Adhyaya 6: Balarama’s Dilemma, Drunken Wanderings in Revata’s Grove, and the Slaying of the Suta
बलरामतीर्थयात्रा-प्रारम्भः (Balarāma-tīrthayātrā-prārambhaḥ)
Vasu's Story
ఈ అధ్యాయంలో బలరామునికి ధర్మసంకటము కలుగుతుంది. ఆయన తీర్థయాత్రను ప్రారంభించి రేవతా వనంలో ప్రవేశించి మద్యపాన ప్రభావంతో కలతచెంది సంచరిస్తాడు. అక్కడ సూతునితో వివాదం జరుగుతుంది; అధర్మాచరణం, అహంకారాన్ని చూసి బలరాముడు కోపంతో సూతుని సంహరించి ధర్మమర్యాదను స్థాపిస్తాడు.
Divine Beings
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 6
Verse 1
इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे इन्द्रविक्रियानाम पञ्चमोऽध्यायः । षष्ठोऽध्यायः । पक्षिण ऊचुः— रामः पार्थे परां प्रीतिं ज्ञात्वा कृष्णस्य लाङ्गली । चिन्तयामास बहुधा किं कृतं सुकृतं भवेत् ॥
పక్షులు అన్నారు—హలధరుడు బలరాముడు, అర్జునునిపై కృష్ణుని పరమ స్నేహాన్ని గ్రహించి అనేక విధాలుగా ఆలోచించాడు: “ఏ కర్మచేత ఇంత సుకృతం (పుణ్యం) ఉద్భవించింది?”
Verse 2
कृष्णेन हि विना नाहं यास्ये दुर्योधनान्तिकम् । पाण्डवान् वा समाश्रित्य कथं दुर्योधनं नृपम् ॥
“కృష్ణుడు లేకుండా నేను దుర్యోధనుని దగ్గరకు వెళ్లను. లేదా పాండవుల శరణు పొందిన తర్వాత రాజు దుర్యోధనుని ఎలా సమీపించగలను?”
Verse 3
जामातरं तथा शिष्यं घातयिष्ये नरेश्वरम् । तस्मान्न पार्थं यास्यामि नापि दुर्योधनं नृपम् ॥
“జామాత కూడా, శిష్యుడు కూడా అయిన ఆ రాజును నేను సంహరింపజేస్తాను. అందువల్ల నేను పార్థుడు (అర్జునుడు) వద్దకూ వెళ్లను, రాజు దుర్యోధనుని వద్దకూ వెళ్లను.”
Verse 4
तीर्थेष्वाप्लावयिष्यामि तावदात्मानमात्मना । कुरूणां पाण्डवानां च यावदन्ताय कल्पते ॥
కురు–పాండవుల సంగ్రామానికి ఉపసంహారం కలిగించుటకు తగిన కాలము వచ్చేవరకు నేను తీర్థాలలో స్నానమాచరించి, స్వయంప్రయత్నముతో నన్ను నేనే శుద్ధి చేసుకొందును।
Verse 5
इत्यामन्त्र्य हृषीकेशं पार्थ-दुर्योधनावपि । जगाम द्वारकां शौरिः स्वसैन्युपरिवारितः ॥
ఇట్లు హృషీకేశునకును, పార్థునకును, దుర్యోధనునకును వీడ్కోలు చెప్పి, శౌరి తన సైన్యముచే పరివృతుడై ద్వారకకు బయలుదేరెను।
Verse 6
गत्वा द्वारवतीं रामो हृष्टपुष्टजनाकुलाम् । श्वो गन्तव्येषु तीर्थेषु पपौ पानं हलायुधः ॥
ఆనందముతో పుష్టులైన జనములతో నిండిన ద్వారవతికి వెళ్లి, రాముడు—హలాయుధుడు (బలరాముడు)—మరునాడు తీర్థయాత్రకు బయలుదేరవలసినందున మద్యము సేవించెను।
Verse 7
