Shloka 14

Adhyaya 78 — Hymn to Surya and the Distribution of Solar Splendour; Genealogy of Vaivasvata and Chaya’s Line

Sanskrit

मूर्तामूर्तस्तथा सूक्ष्मः स्थूलरूपस्तथा स्थितः ।

निमेषकाष्ठादिमयः कालरूपः क्षयात्मकः ।

प्रसीद स्वेच्छया रूपं स्वतेजः शमनं कुरु ॥

Transliteration

mūrtāmūrtaḥ tathā sūkṣmaḥ sthūla-rūpas tathā sthitaḥ | nimeṣa-kāṣṭhādi-mayaḥ kāla-rūpaḥ kṣayātmakaḥ | prasīda svecchayā rūpaṃ sva-tejaḥ śamanaṃ kuru ||

Translation

నీవు సాకారుడవు, నిరాకారుడవు; సూక్ష్ముడవు, స్థూలుడవు కూడా. నిమేషము, కాష్ఠా మొదలైన కాలఖండములతో నీవే నిర్మితుడవు; లయస్వభావముగల కాలమూ నీవే. కరుణించు—స్వేచ్ఛతో రూపము ధరించి నీ స్వతేజస్సును శమింపజేయుము.

Word by Word

• मूर्त-अमूर्तः: manifest and unmanifest
• मूर्त-अमूर्तः: Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: मूर्त (प्रातिपदिक) + अमूर्त (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्व-समास (itaretara): मूर्तः च अमूर्तः; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• तथा: thus / also
• तथा: Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb: ‘thus/also’)

• सूक्ष्मः: subtle
• सूक्ष्मः: Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: सूक्ष्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• स्थूल-रूपः: having a gross form
• स्थूल-रूपः: Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: स्थूल (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय/तत्पुरुष (descriptive): स्थूलं रूपं यस्य/स्थूलरूपः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• तथा: also
• तथा: Sambandha (सम्बन्ध/adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• स्थितः: abiding / situated
• स्थितः: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: √स्था (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘standing/abiding’

• निमेष-काष्ठ-आदि-मयः: made of (units like) nimeṣa, kāṣṭhā, etc.
• निमेष-काष्ठ-आदि-मयः: Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: निमेष (प्रातिपदिक) + काष्ठ (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
• Form: समाहार-तत्पुरुष (constitutive): ‘निमेष’ ‘काष्ठ’ ‘आदि’ + ‘मय’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• काल-रूपः: having the form of Time
• काल-रूपः: Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: काल (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (descriptive): कालस्य रूपम्/कालरूपः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• क्षय-आत्मकः: of the nature of destruction
• क्षय-आत्मकः: Pradhana-predicative (विशेष्य-विशेषण/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: क्षय (प्रातिपदिक) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (characterizing): क्षयः आत्मा यस्य/क्षयात्मकः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• प्रसीद: be gracious / be pleased
• प्रसीद: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र√सद् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन, परस्मैपद

• स्व-इच्छया: by your own will
• स्व-इच्छया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: स्व (प्रातिपदिक) + इच्छा (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष: स्वस्य इच्छा; स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/तृतीया), एकवचन; क्रियाविशेषण-भाव (by one’s own will)

• रूपम्: form
• रूपम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/द्वितीया), एकवचन

• स्व-तेजः: your own radiance
• स्व-तेजः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्व (प्रातिपदिक) + तेजस् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष: स्वस्य तेजः; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• शमनम्: pacification / quelling
• शमनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शमन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• कुरु: do / make
• कुरु: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

Speakers

• Devas and Devarṣis (collective supplication) within Markandeya’s narration

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Devi (Supreme Goddess)

Shakti Aspects

• Devi as Kāla (Time) and as both saguṇa/nirguṇa

Key Themes

• Shaktism
• Cosmology
• Time (Kāla)
• Theology of form/formless
• Apotropaic prayer

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The same divine power that protects also dissolves; acknowledging this fosters humility and right conduct. The prayer models restraint: even divine power is asked to be moderated for cosmic balance.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Touches Sarga (structure of time and manifestation) and Pratisarga (dissolution/renewal), embedded within Carita (the Devi narrative).

What is the esoteric significance?

Time-units symbolize the deity’s immanence in perception and change. ‘Pacifying one’s own radiance’ points to śakti being self-governed (svātantrya): the absolute can contract/expand manifestation by will.