Adhyaya 43
Mātali’s Arrival and Arjuna’s Ascent toward Amarāvatī (मातलिसंयुक्तरथागमनम् तथा इन्द्रलोकगमनारम्भः)
Upa-parva: Arjunābhigamana / Indralokārohaṇa Episode (Arjuna’s summons to Indra and ascent toward Amarāvatī)
Vaiśaṃpāyana describes the arrival of Indra’s chariot after the lokapālas depart. The ratha appears with storm-like sound and a display of divine armaments and ominous brilliance, signaling celestial authority. Arjuna recognizes the presence of a divine emissary; Mātali approaches with respectful address and conveys Indra’s invitation, stating that devas, ṛṣis, gandharvas, and apsarases await the sight of Kuntī’s son. Mātali promises Arjuna will return after receiving weapons (labdhāstraḥ). Arjuna responds with reverent restraint, noting the chariot’s inaccessibility to ordinary rulers and even ritual patrons without tapas, and instructs Mātali to mount first. After Mātali takes the reins, Arjuna performs purification in the Gaṅgā, recites prescribed japa, and satisfies the ancestors according to rule. He then bids farewell to Mount Mandara, praising it as a refuge for dharma-minded ascetics and aspirants to svarga, and acknowledging its tīrthas and natural sanctities. Arjuna mounts the divine chariot, ascends beyond mortal sight, witnesses countless vimānas and self-luminous realms where neither sun nor moon is needed, observes star-like abodes of the meritorious, and encounters assemblies of siddhas, fallen heroes, gandharvas, guhyakas, ṛṣis, and apsarases. Mātali explains these as sukṛtins established in their own radiant stations. The chapter culminates with the sight of Airāvata at the gate and Arjuna’s approach to Indra’s Amarāvatī, marking the threshold of celestial initiation.
Chapter Arc: वैशम्पायन अर्जुन को दिव्य लोक में ले जाते हैं—वह सिद्ध-चारणों से सुशोभित, रम्य अमरपुरी को प्रत्यक्ष देखता है, जहाँ वायु तक पुण्यगन्ध से भरा है। → अर्जुन नन्दनवन, सुगन्धित पुष्पों, देवविमानों की सहस्र पंक्तियों और ‘सुरवीथी’ (नक्षत्रमार्ग) की विराट व्यवस्था को देखता हुआ इन्द्राज्ञा से आगे बढ़ता है—हर ओर स्तुति, आशीर्वाद और दिव्य अनुशासन का दबदबा बढ़ता जाता है। → इन्द्रसभा के निकट दिव्य संगीत का उत्कर्ष—तुम्बुरु आदि गन्धर्व सामगान गाते हैं और सहस्रों अप्सराएँ (घृताची, मेनका, रम्भा, उर्वशी आदि) मनोहर नृत्य से सभा-परिसर को आलोकित कर देती हैं; अर्जुन के लिए यह देवलोक की पूर्णता का साक्षात्कार बनता है। → अर्जुन का इन्द्रलोक में स्वागत-पर्यटन पूर्ण रूप से स्थापित हो जाता है—सभा का वैभव, कला, गन्ध, गति और देव-व्यवस्था उसके सामने स्पष्ट हो जाती है। → इन्द्रसभा का दर्शन तो हो गया—अब इन्द्र से प्रत्यक्ष संवाद, उद्देश्य (दिव्यास्त्र-प्राप्ति/कार्यादेश) और आगे की परीक्षा का संकेत अगले अध्यायों पर टिका रहता है।
Shlokas
Verse 1
हि >> मय न (0) है 7 त्रिचत्वारिशो< ध्याय: अर्जुनद्वारा देवराज इन्द्रका दर्शन तथा इन्द्रसभामें उनका स्वागत वैशम्पायन उवाच ददर्श स पुरी रम्यां सिद्धचारणसेविताम् । सर्वर्तुकुसुमै: पुण्य: पादपैरुपशोभिताम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—రాజా! సిద్ధులు, చారణులు సేవించే ఆ రమ్యమైన అమరావతీ నగరాన్ని అర్జునుడు దర్శించాడు; అన్ని ఋతువుల పుష్పాలతో అలంకరించిన పుణ్యవృక్షాలు దానిని శోభింపజేస్తున్నాయి.