पीतपानो जगामाथ रैवतोद्यानमृद्धिमत् । हस्ते गृहीत्वा समदां रेवतीमप्सरोपमाम् ॥
మద్యము సేవించిన తరువాత అతడు రైవతుని సమృద్ధమైన ఉద్యానమునకు వెళ్లెను; మదోన్మత్తయై అప్సరసమానంగా ఉన్న రేవతిని చేతిపట్టుకొని సాగెను।
Verse 8
स्त्रीकदम्बकमध्यस्थो ययौ मत्तः पदास्खलन् । ददर्श च वनं वीरो रमणीयमनुत्तमम् ॥
స్త్రీల సమూహమధ్య నిలిచిన మదోన్మత్తుడు అడుగులు తడబడుతూ సాగెను; అప్పుడు ఆ వీరుడు అత్యంత మనోహరమై, సౌందర్యములో అనుత్తమమైన అరణ్యమును దర్శించెను।
Verse 9
सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं शाखामृगगणाकुलम् । पुण्यं पद्मवनोपेतं सपल्वलमहावनम् ॥
అది మహావనం—పవిత్రమూ శుభప్రదమూ; అన్ని ఋతువుల ఫలపుష్పాలతో సమృద్ధిగా, చెట్లపై నివసించే జంతుగణాలతో నిండిగా, పద్మవనాలతో అలంకృతమై, చిత్తడి కుంటలు-చెరువులతో కూడి ఉండెను।
Verse 10
स शृण्वन् प्रीतिजननान् बहून् मदकलान् शुभान् । श्रोतरम्यान् सुमधुरान् शब्दान् खगमुखेरितान् ॥
అతడు పక్షుల నోళ్ల నుండి వెలువడిన అనేక శుభధ్వనులను వినెను—ఆనందాన్ని కలిగించేవి, మాధుర్యంతో స్వల్ప మత్తును పుట్టించేవి, చెవులకు హితమైనవి, అత్యంత తీయనివి।
Verse 11
सर्वर्तुफलभाराढ्यान् सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलान् । अपश्यत् पादपांस्तत्र विहगैरनुनादितान् ॥
అక్కడ అతడు అన్ని ఋతువుల ఫలాలతో వంగిన చెట్లను, అన్ని ఋతువుల పుష్పాలతో ప్రకాశించే చెట్లను, పక్షుల కూయింపులతో మార్మోగుతున్నవాటిని చూచెను।
Verse 12
आम्रानाम्रातकान् भव्यान् नारिकेलान् सतिन्दुकान् । आविल्वकांस्तथा जीरान् दाडिमान् बीजपूरकान् ॥
అక్కడ మామిడి మరియు ఆమ్రాతకముల ఉత్తమ ఫలములు; కొబ్బరి మరియు తిందుక ఫలములు; విల్వకమూ జీరమూ; దాడిమములు మరియు బీజపూరకము (సిట్రన్) కూడా ఉండెను।
Verse 13
पनसाञ् लाकुचान् मोचान् नीपांश्चातिमनोहरान् । पारावतांश्च कङ्कोलान् नलिनानाम्लवेतसान् ॥
అక్కడ పనస చెట్లు, లకుచ చెట్లు, అరటి తోటలు, అత్యంత మనోహరమైన నీప (కదంబ) చెట్లు; అలాగే పారావత చెట్లు, కంకోల (సుగంధ ద్రవ్యం) చెట్లు, పద్మములు మరియు పుల్లని వేతస కూడా ఉండెను।
Verse 14
भल्लातकानामलकांस्तिन्दुकांश्च महाफलान् । इङ्गुदान् करमर्दांश्च हरीतक-विभीतकान् ॥
అక్కడ భల్లాతక కాయలు, ఆమలక (ఉసిరి) ఫలాలు, తిందుక ఫలాలు, పెద్ద ఫలాలు, ఇంగుడ ఫలాలు, కరమర్ద (కరక్కాయ/కరంద) ఫలాలు, అలాగే హరితకీ మరియు విభీతక ఫలాలు కూడా ఉన్నాయి।
Verse 15
एतानन्यांश्च स तरून् ददर्श यादुनन्दनः । तथैवाशोक-पुन्नाग-केतकी-बकुलानथ ॥
