The Exposition of the Contents (Anukramaṇī) of the Bhaviṣya Purāṇa
బ్రహ్మా భవిష్య పురాణాన్ని సిద్ధి ప్రసాదించేదిగా వివరిస్తూ, బ్రహ్మా నుండి స్వాయంభువ మనువరకు ఉపదేశ పరంపరను చెబుతాడు; మనువు అన్ని పురుషార్థాలకు సాధనమైన ధర్మం గురించి ప్రశ్నించాడు. తరువాత వ్యాసుడు ధర్మసంగ్రహాన్ని సంకలనం చేసి ఐదు భాగాలుగా విభజించాడు; ఆరంభంలో బ్రాహ్మ పర్వం, అధోర-కల్ప కథనాలు ఉంటాయి. ఇది సూత–శౌనక సంభాషణ ధారలో స్థితమై, సర్గాది పురాణ లక్షణాలు, శాస్త్రసారం, పుస్తకాలు/తాళపత్రాలపై లిఖన విధి సూచనలతో కూడినదని చెప్పబడింది. సంస్కారాలు, పక్ష-తిథి సంబంధిత అనేక కల్పాల గణన, మిగిలిన కల్పాలను వైష్ణవ పర్వంలో చేర్చడం, శైవ-సౌర సంప్రదాయాల్లో క్రమభేదం వివరించబడింది. ఐదవ భాగం ‘ప్రతిసర్గ’ సంక్షేప ఉపసంహారంతో ముగుస్తుంది. గుణాల ప్రకారం దేవతల క్రమబద్ధ ‘సమత్వం’ ప్రతిపాదించి, పుష్య నక్షత్రంలో పురాణ ప్రతిలిపి చేసి గూడధేనువు మొదలైన దానాలతో దానం, పాఠకుడు-గ్రంథ పూజ, ఉపవాసం, శ్రవణ-పఠనం విధించి—పాపనాశం, భోగం, మోక్షం కలుగుతాయని ఫలశ్రుతి చెబుతుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच । अथ ते संप्रवक्ष्यामि पुराणं सर्वसिद्धिदम् । भविष्यं भवतः सर्वलोकाभीष्टप्रदायकम् ॥ १ ॥
శ్రీబ్రహ్ముడు పలికెను—ఇప్పుడు నేను నీకు ఈ పురాణమును సంపూర్ణంగా ప్రవచించెదను; ఇది సమస్త సిద్ధులను ప్రసాదించునది, నీ భవిష్యత్హితార్థమై సమస్త లోకాల అభీష్టములను దయచేయునది ॥ ౧ ॥
Verse 2
यत्राहं सर्वदेवानामादिकर्ता समुद्गतः । सृष्ट्यर्थं तत्र संजातो मनुः स्वार्थभुवः पुरा ॥ २ ॥
సర్వదేవతలకు ఆదికర్తనైన నేను ఏ మూలమునుండి ప్రాదుర్భవించితినో, సృష్ట్యర్థమై ఆ స్థలమునే పూర్వకాలమున స్వార్థభువ మనువు జన్మించెను ॥ ౨ ॥
Verse 3
स मां प्रणम्य पप्रच्छ धर्मं सर्वाथसाधकम् । अहं तस्मै तदा प्रीतः प्रावोचं धर्मसंहिताम् ॥ ३ ॥
అతడు నాకు ప్రణామము చేసి, సమస్త పురుషార్థసాధకమైన ధర్మమును గురించి ప్రశ్నించెను. అప్పుడు నేను అతనిపై ప్రసన్నుడనై ధర్మసంహితను ఉపదేశించితిని ॥ ౩ ॥
Verse 4
पुराणानां यदा व्यासो व्यासं चक्रे महामतिः । तदा तां संहितां सर्वां पंचधा व्यभजन्मुनिः ॥ ४ ॥
మహామతియైన వ్యాసుడు పురాణముల సంకలన-వ్యవస్థను చేసినప్పుడు, ఆ ముని ఆ సమస్త సంహితను ఐదు భాగములుగా విభజించెను ॥ ౪ ॥
Verse 5
अधोरकल्पवृत्तांतं नानाश्चर्यकथान्वितम् । तत्रादिमं स्मृतं पर्वं ब्राह्मं यत्रास्त्युपक्रमः ॥ ५ ॥
