The Explanation of the Twelve-Month Caturthī Vrata

Verse 1

सनातन उवाचग । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि चतुर्थ्यास्ते व्रतान्यहम् । यानि कृत्वा नरा नार्योऽभीष्टान्कामानवाप्नुयुः ॥ १ ॥

సనాతనుడు పలికెను—హే విప్రా, వినుము; చతుర్థీ వ్రతములను నేను వివరిస్తాను. అవి ఆచరించగా నరనారీలు తమ అభీష్ట కోరికలను పొందుదురు।

Verse 2

चैत्रमासचतुर्थ्यां तु वासुदेवस्वरूपिणम् । गणपं सम्यगभ्यर्च्य दत्त्वा कांचनदक्षिणाम् ॥ २ ॥

చైత్రమాస చతుర్థీనాడు వాసుదేవస్వరూపుడైన గణపతిని సమ్యగ్విధిగా ఆరాధించి కాంచనదక్షిణను సమర్పించవలెను।

Verse 3

विप्राय विष्णुलोकं तु गच्छेद्देवनमस्कृतः । वैशाखस्य चतुर्थ्यां तु प्रार्थ्यं संकर्षणाह्वयम् ॥ ३ ॥

దేవతలచే నమస్కృతుడైన వాడు విప్రహితార్థముగా విష్ణులోకమును పొందును; వైశాఖ చతుర్థీనాడు ‘సంకర్షణ’ నామముతో ప్రార్థించవలెను।

Verse 4

गृहस्थद्विजमुख्येभ्यः शंखं दत्त्वा विधानवित् । प्राप्य संकर्षणं लोकं मोदते बहुकल्पकम् ॥ ४ ॥

విధానమును తెలిసినవాడు శ్రేష్ఠ గృహస్థ ద్విజులకు శంఖమును దానమిచ్చి, సంకర్షణలోకమును పొందీ అక్కడ అనేక కల్పములపాటు ఆనందించును।

Verse 5

ज्येष्ठमासचतुर्थ्यां तु प्रार्च्य प्रद्युम्नरूपिणम् । फलं मूलं च युथेभ्यो दत्त्वा स्वर्गं लभेन्नरः ॥ ५ ॥

జ్యేష్ఠ మాస చతుర్థీనాడు ప్రభువును ప్రద్యుమ్నరూపంగా విధివిధానాలతో ఆరాధించి, సమూహాలకు ఫలములు మరియు మూలములు (కందములు) దానం చేస్తే మనిషి స్వర్గాన్ని పొందును।

Verse 6

आषाढस्य चतुर्थ्यां तु संप्रपूज्यानिरुद्धकम् । यतिभ्योऽलाबुपात्राणि दत्त्वाभीष्टं लभेन्नरः ॥ ६ ॥

ఆషాఢ మాస చతుర్థీనాడు ప్రభువు అనిరుద్ధుని విధివిధానాలతో పూజించి, యతులకు అలాబు-పాత్రాలు (సొరకాయ పాత్రలు) దానం చేస్తే మనిషి కోరిన వరాన్ని పొందును।

Verse 7

चतुर्मूर्तिव्रतान्येवं कृत्वा द्वादशवत्सरम् । उद्यापनं विधानेन कर्तव्यं फलमिच्छता ॥ ७ ॥

ఇలా భగవంతుని చతుర్మూర్తులకు అంకితమైన వ్రతాలను పన్నెండు సంవత్సరాలు ఆచరించిన తరువాత, ఫలాన్ని కోరువాడు విధి ప్రకారం ఉద్యాపన (సమాప్తి కర్మ) చేయవలెను।

Verse 8

अन्यज्ज्येष्ठचतुर्थ्यां तु सतीव्रतमनुत्तमम् । कृत्वा गणपतेर्मातुर्लोके मोदेत तत्समम् ॥ ८ ॥

ఇంకా, జ్యేష్ఠ మాస చతుర్థీనాడు ‘సతీ-వ్రతం’ అనే అనుత్తమ వ్రతాన్ని ఆచరించినవాడు గణపతి మాత లోకంలో ఆమెతో సమానమైన సుఖంతో ఆనందించును।

Verse 9

तथाऽषाढचतुर्थ्यां तु व्रतमन्यच्छुभावहम् । रथंतराह्वकल्पस्य ह्यादिभूतं दिनं यतः ॥ ९ ॥

అదేవిధంగా ఆషాఢ మాస చతుర్థీనాడు మరొక శుభప్రద వ్రతం ఉంది; ఎందుకంటే ఆ దినం ‘రథంతర’ అనే కల్పానికి ఆదిదినముగా భావించబడుతుంది।

Verse 10

श्रद्धापूतेन मनसा गणेशं विधिना नरः । पूजयित्वा लभेच्चापि फलं देवादिदुर्गमम् ॥ १० ॥

శ్రద్ధతో పవిత్రమైన మనస్సుతో విధివిధానంగా గణేశుని పూజించిన మనిషి, దేవాదులకు కూడా దుర్లభమైన ఫలాన్ని నిశ్చయంగా పొందుతాడు।

Verse 11

श्रावणस्य चतुर्थ्यां तु जाति चंद्रोदये मुने ॥ ११ ॥

ఓ మునీ! శ్రావణ మాసంలోని చతుర్థీ తిథిన ‘జాతి-చంద్రోదయ’ అనే వ్రతాన్ని ఆచరించాలి।

Verse 12

गणेशाय प्रदद्याच्च ह्यर्घ्यं विधिविदांवरः । लम्बोदरं चतुर्बाहुं त्रिनेत्रं रक्तवर्णकम् ॥ १२ ॥

విధివిధానాలు తెలిసినవారిలో శ్రేష్ఠుడు గణేశునికి అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించాలి—ఆయన లంబోదరుడు, చతుర్బాహువు, త్రినేత్రుడు, రక్తవర్ణుడు।