యదువంశజుడు వాటిని మరియు ఇతర వృక్షాలను కూడా చూశాడు; అలాగే అశోక, పున్నాగ, కేతకీ, బకుల వృక్షాలను కూడా చూశాడు।
Verse 16
चम्पकान् सप्तपर्णांश्च कर्णिकारान् समालतिन् । पारिजातान् कोविदारान् मन्दारान् बदरांस्तथा ॥
చంపక, సప్తపర్ణ, కర్ణికార వృక్షాలు, మాలతీ లతలు; అలాగే పారిజాత, కోవిదార, మందార, బదర (రేగి) వృక్షాలు కూడా అక్కడ ఉన్నాయి।
Verse 17
पाटलान् पुष्पितान् रम्यान् देवदारुद्रुमांस्तथा । सालांस्तालांस्तमालांश्च किंशुकान् वञ्जुलान् वरान् ॥
పుష్పాలతో వికసించిన మనోహర పాటల వృక్షాలు, దేవదారు వృక్షాలు; అలాగే శాల, తాల, తమాల వృక్షాలు, మరియు ఉత్తమ కింశుక, వంజుల వృక్షాలు కూడా ఉన్నాయి।
Verse 18
चकोरैः शातपत्रैश्च भृङ्गराजैस्तथा शुकैः । कोकिलैः कलविङ्कैश्च हारितैर् जोवजीवकैः ॥
అక్కడ చకోర, శాతపత్ర, భృంగరాజ, చిలుకలు; కోకిలలు, కలవింక పక్షులు; అలాగే హారీత మరియు జీవక పక్షులు కూడా ఉన్నాయి।
Verse 19
प्रियपुत्रैश्चातकैश्च तथान्यैर्विविधैः खगैः । श्रोत्ररम्यं सुमधुरं कूजद्भिश्चाप्यधिष्ठितम् ॥
అది చాతక పక్షులు మరియు ఇతర నానావిధ పక్షులతో నిండివుండెను; వారి కర్ణసుఖకరమైన, అత్యంత మధురమైన కూజిత ధ్వనులు వినిపించెను।
Verse 20
सरांसि च मनोज्ञानि प्रसन्नसलिलानि च । कुमुदैः पुण्डरीकैश्च तथा नीलोत्पलैः शुभैः ॥
అక్కడ స్వచ్ఛమైన, ప్రశాంతమైన జలములతో కూడిన మనోహర సరస్సులు ఉండెను; అవి కుముదాలు, తెల్ల కమలాలు (పుండరీక) మరియు శుభ నీలకమలాలు (నీలోత్పల) తో అలంకరింపబడినవి।
Verse 21
कह्लारैः कमलैश्चापि आचितानि समन्ततः / कादम्बैश्चक्रवाकैश्च तथैव जलकुक्कुटैः
చుట్టూ అవి తెల్ల కాహ్లారాలు మరియు ఎర్ర కమలాలతో ఘనంగా నిండివుండెను; అలాగే కాదంబ పక్షులు, చక్రవాక బాతులు, జలకుక్కుటాలు మొదలైన జలపక్షులతో కూడి ఉండెను।
Verse 22
कारण्डवैः प्लवैर्हंसैः कूर्मैर्मद्गुभिरेव च । एभिश्चान्यैश्च कीर्णानि समन्ताज्जलचारिभिः ॥
అది అన్ని వైపులా కారండవ బాతులు, మునిగే పక్షులు, హంసలు, తాబేళ్లు, మద్గు పక్షులతో నిండివుండెను; ఇంకా అనేక ఇతర జలచర జీవులతో కూడి ఉండెను।
Verse 23
क्रमेणेत्थं वनं शौरिर्वोक्ष्यमाणो मनोरमम् । जगामानुगतः स्त्रीभिर्लतागृहमनुत्तमम् ॥
ఇలా శౌరి ఆ మనోహర వనాన్ని వర్ణిస్తూ, స్త్రీల అనుసరణలో, క్రమక్రమంగా ముందుకు సాగి, లతలతో కప్పబడిన అనుత్తమ లతామండపం (లతాగృహం) ను చేరెను।
Verse 24
स ददर्श द्विजांस्तत्र वेदवेदाङ्गपारगान् । कौशिकान् भार्गवांश्चैव भारद्वाजान् सगौतमान् ॥