ఇందులో అధోర-కల్ప వృత్తాంతము అనేక ఆశ్చర్యకథలతో కూడి వర్ణించబడింది. అందులో మొదటి భాగము ‘బ్రాహ్మ పర్వము’గా స్మరింపబడును; అక్కడే గ్రంథారంభ ఉపక్రమము ఉంది॥
Verse 6
सूतशौनकसंवादे पुराणप्रश्नसंक्रमः । आदित्यचरितप्रायः सर्वाख्यानसमन्वितः ॥ ६ ॥
సూత-శౌనక సంభాషణలో పురాణ సంబంధ ప్రశ్నోత్తర పరంపర సాగుతుంది. ఇది ప్రధానంగా ఆదిత్యుని చరిత్రతో నిండినది; అన్ని విధాల ఆఖ్యానాలతో సమన్వితమైంది॥
Verse 7
सृष्ट्यादिलक्षणोपेतः शास्त्रसर्वस्वरूपकः । पुस्तलेखकलेखानां लक्षणं च ततः परम् ॥ ७ ॥
ఇది సృష్ట్యాది లక్షణాలతో కూడి, సమస్త శాస్త్రాల సారస్వరూపముగా నిలుస్తుంది. అనంతరం పుస్తకలేఖనము మరియు తాళపత్రలేఖనముల లక్షణములు వివరించబడినవి॥
Verse 8
संस्काराणां च सर्वेषां लक्षणं चात्र कीर्तितम् । पक्षस्यादितिथीनां च कल्पाः सप्त च कीर्तिताः ॥ ८ ॥
ఇక్కడ సమస్త సంస్కారముల లక్షణములు సమ్యకంగా కీర్తించబడినవి. అలాగే పక్షము మరియు ప్రతిపదాది తిథుల విషయమై ఏడు కల్పవిధులు కూడా వివరించబడినవి॥
Verse 9
अष्टम्याद्याः शेषकल्पा वैष्णवे पर्वणि स्मृताः । शैवे च कायतो भिन्नाः सौरे चांत्यकथान्वयः ॥ ९ ॥
అష్టమి మొదలైన శేష కల్పములు వైష్ణవ పర్వములో స్మరింపబడినవి. శైవ సంప్రదాయములో అవి వ్యవస్థాభేదముచే భిన్నములు; సౌర సంప్రదాయములో అవి అంత్యకథా క్రమానుసారముగా ఉంటాయి॥
Verse 10
प्रतिसर्गाह्वयं पश्चान्नानाख्यानसमन्वितम् । पुराणस्योपसंहारसहितं पर्व पंचमम् ॥ १० ॥
ఆ తరువాత ‘ప్రతిసర్గ’ అని ప్రసిద్ధమైన ఐదవ పర్వము వస్తుంది; అది అనేక కథాన్యాసాలతో సమన్వితమై, పురాణ ఉపసంహారంతో కూడి ఉంటుంది।
Verse 11
एषु पंचसु पूर्वस्मिन् ब्रह्मणो महिमाधिकाः । धर्मे कामे च मोक्षे तु विष्णोश्चापि शिवस्य च ॥ ११ ॥
ఈ ఐదింటిలో మొదటిలో బ్రహ్మ మహిమ ప్రధానంగా చెప్పబడింది; ధర్మం, కామం, మోక్షం విషయాలలో విష్ణువు—మరియు శివుని కూడా—మహిమ ప్రకటించబడింది।
Verse 12
द्वितीयं च तृतीये च सौरे वर्गचतुष्टये । प्रतिसर्गाह्वयं त्वंत्यं प्रोक्तं सर्वकथान्वितम् ॥ १२ ॥
రెండవ మరియు మూడవ భాగాలలో, సౌర విభాగంలోని నాలుగు వర్గాల అంతర్గతంగా, ‘ప్రతిసర్గ’ అనే అంతిమ భాగం సమస్త కథలతో కూడి ఉపదేశించబడింది।
Verse 13
सभविष्यं विनिर्द्दिष्टं पर्व व्यासेन धीमता । चतुर्द्दशसहस्रं तु पुराणं परिकीर्तितम् ॥ १३ ॥
భవిష్య (పురాణం) ఉపాంగాలతో కూడి ధీమంతుడైన వ్యాసుడు ఒక పర్వముగా నిర్దేశించాడు; ఆ పురాణం పద్నాలుగు వేల శ్లోకాలుగా కీర్తించబడింది।
Verse 14
भविष्यं सर्वदेवानां साम्यं यत्र प्रकीर्तितम् । गुणानां तारतम्येन समं ब्रह्मेति हि श्रुतिः ॥ १४ ॥