Verse 13

नानारत्नविभूषाढ्यं प्रसन्नास्यं विचिंतयेत् । आवाहनादिभिः सर्वैरुपचारैः समर्चयेत् ॥ १३ ॥

దేవుని అనేక రత్నాభరణాలతో అలంకరించబడినవాడిగా, ప్రసన్న ముఖముతో ఉన్నవాడిగా ధ్యానించాలి; ఆపై ఆవాహనాది సమస్త ఉపచారాలతో సంపూర్ణంగా అర్చించాలి।

Verse 14

नैवेद्यं मोदकं दद्याद्गणेशप्रीतिदायकम् । एवं व्रतं विधायाथ भुक्त्वा मोदकमेव च ॥ १४ ॥

గణేశునికి ప్రీతిని కలిగించే మోదకాన్ని నైవేద్యంగా సమర్పించాలి. ఈ విధంగా వ్రతాన్ని విధిపూర్వకంగా చేసి, తరువాత మోదకమే భుజించాలి।

Verse 15

सुखं स्वप्यान्निशायां तु भूमावेव कृतार्चनः । व्रतस्यास्य प्रभावेण कामान्मनसि चिंतितान् ॥ १५ ॥

ఆరాధన చేసిన తరువాత అతడు రాత్రి నిరావరణ భూమిపైనే సుఖంగా నిద్రించాలి. ఈ వ్రత ప్రభావంతో మనసులో కోరుకున్న కోరికలు సిద్ధిస్తాయి.

Verse 16

लब्ध्वा लेके परं चापि गणेशपदमाप्नुयात् । नानेन सदृशं चान्यद्व्रतमस्ति जगत्त्रये ॥ १६ ॥

పరలోకంలో పరమ లోకాన్ని పొందిన తరువాత, గణేశపదమును (ఆవాసాన్ని) కూడా పొందుతాడు. త్రిలోకాల్లో దీనితో సమానమైన వ్రతం మరొకటి లేదు.

Verse 17

तस्मात्कार्यं प्रयत्नेन सर्वान्कामानभीप्सता । अथास्मिन्नेव दिवसे दूर्वागणपति व्रतम् ॥ १७ ॥

కాబట్టి అన్ని కోరుకున్న ఫలాలు పొందదలచినవాడు దీనిని శ్రద్ధతో, ప్రయత్నంతో చేయాలి. ఇంకా ఈ రోజునే దూర్వా-గణపతి వ్రతాన్ని ఆచరించాలి.

Verse 18

केचिदिच्छंति देवर्षे तद्विधानं वदामि ते । हैमं निर्माय गणपं ताम्रपात्रोपरि स्थितम् ॥ १८ ॥

ఓ దేవర్షీ, కొందరు దీని విధానాన్ని కోరుతున్నారు; నేను నీకు ఆ విధిని చెబుతున్నాను. బంగారు గణపతి ప్రతిమను తయారుచేసి, దానిని తామ్రపాత్రపై స్థాపించాలి.

Verse 19

वेष्टितं रक्तवस्त्रेण सर्वतोभद्रमंडले । पूजयेद्रक्तकुसुमैः पत्रिकाभिश्च पंचभिः ॥ १९ ॥

సర్వతోభద్ర మండలంలో దానిని ఎర్ర వస్త్రంతో చుట్టి, ఎర్ర పుష్పాలతో మరియు ఐదు పత్రికల (ఆకు అర్పణల)తో పూజించాలి.

Verse 20

बिल्वपत्रमपामार्गं शमी दूर्वा हरिप्रिया । आभिरन्यश्च कुसुमैरभ्यर्च्य फलमोदकैः ॥ २० ॥

బిల్వపత్రం, అపామార్గం, శమీ, దూర్వా—హరికి ప్రియమైనవి—మరియు ఇతర పుష్పాలతో కూడి, ఫలాలు మరియు మధుర నైవేద్యాలు సమర్పించి విధిగా భగవంతుని ఆరాధించాలి।

Verse 21

आचार्याय विधिज्ञाय सत्कृत्य विनिवेदयेत् । उपहारं प्रकल्प्याथ दद्यादर्घं समुद्यते । ततः संप्रारथ्य विघ्नेशमूर्तिं सोपस्करां मुने ॥ २१ ॥

విధి తెలిసిన ఆచార్యుని సత్కరించి ఆయనకు ఉపహారాన్ని వినివేదించాలి। తరువాత తగిన బహుమతి సిద్ధం చేసి లేచి అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించాలి; ఆపై, ఓ మునీ, అవసరమైన పూజాసామగ్రితో కూడిన విఘ్నేశ మూర్తిని ప్రార్థించాలి।

Verse 22

आचार्याय विधिज्ञाय सत्कृत्य विनिवेदयेत् । कृत्वैवं पंच वर्षाणि समुपास्य यथाविधि ॥ २२ ॥

విధి తెలిసిన ఆచార్యుని యథోచితంగా సత్కరించి ఆయనకు తనను వినివేదించాలి। ఈ విధంగా ఐదు సంవత్సరాలు నియమానుసారం ఆచార్యుని ఉపాసించి సేవించాలి।

Verse 23

भुक्त्वेह भोगानखिलान् लोकं गणपतेर्व्रजेत् । अथ भाद्रचतुर्थ्यां तु बहुलाधेनुसंज्ञकम् ॥ २३ ॥

ఇక్కడ సమస్త భోగాలను అనుభవించి చివరికి గణపతి లోకాన్ని పొందుతాడు। ఇక భాద్రపద మాసంలోని చతుర్థి నాడు ‘బహులాధేను’ అనే వ్రత విధానం చెప్పబడుతోంది।