అక్కడ అతడు వేదాలు, వేదాంగాలలో పరమపారగులైన ద్విజ బ్రాహ్మణులను చూచెను—కౌశిక వంశీయులు, భార్గవులు, భారద్వాజులు మరియు గౌతములు।
Verse 25
विविधेषु च सम्भूतान् वंशेषु द्विजसत्तमान् । कथाश्रवणबद्धोत्कानुपविष्टान् महत्सु च ॥
అతడు వివిధ వంశాలలో జన్మించిన ద్విజశ్రేష్ఠులను మహనీయుల మధ్య ఆసీనులై చూచెను—శ్రద్ధతో పవిత్ర కథల శ్రవణంలో నిమగ్నులై, వారి ఉత్సాహం శ్రవణానికే బద్ధమై ఉండెను।
Verse 26
कृष्णाजिनोत्तरीयेषु कुशेषु च वृषीषु च । सूतञ्च तेषां मध्यस्थं कथयानं कथाः शुभाः ॥
వారు కుశాసనాలపై, చాపలపై ఆసీనులై, కృష్ణమృగచర్మ ఉత్తరీయాన్ని ధరించి; మధ్యలో సూతుని నిలిపి/కూర్చోబెట్టి, అతనిచే మంగళకథలను వర్ణింపజేయుచుండిరి।
Verse 27
पौराणिकीः सुरर्षोणामाद्यानां चरिताश्रयाः । दृष्ट्वा रामं द्विजाः सर्वे मधुपानारुणेक्षणम् ॥
పురాణవిద్యలో నిపుణులై, ప్రాచీన దేవర్షుల చరిత్రలో స్థిరనిష్ఠులైన ఆ బ్రాహ్మణులందరు మధుపానంతో ఎర్రబడిన నేత్రాలుగల రాముని చూచి (తదనుగుణంగా స్పందించిరి)।
Verse 28
मत्तोऽयमिति मन्वानाः समुत्तस्थुस्त्वरान्विताः । पूजयन्तो हलधरमृते तं सूतवंशजम् ॥
“ఇతడు నా వాడే/నా పక్షానివాడే” అని భావించి వారు వెంటనే ఆతురతతో లేచిరి; సూత వంశజుడైన ఆ ఒక్కనిని తప్పించి, అందరూ హలధర (బలరామ)ుని పూజించిరి।
Verse 29
ततः क्रोधसमाविष्टो हली सूतं महाबलः । निजघान विवृत्ताक्षः क्षोभिताशेषदानवः ॥
అప్పుడు కోపావేశంతో మహాబలుడు హలి (బలరాముడు) సూతసారథిని కొట్టి పడగొట్టెను; కోపంతో తిరిగే నేత్రాలతో సమస్త దానవులను కలవరపెట్టెను।
Verse 30
अध्यास्याती पदं ब्राह्मं तस्मिन् सूते निपातिते । निष्क्रान्तास्ते द्विजाः सर्वे वनात् कृष्णाजिनाम्बराः ॥
ఆ సూతుడు పడిపోయినప్పుడు అతడు (తపస్వి) బ్రహ్మస్థితిని పొందును. అప్పుడు కృష్ణాజినాలు ధరించిన ఆ ద్విజులందరూ అరణ్యానికి బయలుదేరిరి।
Verse 31
अवधूतं तथात्मानं मन्यमानो हलायुधः । चिन्तयामास सुमहन्मया पापमिदं कृतम् ॥
హలాయుధుడు (బలరాముడు) కూడా తనను అలాగే అవమానితుడిగా, పరిత్యక్తుడిగా భావించి లోతుగా ఆలోచించెను—“నా చేత మహాపాపం జరిగింది।”
Verse 32
ब्राह्मं स्थानं गतो ह्येष यद् सूतो विनिपातितः । तथा हीमे द्विजाः सर्वे मामवेक्ष्य विनिर्गताः ॥
సూతుడు హతుడైనందున అతడు యథార్థంగా బ్రాహ్మణస్థితిని పొందినట్లే. అలాగే ఈ ద్విజులందరూ నన్ను చూచి బయటకు వెళ్లిపోయినట్లు నేను చూస్తున్నాను।
Verse 33
शरीरस्य च मे गन्धो लोहस्येवासुखावहः । आत्मानञ्चावगच्छामि ब्रह्मघ्नमिव कुत्सितम् ॥
