Adhyaya 26
Droṇācārya’s Assessment of the Pāṇḍavas: Nīti, Kāla, and Intelligence (विराटपर्व, अध्याय २६)
Upa-parva: Pāṇḍava-pracchanna-vāsa (Incognito Residence in Matsya) — Nīti-vicāra Episode
Vaiśaṃpāyana reports a policy-oriented statement attributed to Droṇa. The discourse asserts that individuals of the Pandavas’ type do not readily perish nor succumb to decisive defeat (1.0). Their profile is enumerated: heroic, educated, intelligent, self-controlled, dharma-knowing, grateful, and devoted to Dharmarāja (Yudhiṣṭhira) (2.0). Yudhiṣṭhira is characterized as versed in nīti, dharma, and artha, steady like a father-figure, established in dharma, truth-bearing, respectful to elders, and worthy of deference (3.0). The brothers’ mutual loyalty is emphasized: they follow the great-souled elder, who is described as ajātaśatru (one without born enmity) and modest, and he in turn is devoted to them (4.0). On this basis, the speaker argues it is improbable that a prudent Pārtha would fail to secure their welfare (5.0). The recommended posture is vigilant waiting for the proper rise of time (kāla), with the assessment that destruction is unlikely (6.0). Yet immediate tasks should be performed swiftly and without delay; plans for their lodging/residence should be considered carefully (7.0). The Pandavas are described as difficult to discern due to their disciplined conduct and austerity, being courageous and free from vice (8.0). Pārtha is further praised as pure-minded, virtuous, truthful, prudent, and radiant (9.0). The chapter concludes with an operational recommendation: ascertain facts and continue the search through brāhmaṇas, scouts (cārakas), accomplished agents, and other informed persons (10.0).
Chapter Arc: दूतों की बात सुनकर दुर्योधन देर तक मौन में डूबा रहता है—पाण्डवों के अज्ञातवास का समय लगभग पूरा हो चला है, और सभा में अनिश्चितता की छाया फैलती है। → कौरव-सभा में यह भय उभरता है कि यदि पाण्डव तेरहवाँ वर्ष भी सुरक्षित निकाल ले गए तो वे नागेन्द्रों-से क्रुद्ध होकर लौटेंगे और कौरवों पर अनिवार्य विपत्ति टूटेगी; इसलिए सबको शीघ्र निर्णय लेकर खोज/पता लगाने की चेष्टा तेज करने को कहा जाता है। → दुःशासन उठकर दुर्योधन को उकसाता है: अनेक लोग देश-देश खोज चुके, फिर भी पाण्डवों की गति, वास और प्रवृत्ति का पता नहीं—या तो वे अत्यन्त गुप्त हैं, समुद्र-पार चले गए हैं, या किसी विषम परिस्थिति में नष्ट हो गए; अतः मन को स्थिर कर ‘महोत्साह’ से कोई निर्णायक कार्य करो। → सभा का स्वर एक दिशा पकड़ता है—अज्ञातवास की समाप्ति से पहले पाण्डवों की स्थिति का भेदन ही कौरव-हित का उपाय है; दुर्योधन को सक्रिय, साहसी और निर्णायक कदम उठाने के लिए मानसिक रूप से तैयार किया जाता है। → दुर्योधन अब किस उपाय से पाण्डवों को उजागर करेगा—और किस राज्य/प्रदेश में यह खोज निर्णायक मोड़ लेगी?
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर राजा दुर्योधन उस समय दूतोंकी बातपर विचार करके बहुत देरतक मन-ही-मन कुछ सोचता रहा। उसके बाद उसने सभासदोंसे कहा--
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఓ జనమేజయా! ఆ తరువాత రాజు దుర్యోధనుడు దూతల మాటలను ఆలోచించి, చాలాసేపు మౌనంగా అంతర్మనంలో విచారించాడు. ఆపై సభాసదులను ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు—
Verse 2
५ )), 2 हे पा हे # पर एल ५200 222 00 27 # ४ है ८०० 0 2 0 ० आल 377 | मना 9०० ८63५ सुदु:ःखा खलूु कार्याणां गतिर्विज्ञातुमन्तत: । तस्मात् सर्वे निरीक्षध्वं क्व नु ते पाण्डवा गता: २ ।।
కార్యాల అంతిమ ఫలితాన్ని యథార్థంగా గ్రహించడం నిజంగా అత్యంత కష్టం; అందువల్ల మీరందరూ జాగ్రత్తగా పరిశీలించి చెప్పండి—ఆ పాండవులు ఎక్కడికి వెళ్లారు?