Verse 24

पूजनी योऽत्र यत्नेन स्रग्गंधयवसादिभिः । ततः प्रदक्षिणीकृत्य शक्तश्चेद्दानमाचरेत् ॥ २४ ॥

ఇక్కడ మాలలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, యవం మొదలైన అర్పణలతో శ్రద్ధగా పూజించాలి। తరువాత ప్రదక్షిణ చేసి, శక్తి ఉంటే దానధర్మం కూడా ఆచరించాలి।

Verse 25

अशक्तः पुरेतां तु नमस्कृत्य विसर्जयेत् । पंचाब्दं वादशाब्दं वा षोडशाब्दमथापि वा ॥ २५ ॥

ఎవరైనా అసమర్థుడైతే, ముందుగా నమస్కరించి విధిగా వ్రతాన్ని సమాప్తి చేసి విసర్జించాలి—ఐదు సంవత్సరాలకైనా, పది సంవత్సరాలకైనా, లేదా పదహారు సంవత్సరాలకైనా।

Verse 26

व्रतं कृत्वा समुद्याप्य धेनुं दद्यात्पयस्विनीम् । प्रभावेण व्रतस्यास्य भुक्त्वा भोगान्मनोरमान् ॥ २६ ॥

వ్రతాన్ని చేసి విధిగా ఉద్యాపనం చేసిన తరువాత పాలు ఇచ్చే ధేనువును దానం చేయాలి. ఈ వ్రత ప్రభావంతో మనోహరమైన భోగసుఖాలు అనుభవించబడతాయి।

Verse 27

सत्कृतो देवतावृंदैर्गोलोकं समवाप्नुयात् । अथ शुक्ल चतुर्थ्यां तु सिद्धवैनायकव्रतम् ॥ २७ ॥

దేవతా వృందాలచే సత్కరింపబడి అతడు గోలోకాన్ని పొందుతాడు. ఇక శుక్ల పక్ష చతుర్థీనాడు ‘సిద్ధ-వైనాయక వ్రతం’ ఉపదేశించబడుతుంది।

Verse 28

आवाहनादिभिः सर्वैरुपचारैः समर्चनम् । एकाग्रमानसो भूत्वा ध्यायेत्सिद्धिविनायकम् ॥ २८ ॥

ఆవాహన మొదలైన సమస్త ఉపచారాలతో విధిగా ఆరాధించాలి. తరువాత మనస్సును ఏకాగ్రం చేసి సిద్ధి-వినాయకుని ధ్యానించాలి।

Verse 29

एकदंतं शूर्पकर्णं गजवक्त्रं चतुर्भुजम् । पाशांकुशधरं देवं तप्तकांचनसन्निभम् ॥ २९ ॥

నేను ఆ దేవుని ధ్యానిస్తాను—ఏకదంతుడు, శూర్పకర్ణుడు, గజవక్త్రుడు, చతుర్భుజుడు; పాశాంకుశధారి, తప్త కాంచనంలా ప్రకాశించే వాడు।

Verse 30

एकविंशति पत्राणि चैकविंशतिनामभिः । समर्पयेद्भक्तियुक्तस्तानि नामानि वै श्रृणु ॥ ३० ॥

భక్తితో ఇరవై ఒక్క ఆకులను ఇరవై ఒక్క నామాలతో కలిసి సమర్పించాలి. ఇప్పుడు ఆ నామాలను నిజంగా వినండి॥

Verse 31

सुमुखाय शमीपत्रं गणाधीशाय भृंगजम् । उमापुत्राय बैल्वं तु दूर्वां गजमुखाय च ॥ ३१ ॥

సుముఖునికి శమీ ఆకులు, గణాధీశునికి భృంగరాజం, ఉమాపుత్రునికి బిల్వపత్రం, గజముఖునికి దూర్వా గడ్డి అర్పించండి॥

Verse 32

लंबोदराय बदरीं धत्तूरं हरसूनवे । शूर्पकर्णाय तुलसीं वक्रतुंडाय शिंबिजम् ॥ ३२ ॥

లంబోదరునికి బదరీ ఫలం, హరసూనవునికి ధత్తూరం, శూర్పకర్ణునికి తులసి, వక్రతుండునికి శింబిజం అర్పించండి॥

Verse 33

गुहाग्रजायापामार्गमेकदंताय बार्हतम् । हेरम्बाय तु सिंदूरं चतिर्होत्रे च पत्रजम् ॥ ३३ ॥

గుహాగ్రజునికి అపామార్గం, ఏకదంతునికి బార్హతం, హేరంబునికి సిందూరం, చతుర్హోత్రునికి పత్రజం అర్పించండి॥

Verse 34

सर्वेश्वरायागस्त्यस्य पत्रं प्रीतिविवर्द्धनम् । दूर्वायुग्मं ततो गृह्य गंधपुष्पाक्षतैर्युतम् ॥ ३४ ॥

సర్వేశ్వరునికి అగస్త్య ఆకును ప్రీతి వర్ధకమని చెబుతారు. తరువాత సుగంధం, పుష్పాలు, అక్షతలతో కూడిన దూర్వా జంటను తీసుకొని అర్పించాలి॥

Verse 35

पूजां निवेदयेद्भक्तियुक्तो मोदकपंचकम् । आचमय्य नमस्कृत्य संप्रार्थ्य च विसर्ज्जयेत् ॥ ३५ ॥

భక్తితో పూజలో ఐదు మోదకాల నైవేద్యాన్ని సమర్పించాలి. తరువాత ఆచమనం చేసి, నమస్కరించి, ప్రార్థించి విధివిధానంగా విసర్జించాలి.