నా శరీర వాసన కూడా అసహ్యంగా ఉంది, ఇనుము దుర్వాసన వలె; మరియు నేను నన్ను నీచుడిగా భావిస్తున్నాను—బ్రాహ్మణహంతకుడివలె।
Verse 34
धिगमर्षं तथा मद्यमतिमानमभीरुताम् । यैराविष्टेन सुमहन्मया पापमिदं कृतम् ॥
క్రోధమునకును, మదమునకును, అతిమానమునకును, భీరుత్వమునకును ధిక్కారం—వాటిచేత ఆక్రమింపబడి నేను ఈ మహాపాపాన్ని చేసితిని।
Verse 35
तत्क्षयार्थं चरिष्यामि व्रतं द्वादशवार्षिकम् । स्वकर्मख्यापनं कुर्वन् प्रायश्चित्तमनुत्तमम् ॥
ఆ (పాప) నాశార్థం నేను పన్నెండు సంవత్సరాల వ్రతాన్ని స్వీకరిస్తాను; నా కృతకర్మను బహిరంగంగా అంగీకరించి అనుత్తమ ప్రాయశ్చిత్తాన్ని ఆచరిస్తాను।
Verse 36
अथ येयं समारब्धा तीर्थयात्रा मयाधुना । एतामेव प्रयास्यामि प्रतिलोमां सरस्वतीम् ॥
ఇప్పుడు నేను ప్రారంభించిన ఈ తీర్థయాత్రలో—ఇదే మార్గాన్ని నేను అనుసరిస్తాను; సరస్వతీ ప్రవాహానికి విరుద్ధంగా, పైవైపు (ఉజ్జాయిగా) సాగుతాను।
Verse 37
अतो जगाम रामोऽसौ प्रतिलोमां सरस्वतीम् । ततः परं शृणुष्वेमं पाण्डवेयकथाश्रयम् ॥
అనంతరం ఆ రాముడు సరస్వతీ నది వెంట పైవైపు ప్రయాణించాడు. ఇక పాండవేయాఖ్యాన-చక్రాన్ని ఆధారంగా చేసుకున్న ఈ వృత్తాంతాన్ని వినుము।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on dharma under conflict: Balarāma weighs loyalty, kinship, and the moral cost of intervention in the Bhārata crisis, then confronts the ethics of violence against a socially protected figure (a Sūta within a Brahmin assembly). His remorse frames the Purāṇic view that even mighty heroes are bound by ritual-moral law and must undertake prāyaścitta when transgression occurs.
This Adhyaya does not primarily develop Manvantara chronology; instead it advances the text’s analytical-ethical arc by converting a Mahābhārata-adjacent political dilemma into a tīrtha-based expiation narrative. The resolve to traverse the Sarasvatī functions as a structural hinge into subsequent narrated materials (pāṇḍaveyakathāśraya).
It is outside the Devi Māhātmya (Adhyayas 81–93) and contains no direct Śākta stuti or goddess-battle theology. Its relevance is instead ritual-ethical: the doctrine of prāyaścitta and vow-based purification that later Purāṇic sections frequently presuppose.