అందులో భవిష్యత్తులో సమస్త దేవతల సామ్యము కీర్తించబడింది; అయితే శ్రుతి ‘బ్రహ్మ సమం’ అని చెప్పేది గుణాల తారతమ్య భావంలోనే అని తెలియజేస్తుంది।
Verse 15
तं लिखित्वा तु यो दद्यात्पौष्यां विद्वान्विमत्सरः । गुडधेनुयुतं हेमवस्त्रमाल्यविभूषणैः ॥ १५ ॥
ఈ గ్రంథాన్ని ప్రతిలిపి చేయించి, అసూయలేని పండితుడు పుష్య నక్షత్రదినాన గుడధేనుతో పాటు స్వర్ణం, వస్త్రాలు, మాలలు, ఆభరణాలతో దానం చేస్తే మహాపుణ్యం పొందుతాడు।
Verse 16
वाचकं पुस्तकं चापि पूजयित्वा विधानतः । गंधाद्यैर्भोज्यभक्ष्यैश्च कृत्वा नीराजनादिकम् ॥ १६ ॥
విధి ప్రకారం వాచకుని మరియు పవిత్ర పుస్తకాన్ని సమ్యకంగా పూజించి, గంధాది ద్రవ్యాలు, భోజ్య-భక్ష్య నైవేద్యాలతో పాటు ఆరతి (నీరాజనం) మొదలైన కర్మలను చేయాలి।
Verse 17
यो वै जितेंद्रियो भूत्वा सोपवासः समाहितः । अथ वैकहविष्याशी कीर्तयेच्छृणुयादपि ॥ १७ ॥
ఇంద్రియాలను జయించి సమాధానంగా ఉపవాసంతో ఉండి, ఒక్క హవిష్యాహారమే తీసుకునే వాడు (ఈ నామ/ఉపదేశాలను) కీర్తించాలి, అలాగే శ్రవణం కూడా చేయాలి।
Verse 18
स मुक्तः पातकैर्घोरैः प्रयाति ब्रह्मणः पदम् । योऽप्यनुक्रमणीमेतां भविष्यस्य निरूपिताम् ॥ १८ ॥
అతడు ఘోర పాపాల నుండి విముక్తుడై బ్రహ్మపదాన్ని పొందుతాడు—ఇకపై వివరించబోయే విషయాల ఈ అనుక్రమణిని ఎవడు వినినా లేదా అధ్యయనం చేసినా।
Verse 19
पठेद्वा श्रृणुयाच्चैतां भुक्तिं मुक्तिं च विंदति ॥ १९ ॥
ఇదిని పఠించినా లేదా వినినా, భోగమూ మోక్షమూ రెండింటినీ పొందుతాడు।
Verse 20
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे भविष्यपुराणानुक्रमणी निरूपणं नाम शततमोऽध्यायः ॥ १०० ॥
ఇట్లు శ్రీబృహన్నారదీయపురాణము పూర్వభాగములో, బృహదుపాఖ్యానములో, చతుర్థపాదములో ‘భవిష్యపురాణానుక్రమణీ నిరూపణం’ అను నామముగల శతమాధ్యాయము సమాప్తమైంది ॥ १०० ॥
Frequently Asked Questions
Pratisarga (secondary creation) functions as the culminating structural unit: it gathers narratives into a concluding cosmological frame and provides the closing summary (saṅkṣepa), marking completion of the Purāṇa’s instructional arc.
It prescribes lekhana (copying) and dāna on Puṣya-nakṣatra with guḍa-dhenu and other gifts, plus worship of the reciter and book; this is framed as śāstra-dāna that yields great puṇya, destroys sins, and supports both bhukti (worldly welfare) and mukti (liberation).