Verse 36

विनायकस्य प्रतिमां हैमीं सोपस्करां मुने । निवेदयेच्च गुरवे द्विजेभ्यो दक्षिणां ददेत् ॥ ३६ ॥

ఓ మునీ, పూజోపకరణాలతో కూడిన వినాయకుని స్వర్ణ ప్రతిమను గురువుకు సమర్పించాలి; అలాగే ద్విజులకు దక్షిణ ఇవ్వాలి.

Verse 37

एवं कृतार्चनो भक्त्या पंच वर्षाणि नारद । उपास्य लभते कामानैहिकामुष्मिकान् शुभान् ॥ ३७ ॥

ఓ నారదా, ఈ విధంగా భక్తితో అర్చన చేసి ఐదు సంవత్సరాలు ఉపాసన చేసినవాడు ఇహలోక-పరలోక శుభకామ్య ఫలాలను పొందుతాడు.

Verse 38

अस्यां चतुर्थ्यां शशिनं न पश्येच्च कदाचन । पश्यन् मिथ्याभिशाप तु लभते नात्र संशयः । अथ तद्दोषनाशाय मन्त्रं पौराणिकं पठेत् ॥ ३८ ॥

ఈ చతుర్థీనాడు చంద్రుణ్ని ఎప్పుడూ చూడకూడదు. చూసినవాడు నిస్సందేహంగా అబద్ధ అపవాద శాపాన్ని పొందుతాడు. అందుకే ఆ దోషనాశానికి పౌరాణిక మంత్రాన్ని జపించాలి.

Verse 39

सिंहः प्रसेनममधीत्सिंहो जांबवता हतः । सकुमारक मा रोदीस्तव ह्येष स्यमंतकः ॥ ३९ ॥

సింహం ప్రసేనుణ్ని మింగింది; ఆ సింహాన్ని జాంబవాన్ సంహరించాడు. ఓ బాలకా, ఏడవకు—ఈ స్యమంతక మణి నిజంగా నీదే.

Verse 40

इषशुक्लचतुर्थ्यां तु कपर्द्दीशं विनायकम् ॥ ४० ॥

ఈష మాస శుక్ల పక్ష చతుర్థీనాడు కపర్ద్దీశ ప్రభువు వినాయకుని విధిగా పూజించాలి।

Verse 41

पौरुषेण तु सूक्तेन पूजयेदुपचारकैः । अकारणान्मुष्टिगतांस्तंडुलान्सकपर्द्दिकान् ॥ ४१ ॥

పౌరుష సూక్తంతో ఉపచారాలతో పూజించి, ప్రత్యేక కారణం లేకుండానే ముష్టి నిండా బియ్యాన్ని కపర్దికలతో (కౌడీలతో) సమర్పించాలి।

Verse 42

विप्राय बटवे दद्याद्गंधपुष्पार्चिताय च । तंडुला वैश्वदैवत्या हरदैवत्यमिश्रिताः ॥ ४२ ॥

గంధపుష్పాలతో అర్చించిన బ్రాహ్మణునికి లేదా బటుక (బ్రహ్మచారి)కి దానం ఇవ్వాలి; బియ్యం విశ్వదేవతలకు అంకితమై, హర (శివ) దైవానికి అంకితమైనదితో మిశ్రమంగా ఉండాలి।

Verse 43

कपर्दिगणनाथोऽसौ प्रीयतां तैः समर्पितैः । चतुर्थ्यां कार्तिके कृष्णे करकाख्यं व्रतं स्मृतम् ॥ ४३ ॥

ఆ సమర్పణలతో కపర్దీ గణనాథుడు ప్రసన్నుడగుగాక. కార్తిక మాస కృష్ణ పక్ష చతుర్థీనాడు ‘కరక’ అనే వ్రతం ప్రసిద్ధమని స్మృతిలో ఉంది।

Verse 44

स्त्रीणामेवाधिकारोऽत्र तद्विधानमुदीर्यते । पूजयेच्च गणाधीशं स्नाता स्त्रीसमलंकृता ॥ ४४ ॥

ఇక్కడ అధికారం స్త్రీలకే; అందుకే విధానం చెప్పబడుతోంది. స్నానం చేసి అలంకరించుకున్న స్త్రీ గణాధీశుడు గణేశుని పూజించాలి।

Verse 45

तदग्रे पूर्णपक्वान्नं विन्यसेत्करकान्दश । समर्प्य देवदेवाय भक्त्या प्रयतमानसा ॥ ४५ ॥

ఆ తరువాత దాని ముందర పూర్తిగా వండిన అన్నంతో నిండిన పది కరకాలు (పాత్రలు) ఉంచాలి. శుద్ధమైన, నియమిత మనస్సుతో దేవదేవునికి భక్తితో సమర్పించాలి.

Verse 46

देवो मे प्रीयतामेवमुच्चार्य्याथ समर्पयेत् । सुवासिनीभ्यो विप्रेभ्यो यथाकामं च सादरम् ॥ ४६ ॥

“దేవుడు నాపై ప్రసన్నుడగుగాక” అని ఉచ్చరించి తరువాత సమర్పించాలి. ఆపై గౌరవంతో సువాసినీ స్త్రీలకు మరియు బ్రాహ్మణులకు యథేచ్ఛగా దానం చేయాలి.

Verse 47

ततश्चंद्रोदये रात्रौ दत्त्वार्घं विधिपूर्वकम् । भुञ्जीत मिष्टमन्नं च व्रतस्य परिपूर्तये ॥ ४७ ॥

ఆపై రాత్రి చంద్రోదయ సమయంలో విధిపూర్వకంగా అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించి, వ్రత పరిపూర్తి కోసం మధురాన్నం భుజించాలి.

