాజుగా నియమించి, మనస్సును శ్రీకృష్ణునందు పూర్తిగా లీనముచేసి, విశాలా నగరానికి వెళ్లెను.

Verse 79

स तत्रैकान्तिको भूत्वा यमादिगुणसंयुतः । विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्यवाप नृपतिर्लयम् ॥ ७९ ॥

అక్కడ అతడు ఏకాంతనిష్ఠుడై, యమాది గుణసంపత్తితో యుక్తుడై, ‘విష్ణు’ అనే నిర్మల పరబ్రహ్మమందు ఆ నృపతి లయము—అంతిమ ఐక్యము—పొందెను.

Verse 80

केशिध्वजोऽपि मुक्त्यर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः । बुभुजे विषयान्कर्म चक्रे चानभिसन्धितम् ॥ ८० ॥

కేశిధ్వజుడుకూడా మోక్షార్థమై, తన పూర్వకర్మశేషాన్ని క్షయింపజేయుటకు ఉత్సుకుడై, విషయాలను అనుభవించినప్పటికీ ఫలాపేక్షలేక నిష్కామంగా కర్మలను ఆచరించాడు।

Verse 81

स कल्याणोपभोगैश्च क्षीणपापोऽमलस्ततः । अवाप सिद्धिमत्यन्तत्रितापक्षपणीं मुने ॥ ८१ ॥

అప్పుడు అతడు కల్యాణకరమైన అనుభవాలతో కూడి, పాపక్షయంతో శుద్ధుడై నిర్మలుడయ్యాడు; ఓ మునీ, త్రితాపాలను పూర్తిగా నశింపజేసే సిద్ధిని పొందాడు।

Verse 82

एतत्ते कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृष्टवान् । तापत्रयचिकित्सार्थं किमन्यत्कथयामि ते ॥ ८२ ॥

నీవు నన్ను ఏది ప్రశ్నించావో అది అంతా నేను నీకు పూర్తిగా చెప్పాను. త్రితాప చికిత్సార్థం ఇక నేను నీకు మరేమి చెప్పగలను?

Verse 83

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४७ ॥

ఇట్లు శ్రీబృహన్నారదీయపురాణము పూర్వభాగము ద్వితీయపాదములో నలభైఏడవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।