Verse 3
अल्पावशिष्टं कालस्य गतभूयिष्ठमन्तत: । तेषामज्ञातचर्यायामस्मिन् वर्षे त्रयोदशे,“इस तेरहवें वर्षमें पाण्डवोंके अज्ञातवासका अधिकांश समय बीत चुका है और थोड़े ही दिन शेष हैं
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఈ పదమూడవ సంవత్సరంలో పాండవుల అజ్ఞాతవాసానికి నియమితమైన కాలంలో ఎక్కువ భాగం గడిచిపోయింది; చివరికి ఇప్పుడు స్వల్పకాలమే మిగిలి ఉంది.
Verse 4
अस्य वर्षस्य शेषं चेद् व्यतीयुरिह पाण्डवा: । निवृत्तसमयास्ते हि सत्यव्रतपरायणा:
వైశంపాయనుడు పలికెను— పాండవులు ఈ సంవత్సరంలో మిగిలిన కాలాన్ని కూడా ఇలానే ఇక్కడ గడిపితే, వారి నియమిత గడువు పూర్తవుతుంది; ఎందుకంటే వారు సత్యవ్రతంలో స్థిరులు.
Verse 5
क्षरन्त इव नागेन्द्रा: सर्वे ह्याशीविषोपमा: । दुःखा भवेयु: संरब्धा: कौरवान् प्रति ते ध्रुवम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— వారు అందరూ మదజలాన్ని కార్చే గజేంద్రులవలె, విషధర సర్పాలవలె; కోపంతో రగిలి నిశ్చయంగా కౌరవులకు దుఃఖకారణమగుదురు.
Verse 6
सर्वे कालस्य वेत्तार: कृच्छरूपधरा: स्थिता: । प्रविशेयुर्जितक्रोधास्तावदेव पुनर्वनम्
వైశంపాయనుడు పలికెను— వారు అందరూ కాలానికి నియతమైన పరిమితిని తెలుసుకొనివున్నారు; అందుచేత గుర్తుపట్టలేని కఠిన వేషాలను ధరించి గోప్యంగా ఉన్నారు. కాబట్టి మీరు త్వరగా వారిని కనుగొనుటకు ప్రయత్నించండి; అప్పుడు వారు కోపాన్ని అదుపుచేసుకొని అంతే కాలానికి—అంటే పన్నెండు సంవత్సరాలకు—మళ్లీ అరణ్యంలోకి వెళ్ళగలరు.
Verse 7
तस्मात् क्षिप्रं बुभूषध्वं यथा तेडत्यन्तमव्ययम् | राज्य निर्द्धन्द्धमव्यग्रं निःसपत्नं चिरं भवेत्
వైశంపాయనుడు పలికెను— కాబట్టి త్వరగా చర్య తీసుకొని వారిని వెదకండి, తద్వారా మీ రాజ్యం పూర్తిగా సురక్షితమగును; అప్పుడు మాత్రమే ఈ రాజ్యం దీర్ఘకాలం కలహరహితంగా, ఆందోళనలేకుండా, ప్రత్యర్థుల్లేకుండా నిలిచియుండును.
Verse 8
अथाब्रवीत् तत: कर्ण: क्षिप्रं गच्छन्तु भारत । अन््ये धूर्ता नरा दक्षा निभूृता: साधुकारिण:
అప్పుడు కర్ణుడు అన్నాడు—“ఓ భారతవంశజా! వెంటనే మరికొందరు చతురులు, కార్యదక్షులు అయిన పురుషులను పంపించండి; వారు గోప్యంగా ఉండి తమ కార్యాన్ని సమర్థంగా నిర్వహించగలరు.”
Verse 9
चरन्तु देशान् संवीता: स्फीताञज्जनपदाकुलान् । तत्र गोष्ठीषु रम्यासु सिद्धप्रत्रजितेषु च
వారు వేషధారణ మార్చుకొని సంపన్న జనపదాలతో నిండిన దేశాలలో సంచరించాలి; అక్కడ సుందర సభలలోను, సిద్ధ సన్యాసి-పరివ్రాజకులు సంచరించే ఆశ్రమస్థానాలలోను జాగ్రత్తగా విచారణ చేయాలి.
Verse 10
परिचारेषु तीर्थेषु विविधेष्वाकरेषु च । विज्ञातव्या मनुष्यैस्तैस्तर्कया सुविनीतया
సేవా స్థలాలలో, తీర్థాలలో, అలాగే వివిధ గనులు/ఆకరాలలో కూడా—అక్కడ నివసించే మనుష్యులను సుశిక్షితమైన, వినయపూర్వకమైన తర్కంతో ప్రశ్నించి వారి జాడ తెలుసుకోవాలి.
Verse 11
विविधैस्तत्परै: सम्यक् तज्जै्निपुणसंवृतै: । अन्वेष्टव्या: सुनिपुणै: पाण्डवाश्छन्नचवासिन:
మరుగు నివాసంలో ఉన్న పాండవులను అనేక గూఢచారులు వెదకాలి—వివిధ నైపుణ్యాలు కలిగి, కార్యంలో తత్పరులు, వారి లక్షణాలను గుర్తించడంలో నిపుణులు, మరియు తామూ గోప్యంగా పనిచేయడంలో అత్యంత దక్షులు.