Verse 48

यद्वा क्षीरेण करकं पूर्णं तोयेन वा मुने । सपूगाक्षतरत्नाढ्यं द्विजाय प्रतिपादयेत् ॥ ४८ ॥

లేదా, ఓ మునీ, పాలతో—లేదా నీటితో—నిండిన కరకాన్ని, తమలపాకులు/సుపారీ, అక్షతలు మరియు రత్నాలతో అలంకరించి ద్విజుడైన బ్రాహ్మణునికి సమర్పించాలి.

Verse 49

एतत्कृत्वा व्रतं नारी षोडशद्वादशाब्दकम् । उपायनं विधायाथ व्रतमेतद्विसर्ज्जयेत् ॥ ४९ ॥

ఈ వ్రతాన్ని స్త్రీ పదహారు లేదా పన్నెండు సంవత్సరాలు ఆచరించి, తరువాత ఉపాయనము (సమాప్తి నైవేద్య/భేటి) నిర్వహించి, ఆపై ఈ వ్రతాన్ని విధివిధానంగా విసర్జించాలి.

Verse 50

यावज्जीवं तु वा नार्या कार्य्यं सौभाग्यवांछया । व्रतेनानेन सदृशं स्त्रीणां सौभाग्यदायकम् ॥ ५० ॥

సౌభాగ్యాన్ని కోరే స్త్రీ జీవితాంతం ఈ వ్రతాన్ని ఆచరించాలి; స్త్రీలకు సౌభాగ్యప్రదానంలో దీనితో సమానమైన వ్రతం మరొకటి లేదు।

Verse 51

विद्यते भुवनेष्वन्यत्तस्मान्नित्यमिति स्थितिः । ऊर्ज्जशुक्लचतुर्थ्यां तु नागव्रतमुदाहृतम् ॥ ५१ ॥

లోకాలలో దీనికన్నా వేరే ఏదీ నిజంగా శాశ్వతం కాదు; కాబట్టి నిత్య తత్త్వంలో స్థిరంగా ఉండాలి. అందువల్ల ఊర్జ మాస శుక్లపక్ష చతుర్థినాడు ‘నాగవ్రతం’ అని చెప్పబడింది।

Verse 52

प्रातर्व्रतं तु संकल्प्य धेनुशृंजगलं शुचि । पीत्वा स्नात्वाथ मध्याह्ने शंखपालादिपन्नगान् ॥ ५२ ॥

ప్రాతః వ్రతసంకల్పం చేసి శుచిగా ఉండి ‘ధేనుశృంగజలం’ సేవించాలి; తరువాత స్నానం చేసి మధ్యాహ్నం శంఖపాలాది పన్నగులను విధిగా తర్పణ-ఆరాధన చేయాలి।

Verse 53

शेषं चाह्वामपूर्वैस्तु पूजयेदुपचारकैः । क्षीरेणाप्यायनं कुर्यादेतन्नागव्रतं स्मृतम् ॥ ५३ ॥

ముందుగా శేషనాగుని ఆహ్వానించి, ఉపచారాలతో పూజించాలి; అలాగే పాలతో ఆయనకు ఆప్యాయనము (పోషణ-సేవ) చేయాలి—ఇదే నాగవ్రతమని స్మృతం।

Verse 54

एवंकृते तु विप्रेंद्र नृभिर्नागव्रते शुभे । विषाणि नश्यंत्यचिरान्न दशंति च पन्नगाः ॥ ५४ ॥

హే విప్రేంద్రా! ప్రజలు ఈ శుభ నాగవ్రతాన్ని విధిగా ఆచరించినప్పుడు, విషాలు త్వరగా నశిస్తాయి మరియు పన్నగాలు కాటు వేయవు।

Verse 55

मार्गशुक्लचतुर्थ्यां तु वर्षं यावन्मुनीश्वरा । क्षपयेदेकभक्तेन नक्तेनाथ द्वितीयकम् ॥ ५५ ॥

మార్గశీర్ష శుక్లపక్ష చతుర్థి నుండి, ఓ మునీశ్వరా, ఈ వ్రతాన్ని ఒక సంవత్సరం పాటు ఆచరించాలి. పగలు ఏకభక్తంగా (ఒకసారి భోజనం) ఉండి, రెండవ క్రమంలో నక్తవ్రతంగా (రాత్రివేళ నియమం) పాటించాలి.

Verse 56

अयाचितोपवासाभ्यां तृतीयकचतुर्थके । एवं क्रमेण विधिवच्चत्वार्यब्दानि मानवः ॥ ५६ ॥

మూడవ మరియు నాలుగవ సంవత్సరాల్లో అయాచితభోజనం (అడగకుండా లభించిన ఆహారం) మరియు ఉపవాసం—ఈ రెండు నియమాలను విధివిధానంగా ఆచరించాలి. ఈ విధంగా క్రమంగా నియమాలను సక్రమంగా పాటించి మనిషి నాలుగు సంవత్సరాలు పూర్తి చేస్తాడు.

Verse 57

समाप्य च ततोऽस्यांते व्रतस्नातो महाव्रती । कारयेद्धेमघटितं भूगणेर्मूषकं रथम् ॥ ५७ ॥

ఆపై వ్రతాన్ని పూర్తిచేసి, వ్రతాంతంలో వ్రతస్నానం చేసిన మహావ్రతి, భూగణుని కోసం బంగారంతో తయారైన మూషక-రథాన్ని చేయించాలి.

Verse 58

अशक्तो वर्णकैरेव शुभ्रं चाब्जं सुपत्रकम् । तस्योपरि घटं स्थाप्य ताम्रपात्रेण संयुतम् ॥ ५८ ॥

ఎవరైనా అసమర్థుడైతే, వర్ణకాలతోనే తెల్లని, సుపత్రకమైన కమలాన్ని రూపొందించి, దాని మీద తామ్రపాత్రంతో కూడిన కలశాన్ని స్థాపించాలి.

