Shloka 44

Adhyaya 61 — The Second Manvantara Begins: The Brahmin’s Swift Journey and Varuthini’s Temptation on Himavat

Sanskrit

का त्वं कमलगर्भाभे कस्य किं वानुतिष्ठसि । ब्राह्मणोऽहमिहायातो नगरादरुणास्पदात् ॥

Transliteration

kā tvaṃ kamalagarbhābhe kasya kiṃ vānutiṣṭhasi / brāhmaṇo 'ham ihāyāto nagarād aruṇāspadāt

Translation

హే పద్మోదరీ (పద్మస్తనీ) శుభే! నీవెవరు? ఎవరివి, ఇక్కడ ఏమి చేస్తున్నావు? నేను బ్రాహ్మణుడను; అరుణాస్పదమనే నగరమునుండి ఇక్కడికి వచ్చితిని।

Word by Word

• का: who (fem.)
• का: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; प्रश्नवाचक-सर्वनाम

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; मध्यमपुरुष-सर्वनाम

• कमलगर्भाभे: O lotus-womb-radiant one
• कमलगर्भाभे: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: कमल (प्रातिपदिक) + गर्भ (प्रातिपदिक) + आभा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कमलगर्भस्य आभा यस्याः)

• कस्य: of whom/whose
• कस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन; प्रश्नवाचक

• किम्: what
• किम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; प्रश्नवाचक

• वा: or
• वा: Sambandha (सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (particle: or)

• अनुतिष्ठसि: do/perform
• अनुतिष्ठसि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अनु-स्था (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• ब्राह्मणः: a brahmin
• ब्राह्मणः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; उत्तमपुरुष-सर्वनाम

• इह: here
• इह: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb: here)

• आयातः: (have) come
• आयातः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-या (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (Past Passive Participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि प्रयोगे ‘come’

• नगरात्: from the city
• नगरात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: नगर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन

• अरुणास्पदात्: from Aruṇa’s abode/place
• अरुणास्पदात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: अरुण (प्रातिपदिक) + आस्पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (अरुणस्य आस्पदम्)

Speakers

• Dvijasuta (brahmin’s son) addressing Varūthinī

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shringara", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Inquiry of identity
• Polite address with poetic epithet
• Place-name (Aruṇāspada)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse models cautious inquiry—asking identity and purpose before engagement—an aspect of practical dharma (social prudence) even amid attraction.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ākhyāna/Upākhyāna; includes minor geographic naming but not as a formal ‘bhūgola’ section.

What is the esoteric significance?

The lotus epithet evokes purity and allure simultaneously—hinting at the tension between appearance (beauty) and truth (identity) that the dialogue is about to probe.