Verse 12
नदीकुज्जेषु तीर्थेषु ग्रामेषु नगरेषु च । आश्रमेषु च रम्येषु पर्वतेषु गुहासु च
వారు నదీ తీరపు వనకుంజాలలో, తీర్థాలలో, గ్రామాలు-నగరాలలో, సుందర ఆశ్రమాలలో, అలాగే పర్వతాలలో మరియు గుహలలో కూడా వెళ్లి పాండవులను వెదకాలి.
Verse 13
अथाग्रजानन्तरज: पापभावानुरागवान् | ज्येष्ठं दुःशासनस्तत्र भ्राता भ्रातरमब्रवीत्,तदनन्तर सदा पापभावनामें अनुरक्त रहनेवाला दुर्योधनसे छोटा भाई दुःशासन अपने बड़े भाईसे बोला--
అనంతరం జ్యేష్ఠుని తరువాత జన్మించిన, పాపభావానికి ఆసక్తుడైన దుశ్శాసనుడు అక్కడ తన అన్నను ఉద్దేశించి పలికెను।
Verse 14
येषु नः प्रत्ययो राजंश्वारेषु मनुजाधिप । ते यान्तु दत्तदेया वै भूयस्तान् परिमार्गितुम्
రాజా, నరాధిపా! మనకు అత్యధిక విశ్వాసమున్న గూఢచారులకు ఇవ్వవలసిన సమస్త సాధనాలు ఇచ్చి, పాండవుల అన్వేషణకు మళ్లీ పంపించాలి।
Verse 15
एतच्च कर्णो यत् प्राह सर्वमीहामहे तथा । यथोद्दिष्टं चरा: सर्वे मृगयन्तु यतस्तत:,“कर्णने जो बात कही है, वह सब हम करें। इनके बताये हुए स्थानोंमें जहाँ-तहाँ घूमकर सभी गुप्तचर उनका पता लगावें'
కర్ణుడు చెప్పినదంతా మనం అలాగే చేద్దాం. ఆదేశించిన ప్రకారం గూఢచారులందరూ ఇక్కడక్కడ తిరుగుతూ వారి జాడను కనుగొనాలి।
Verse 16
एते चान्ये च भूयांसो देशाद् देशं यथाविधि । नतु तेषां गतिर्वासः प्रवृत्तिश्नोपलभ्यते
ఇవారితో పాటు మరెన్నో మంది కూడా విధిపూర్వకంగా దేశం నుండి దేశానికి వెదకాలి; అయినా ఇప్పటివరకు పాండవుల గమ్యం, నివాసం, కార్యచరణ ఏదీ తెలియడం లేదు।
Verse 17
अत्यन्तं वा निगूढास्ते पारं चोर्मिमतो गता: । व्यालैश्वापि महारण्ये भक्षिता: शूरमानिन:
లేదా వారు అత్యంత రహస్యస్థలంలో దాగి ఉన్నారు, లేదా అలలతో ఉప్పొంగే సముద్రం అవతలి తీరానికి వెళ్లిపోయారు. తమను శూరులమని భావించిన ఆ పాండవులు ఆ మహారణ్యంలో మహాసర్పాలచే మింగబడిన అవకాశమూ ఉంది।
Verse 18
अथवा विषमं प्राप्प विनष्टा: शाश्वती: समा: । तस्मान्मानसमपव्यग्रं कृत्वा त्वं कुरुनन्दन । कुरु कार्य महोत्साहं मन्यसे यन्नराधिप
లేదా వారు ఏదైనా ఘోర విపత్తులో పడి, అనేక దీర్ఘ సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత శాశ్వతంగా నశించి ఉండవచ్చు. కాబట్టి, ఓ కురునందన, ఓ నరాధిపా, మనస్సును స్థిరపరచుకొని నీకు యథోచితం అనిపించిన కార్యాన్ని మహోత్సాహంతో నిర్వహించు।
Verse 26
इति श्रीमहा भारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि कर्णदुः:शासनवाक्ये षड्विंशो5ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారతం విరాటపర్వంలోని గోహరణపర్వంలో కర్ణ-దుఃశాసన వాక్యప్రసంగమున ఇరవై ఆరవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Frequently Asked Questions
That disciplined, educated, self-controlled leaders devoted to dharma are structurally resilient—less likely to be destroyed or to suffer enduring defeat—making patience and verification more rational than panic.
Act promptly on immediate necessities, plan secure residence arrangements, and reduce uncertainty by systematic fact-finding through scouts, learned intermediaries, and other competent informants.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is operational and evaluative—linking character assessment (guṇa, dharma) to strategic recommendations (kāla, cāraka, planning).
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.