Verse 59

पूरयेत्तंडलैः शुभ्रैस्तस्योपरि गणेश्वरम् । न्यसेद्वस्त्रयुगाच्छन्नं गंधाद्यैः पूजयेच्च तम् ॥ ५९ ॥

ఆ కలశాన్ని శుద్ధమైన తెల్లని బియ్యపు గింజలతో నింపాలి. దాని మీద జత వస్త్రాలతో కప్పబడిన గణేశ్వరుని ప్రతిష్ఠించి, గంధాది ఉపచారాలతో పూజించాలి.

Verse 60

नैवेद्यं मोदकं कल्प्यं गणेशः प्रीयतामिति । जागरैर्शीतवाद्याद्यैः पुराणाख्यानकैश्चरेत् ॥ ६० ॥

నైవేద్యంగా, ముఖ్యంగా మధుర మోదకాలను సిద్ధం చేసి “గణేశుడు ప్రసన్నుడగునుగాక” అని ప్రార్థించాలి. శీతల మధుర వాద్యాలు, పురాణాఖ్యాన పఠనాలతో రాత్రి జాగరణ చేయాలి.

Verse 61

प्रभाते विमले स्नात्वा होमं कृत्वा विधानतः । तिलव्रीहियवश्वेतसुर्षपाज्यैः सखंडकैः ॥ ६१ ॥

నిర్మలమైన ప్రభాతంలో స్నానం చేసి విధి ప్రకారం హోమం చేయాలి. నువ్వులు, బియ్యం, యవాలు, తెల్ల ఆవాలు, నెయ్యి—చిన్న చిన్న ముద్దలతో కూడి—ఆహుతులు సమర్పించాలి.

Verse 62

गणो गणाधिपश्चैव कूष्मांडस्त्रिपुरांतकः । लंबोदरैकदंतौ च रुक्मदंष्ट्रश्च विघ्नपः ॥ ६२ ॥

ఆయన ‘గణ’, ‘గణాధిప’, ‘కూష్మాండ’, ‘త్రిపురాంతక’, ‘లంబోదర’, ‘ఏకదంత’, ‘రుక్మదంష్ట్ర’, ‘విఘ్నప’ అని స్మరించబడతాడు.

Verse 63

ब्रह्मा यमोऽथ वरुणः सोमसूर्यहुताशनाः । गन्धमादी परमेष्ठीत्येवं षोडशनामभिः ॥ ६३ ॥

ఆయనను ‘బ్రహ్మా’, ‘యమ’, ‘వరుణ’, ‘సోమ’, ‘సూర్య’, ‘హుతాశన (అగ్ని)’, ‘గంధమాది’, ‘పరమేష్ఠి’—ఇలా పదహారు నామాలతో స్తుతిస్తారు.

Verse 64

प्रणवाद्यैर्ङेंनमोंऽतैः प्रत्येकं दहने हुनेत् । वक्रतुंडेति ङेंतेन बर्मांतेनाष्टयुक्छतम् ॥ ६४ ॥

ప్రతి ఆహుతిని ‘ఓం’తో ప్రారంభమై ‘నమః’తో ముగిసే మంత్రాలతో అగ్నిలో సమర్పించాలి. తరువాత ‘వక్రతుండ-’తో మొదలై ‘బర్మన్’ (రక్షా-వాక్యం)తో ముగిసే మంత్రంతో 108 ఆహుతులు చేయాలి.

Verse 65

ततो व्याहृतिभिः शक्त्या हुत्वा पूर्णाहुतिं चरेत् । दिक्पालान्पूजयित्वा च ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः ॥ ६५ ॥

తర్వాత తన శక్తి మేరకు వ్యాహృతులతో ఆహుతులు సమర్పించి పూర్ణాహుతి నిర్వహించాలి. దిక్పాలులను పూజించి అనంతరం బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టాలి।

Verse 66

चतुत्विंशतिसंख्याकान् मोदकैः पायसैस्तथा । सवत्सां गां ततो दद्यादाचार्याय सदक्षिणाम् ॥ ६६ ॥

ఇరవై నాలుగు మోదకాలు మరియు పాయసం సమర్పించాలి. తరువాత ఆచార్యునికి దక్షిణతో కూడి దూడతో ఉన్న గోవును దానం చేయాలి।

Verse 67

अन्योभ्योऽपि यथाशक्ति भूयसीं च ततो ददेत् । प्रणम्य दक्षिणीकृत्य प्रविसृज्य द्विजोत्तमाम् ॥ ६७ ॥

తర్వాత తన శక్తి మేరకు ఇతరులకు కూడా దానాలు ఇవ్వాలి—మరింత ఉదారంగా. నమస్కరించి దక్షిణ సమర్పించి ఉత్తమ బ్రాహ్మణుని గౌరవంతో వీడ్కోలు ఇవ్వాలి।

Verse 68

बन्धुभिः सह भुंजीत स्वयं च प्रीतमानसः । एतद्व्रतं नरः कृत्वा भुक्त्वा भोगानिहोत्तमान् ॥ ६८ ॥

అతడు బంధువులతో కలిసి భుజించాలి, తానూ ఆనందమనసుతో ఉండాలి. ఈ వ్రతం చేసిన మనిషి ఈ లోకంలోనే ఉత్తమ భోగాలను అనుభవిస్తాడు।

Verse 69

सायुज्यं लभते विष्णोर्गणेशस्य प्रसादतः । केचिद्वरव्रतं नाम प्राहुरेतस्य नारद ॥ ६९ ॥

గణేశుని ప్రసాదంతో అతడు విష్ణువుతో సాయుజ్యాన్ని పొందుతాడు. ఓ నారదా, కొందరు ఈ ఆచారాన్ని ‘వరవ్రతం’ అని అంటారు।

