Shloka 42

Adhyaya 51 — Yaksha Injunctions: Graha-Children and Female Spirits Causing Domestic and Ritual Disruptions

Sanskrit

स्त्रीणां पुष्पं हरत्यन्या प्रवृत्तं सा तु कन्यका । तथाप्रवृत्तं सा ज्ञेया दौः सहा ऋतहारिका ॥

Transliteration

strīṇāṃ puṣpaṃ haraty anyā pravṛttaṃ sā tu kanyakā | tathāpravṛttaṃ sā jñeyā dauḥsahā ṛtahārikā ||

Translation

మరొక కన్యాదోషం స్త్రీలలో ప్రారంభమైన ‘పుష్పం’ (అంటే రజస్స్రావం)ను హరిస్తుంది; ఆ కన్య దుర్ధర్షిణి ‘ఋతహారికా’—రజోపహారిణి—అని తెలిసికొనవలెను।

Word by Word

• स्त्रीणाम्: of women
• स्त्रीणाम्: सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: स्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), बहुवचन

• पुष्पम्: flower
• पुष्पम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: पुष्प (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• हरति: takes away
• हरति: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: हृ (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन

• अन्या: another (female)
• अन्या: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• प्रवृत्तम्: that has appeared/started (e.g., blossomed)
• प्रवृत्तम्: कर्मविशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: प्रवृत्त (कृदन्त; √वृत् + प्र)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषणम् ‘पुष्पम्’

• सा: she
• सा: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• तु: but/indeed
• तु: सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात/particle (contrast/emphasis)

• कन्यका: a maiden/girl
• कन्यका: कर्तृसमानााधिकरण (Predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: कन्यका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; विधेय/समानााधिकरणम् ‘सा’

• तथा: thus/likewise
• तथा: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण/adverb

• अप्रवृत्तम्: not yet arisen/started
• अप्रवृत्तम्: कर्मविशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: अप्रवृत्त (कृदन्त; a- + प्रवृत्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP) नकार-प्रत्ययेन निषेध; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (अर्थतः ‘पुष्पम्’)

• सा: she
• सा: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• ज्ञेया: is to be known (as)
• ज्ञेया: कर्तृसमानााधिकरण (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: ज्ञेय (कृदन्त; √ज्ञा, तव्यत्/gerundive)
• Form: तव्यत्-प्रत्ययान्त (gerundive; ‘to be known’), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेयविशेषणम् ‘सा’

• दौःसहा: hard to endure
• दौःसहा: कर्तृसमानााधिकरण (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: दुःसह (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेयविशेषणम् ‘सा’

• ऋतहारिका: the remover of the menstrual period/seasonal flow
• ऋतहारिका: कर्तृसमानााधिकरण (Predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: ऋतु + हारिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (ṛtu/ṛta + hārikā ‘remover’); विधेय/समानााधिकरणम् ‘सा’

Speakers

• Dialogue frame not explicit in the excerpt; likely within the Purāṇic instruction dialogue (teacher to inquirer) in Adhyāya 51

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Ritual remedies (śānti)
• Health/omen lore in Purāṇic instruction

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The passage treats bodily disruption as a sign of subtle disturbance requiring disciplined, dharmic remediation rather than panic—placing emphasis on restoring order (śānti) through prescribed means.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Primarily falls under Vamśānucarita/ācāra-style didactic material within Purāṇic narrative (practical dharma and remedial rites), not sarga/pratisarga/manvantara as such.

What is the esoteric significance?

‘Puṣpa’ (flower) symbolizes fertility and cyclical ṛta (cosmic order). Its ‘theft’ signifies disruption of rhythm; the remedy aims to re-align the individual microcosm with ṛta.