Verse 70

विधानमेतदेवापि फलं चापीह तत्समम् । पौषमासचतुर्थ्यां तु विघ्नेशं प्रार्थ्य भक्तितः ॥ ७० ॥

ఇదే విధానమని చెప్పబడింది; ఇక్కడ ఫలమూ అలాగే సమానమే. పౌష మాస చతుర్థీనాడు భక్తితో విఘ్నేశుడు (గణేశుడు)ను ప్రార్థించాలి।

Verse 71

विप्रैकं भोजयेच्चैवं मोदकैर्दक्षिणां ददेत् । एवं कृते मुने भूयाद्व्रती संपत्तिभाजनम् ॥ ७१ ॥

ఇలా ఒక బ్రాహ్మణునికి భోజనం పెట్టి, మోదకాల రూపంలో దక్షిణ ఇవ్వాలి. ఓ మునీ, ఇలా చేసినవాడు వ్రతీ తరువాత సంపదకు పాత్రుడవుతాడు।

Verse 72

माघकृष्णचतुर्थ्यां तु संकष्टव्रतमुच्यते । तत्रोपवासं संकल्प्य व्रती नियमपूर्वकम् ॥ ७२ ॥

మాఘ మాస కృష్ణ చతుర్థీనాడు ‘సంకష్ట వ్రతం’ అని చెప్పబడింది. ఆ రోజున వ్రతీ ఉపవాస సంకల్పం చేసి నియమపూర్వకంగా వ్రతాన్ని ఆచరించాలి।

Verse 73

चंद्रोदयमभिव्याप्य तिष्ठेत्प्रयतमानसः । ततश्चंद्रोदये प्राप्ते मृन्मयं गणनायकम् ॥ ७३ ॥

చంద్రోదయం వరకు నియంత్రిత మనస్సుతో జాగ్రత్తగా ఉండాలి. తరువాత చంద్రుడు ఉదయించినప్పుడు మట్టితో చేసిన గణనాయకుడు (గణేశుడు)ను పూజించాలి।

Verse 74

विधाय विन्यसेत्पीठे सायुधं च सवाहनम् । उपचारैः षोडशभिः समभ्यर्च्य विधानतः ॥ ७४ ॥

విధిగా సిద్ధం చేసి (దేవతను) పీఠంపై స్థాపించాలి—ఆయుధాలు, వాహనంతో సహా. తరువాత నియమానుసారం షోడశోపచారాలతో సమ్యక్‌గా ఆరాధించాలి।

Verse 75

मोदकं चापि नैवेद्यं सगुडं तिलकुट्टकम् । ततोऽर्घ्यं ताम्रजे पात्रे रक्तचंदनमिश्रितम् ॥ ७५ ॥

మోదకములను, గుడ్డు కలిపిన నువ్వుల మిఠాయిని నైవేద్యంగా సమర్పించాలి. అనంతరం తామ్రపాత్రలో ఎర్రచందనం కలిపి అర్ఘ్యాన్ని అర్పించాలి।

Verse 76

सकुशं च सदूर्वं च पुष्पाक्षतसमन्वितम् । सशमीपत्रदधि च कृत्वा चंद्राय दापयेत् ॥ ७६ ॥

కుశగడ్డి, దూర్వాగడ్డి, పుష్పాలు, అక్షతలు కలిపి, శమీ ఆకులు మరియు పెరుగు కూడా జోడించి చంద్రదేవునికి అర్పింపజేయాలి।

Verse 77

गगनार्णवमाणिक्य चंद्र दाक्षायणीपते । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं गणेशप्रतिरूपक ॥ ७७ ॥

ఆకాశసముద్ర మాణిక్యమా, చంద్రమా, దాక్షాయణీపతీ! గణేశ ప్రతిరూపమా, నేను సమర్పించిన ఈ అర్ఘ్యాన్ని స్వీకరించుము।

Verse 78

एवं दत्त्वा गणेशाय दिव्यार्घ्यं पापनाशनम् । शक्त्या संभोज्य विप्राग्र्यान्स्वयं भुंजीत चाज्ञया ॥ ७८ ॥

ఈ విధంగా పాపనాశకమైన దివ్య అర్ఘ్యాన్ని గణేశునికి సమర్పించి, శక్తి మేరకు శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టి, తరువాత అనుమతి తీసుకొని తానూ భుజించాలి।

Verse 79

एवं कृत्वा व्रतं विप्र संकष्टाख्यं शूभावहम् । समृद्धो धनधान्यैः स्यान्न च संकष्टमाप्नुयात् ॥ ७९ ॥

హే విప్రా! ఈ విధంగా ‘సంకష్ట’ అనే శుభవ్రతాన్ని ఆచరించినవాడు ధనధాన్య సమృద్ధిని పొందుతాడు; అతనికి సంకటము కలుగదు।

Verse 80

माघशुक्लचतुर्थ्यां तु गौरीव्रतमनुत्तमम् । तस्यां तु गौरी संपूज्या संयुक्ता योगिनीगणैः ॥ ८० ॥

మాఘ శుక్ల పక్ష చతుర్థి నాడు అనుత్తమమైన ‘గౌరీ వ్రతం’ ఉంటుంది. ఆ పవిత్ర తిథిలో యోగినీగణాలతో కూడిన దేవి గౌరీని విధివిధానంగా పూజించాలి.

Verse 81

नरैः स्त्रीभिर्विशेषेण कुंदपुष्पैः सकुंकुमैः । रक्तसूत्रे रक्तपुष्पैस्तथैवालक्तकेन च ॥ ८१ ॥

పురుషులు, ముఖ్యంగా స్త్రీలు, కుంద పుష్పాలను కుంకుమతో కలిపి, ఎర్ర దారాలు, ఎర్ర పుష్పాలు, అలాగే ఎర్ర ఆల్తాతో ఈ కర్మను ఆచరించాలి.

Verse 82

धूपैर्दीपंश्च बलिभिः सगुडैनार्द्रकेण च । पयसा पायसेनापि लवणेन च पालकैः ॥ ८२ ॥

ధూపం, దీపం, బలి-నైవేద్యాలతో; బెల్లం, తాజా అల్లం; పాలు, పాయసం (ఖీరు), ఉప్పు మరియు పాలకూర వంటి ఆకుకూరలతో (పూజ) చేయాలి.

Verse 83

पूज्याश्चाविधवा नार्यस्तथा विप्राः सुशोभनाः । सौभाग्यवृद्धये देयो भोक्तव्यं बंधुभिः सह ॥ ८३ ॥

విధవ కాని స్త్రీలను గౌరవించాలి; అలాగే సుయోగ్యమైన శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులను కూడా. సౌభాగ్య వృద్ధి కోసం దానం ఇవ్వాలి, ప్రసాదాన్ని బంధువులతో కలిసి భుజించాలి.

Verse 84

इदं गौरीव्रतं विप्र सौभाग्यारोग्यवर्द्धनम् । प्रतिवर्षं प्रकर्त्तव्यं नारीभिश्च नरैस्तथा ॥ ८४ ॥

హే విప్రా! ఈ గౌరీ వ్రతం సౌభాగ్యాన్ని, ఆరోగ్యాన్ని పెంపొందిస్తుంది. దీనిని ప్రతి సంవత్సరం స్త్రీలు మరియు పురుషులు కూడా తప్పక ఆచరించాలి.

Verse 85

ढुंढिव्रतं परैः प्रोक्तं कैश्चित्कुंडव्रतं स्मृतम् । ललिताव्रतमित्यन्यैः शांतिव्रतमथापरैः ॥ ८५ ॥

కొందరు దీనిని ఢుంఢి-వ్రతమని చెప్పారు; మరికొందరు కుండ-వ్రతమని స్మరిస్తారు. ఇంకొందరు లలితా-వ్రతమని, మరికొందరు శాంతి-వ్రతమని పిలుస్తారు.

Verse 86

स्नानं दानं जपो होमः सर्वमस्यां कृतं मुने । भवेत्सह स्रगुणितं प्रसादाद्दंतिनः सदा ॥ ८६ ॥

ఓ మునీ! ఈ సందర్భంలో చేసిన స్నానం, దానం, జపం, హోమం—ఇవన్నీ దంతి (గణేశుడు) అనుగ్రహంతో ఎల్లప్పుడూ వెయ్యిరెట్లు ఫలిస్తాయి.

Verse 87

चतुर्थ्यां फाल्गुने मासि ढुंढिराजव्रतं शुभम् । तिलषिष्टैर्द्विजान् भोज्य स्वयं चाश्नीत मानवः ॥ ८७ ॥

ఫాల్గుణ మాసంలోని చతుర్థి నాడు శుభమైన ఢుంఢిరాజ-వ్రతాన్ని ఆచరించాలి. నువ్వులతో చేసిన పదార్థాలతో ద్విజులను (బ్రాహ్మణులను) భోజింపజేసి, సాధకుడు తానూ భుజించాలి.

Verse 88

गणेशाराधनपरो दानहोमप्रपूजनैः । तिलैरेव कृतैः सिद्धिं प्राप्नुयात्तत्प्रसादतः ॥ ८८ ॥

గణేశారాధనలో నిమగ్నుడై, నువ్వులతోనే దానం, హోమం, పూజలు చేసే వాడు—ఆయన అనుగ్రహంతో సిద్ధిని పొందుతాడు.

Verse 89

सौवर्णं गजवक्त्रं च कृत्वा संपूज्य यत्नतः । द्विजाग्र्याय प्रदातव्यं सर्वसंपत्समृद्धये ॥ ८९ ॥

గజవక్త్రుడు (గణేశుడు) యొక్క స్వర్ణ ప్రతిమను తయారు చేసి, శ్రద్ధతో సంపూర్ణంగా పూజించాలి. అనంతరం సమస్త సంపద-సమృద్ధి వృద్ధి కోసం దానిని ఉత్తమ బ్రాహ్మణునికి దానం చేయాలి.

Verse 90

यस्मिन्कस्मिन्भवेन्मासि चतुर्थी रविवारयुक् । सांगारका वा विप्रेंद्र सा विशेषफलप्रदा ॥ ९० ॥

హే విప్రేంద్రా! ఏ నెలలోనైనా చతుర్థి ఆదివారంతో కలిసివస్తే, లేదా మంగళవారంతో యుక్తమైన ‘సాంగారకా’ చతుర్థి అయితే, అది విశేషమైన ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.

Verse 91

सर्वासु च चतुर्थीषु शुक्लास्वप्यसितासु च । विघ्नेश एव देवेशः संपूज्यो भक्तितत्परैः ॥ ९१ ॥

ప్రతి చతుర్థీనాడు—శుక్లపక్షంలోనైనా కృష్ణపక్షంలోనైనా—భక్తిలో నిమగ్నులైన వారు సంపూర్ణ భక్తితో దేవేశ్వరుడైన విఘ్నేశుని మాత్రమే సమ్యకంగా పూజించాలి.

Verse 92

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे द्वाद्शमास चतुर्थीव्रतनिरूपणं नाम त्रयोदशाधिकसततमोऽध्यायः ॥ ११३ ॥

ఇట్లు శ్రీబృహన్నారదీయ పురాణము—పూర్వభాగము, బృహదుపాఖ్యానము, చతుర్థ పాదములో—‘ద్వాదశమాస చతుర్థీ వ్రత నిరూపణం’ అనే నామముగల నూట పదమూడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.