Verse 2
तत्र सौगन्धिकानां च पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम् । उद्वीज्यमानो मिश्रेण वायुना पुण्यगन्धिना,वहाँ सुगन्धयुक्त कमल तथा पवित्र गन्धवाले अन्य पुष्पोंकी पवित्र गन्धसे मिली हुई वायु मानो व्यजन डुला रही थी
అక్కడ సౌగంధిక కమలాలూ, పవిత్ర సువాసన గల ఇతర పుష్పాల పుణ్యగంధంతో కలిసిన గాలి, వ్యజనం ఊపినట్లుగా మృదువుగా వీచుచున్నది.
Verse 3
ननन््दनं च वन दिव्यमप्सरोगणसेवितम् । ददर्श दिव्यकुसुमैराद्दयद्धिरिव द्रुमै:
అప్సరాగణాలు సేవించే దివ్య నందనవనాన్ని కూడా ఆయన దర్శించాడు; దివ్య పుష్పాలతో నిండిన వృక్షాలు అతనిని దగ్గరకు పిలుస్తున్నట్లుగా అనిపించాయి.
Verse 4
नातप्ततपसा शकयो द्रष्टं नानाहिताग्निना । स लोक कक गं नापि युद्धे पराड्मुखै:
తపస్సు చేయని వాడు, ఆహితాగ్ని (అగ్నిహోత్రం) నిలుపుకోని వాడు, యుద్ధంలో వెనుదిరిగిన వాడు—ఇలాంటి వారు పుణ్యాత్ముల ఆ లోకాన్ని దర్శించలేరు.
Verse 5
नायज्वभिनवत्रितिकैर्न वेदश्रुतिवर्जिति: । नानाप्लुताज्ैस्तीर्थेषु यज्ञदानबहिष्कृतै:
వైశంపాయనుడు పలికెను—యజ్ఞములు చేయని వారు, వ్రతములు ఆచరించని వారు, వేదశ్రుతుల స్వాధ్యాయమునకు దూరమైన వారు, తీర్థస్నానము చేయని వారు, యజ్ఞదానాది పుణ్యకర్మల నుండి బహిష్కృతులైన వారు—అటువంటి వారు కూడా ఆ పుణ్యలోక దర్శనమును పొందలేరు।
Verse 6
नापि यज्ञहनै: क्षुद्रेर्दर्टं शक्य: कथंचन । पानपैर्गुरुतल्पैश्व मांसादैर्वा दुरात्मभि:
వైశంపాయనుడు పలికెను—యజ్ఞములకు విఘ్నము కలిగించే క్షుద్రులు, మద్యపానులు, గురుపత్నీగాములు, మాంసాహారులు మరియు ఇతర దురాత్ములు—ఎట్టి విధమునా ఆ దివ్యలోక దర్శనమును పొందలేరు।
Verse 7
स तद् दिव्यं वनं पश्यन् दिव्यगीतनिनादितम् । प्रविवेश महाबाहु: शक्रस्य दयितां पुरीम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—దివ్యగీతధ్వనులతో నినదించే ఆ దివ్యవనమును దర్శించుచు మహాబాహు అర్జునుడు శక్రుని (ఇంద్రుని) ప్రియనగరమైన అమరావతిలో ప్రవేశించెను।
Verse 8
तत्र देवविमानानि कामगानि सहस्रशः । संस्थितान्यभियातानि ददर्शायुतशस्तदा
అక్కడ అతడు స్వేచ్ఛానుసారంగా సంచరించే దేవవిమానములు వేలకొలది చూచెను—కొన్ని స్థిరముగా నిలిచి ఉండగా, మరికొన్ని అనేక ధారలవలె ఇటు-అటు సంచరించుచుండెను. పాండునందనుడైన అర్జునుడు వాటన్నిటినీ దర్శించెను. ఆ సమయంలో గంధర్వులు, అప్సరసలు అతనిని స్తుతించుచుండిరి; పుష్పసుగంధభారమును మోసుకొనివచ్చే పవిత్రమైన మృదుమంద వాయువు అతనికై చామరమును ఊపినట్లుండెను।
Verse 9
संस्तूयमानो गन्धर्वैरप्सरोभिश्नल पाण्डव: | पुष्पगन्धवहै: पुण्यैर्वायुभिश्चवानुवीजित:
వైశంపాయనుడు పలికెను—పాండవుడైన అర్జునుని గంధర్వులు, అప్సరసలు స్తుతించుచుండిరి; పుష్పసుగంధభారమును మోసుకొనివచ్చే పవిత్ర వాయువులు అతనిని చామరమువలె అనువీజించుచుండెను; ఆ దివ్యలోకంలో అతడు అటువంటి గౌరవశోభలతో ప్రకాశించెను।
Verse 10
ततो देवा: सगन्धर्वा: सिद्धाश्न परमर्षय: | हृष्टा: सम्पूजयामासु: पार्थमक्लिष्टकारिणम्
అప్పుడు దేవతలు—గంధర్వులు, సిద్ధులు, పరమర్షులతో కూడి—హర్షభరితులై, శ్రమలేక మహాకార్యాలు సాధించే పార్థుడు (అర్జునుడు)ను గౌరవించి ఆహ్వానించారు।
Verse 11
आशीवदि: स्तूयमानो दिव्यवादित्रनि:स्वनै: । प्रतिपेदे महाबाहुः शड्ःखदुन्दुभिनादितम्
ఎక్కడో ఆయనకు ఆశీర్వాదాలు లభించాయి, ఎక్కడో స్తుతులు వినిపించాయి; దివ్య వాద్యాల మధుర నాదంతో ఆయనకు సర్వత్రా స్వాగతం జరిగింది. ఈ విధంగా మహాబాహువు అర్జునుడు శంఖ-దుందుభుల గంభీర ధ్వనులతో మార్మోగే మార్గంలో ముందుకు సాగాడు।
Verse 12
नक्षत्रमार्ग विपुलं सुरवीथीति विश्रुतम् इन्द्राज्ञया ययौ पार्थ: स्तूयमान: समन्ततः
ఇంద్రుని ఆజ్ఞతో పార్థుడు (అర్జునుడు) ‘సురవీథి’ అని ప్రసిద్ధమైన విశాల నక్షత్ర మార్గంలో ప్రయాణించాడు; చుట్టూ స్తుతులతో ప్రశంసింపబడుతూ ముందుకు సాగాడు।
Verse 13
तत्र साध्यास्तथा विश्वे मरुतो5थाश्विनौ तथा । आदित्या वसवो रुद्रास्तथा ब्रह्मर्षपोडमला:
అక్కడ సాధ్యులు, విశ్వేదేవులు, మరుత్గణాలు మరియు అశ్వినీదేవతలు (ఇద్దరూ) ఉన్నారు; ఆదిత్యులు, వసువులు, రుద్రులు కూడా, అలాగే నిర్మలమైన బ్రహ్మర్షులు కూడా అక్కడ ఆసీనులై ఉన్నారు।
Verse 14
राजर्षयश्व बहवो दिलीपप्रमुखा नृपा: । तुम्बुरुनरिदश्चैव गन्धर्वो च हहाहुहू:
అక్కడ అనేక రాజర్షులు, దిలీపుడు మొదలైన అనేక రాజులు ఉన్నారు; తుంబురుడు, నారదుడు కూడా, అలాగే హాహా, హూహూ అనే గంధర్వులు కూడా అక్కడ ఉన్నారు।
Verse 15
तान् स सर्वान् समागम्य विधिवत् कुरुनन्दन: । ततो<पश्यद् देवराजं शतक्रतुमरिंदम:
వారందరినీ విధివిధానంగా కలుసుకున్న శత్రుదమన కురునందన అర్జునుడు చివరికి శతక్రతువు దేవరాజ ఇంద్రుని దర్శించాడు।
Verse 16
ततः पार्थों महाबाहुरवतीर्य रथोत्तमात् । ददर्श साक्षाद् देवेशं पितरं पाकशासनम्,उन्हें देखते ही महाबाहु पार्थ उस उत्तम रथसे उतर पड़े और देवेश्वर पिता पाकशासन (इन्द्र)-को उन्होंने प्रत्यक्ष देखा
ఆయనను చూచిన వెంటనే మహాబాహు పార్థుడు ఆ శ్రేష్ఠ రథం నుండి దిగిపోయి, దేవేశ్వరుడైన తన తండ్రి పాకశాసనుడు (ఇంద్రుడు)ను ప్రత్యక్షంగా దర్శించాడు।
Verse 17
पाण्डुरेणातपत्रेण हेमदण्डेन चारुणा । दिव्यगन्धाधिवासेन व्यजनेन विधूयता
ఆయన శిరస్సుపై తెల్లని రాజఛత్రం ఎత్తి పట్టబడింది; దానికి మనోహరమైన స్వర్ణదండం శోభించింది. ఇరుప్రక్కల దివ్యసుగంధంతో పరిమళించిన చామరాలు ఊపబడుతున్నాయి।
Verse 18
विश्वावसुप्र भृतिभिरर्गन्धर्वे: स्तुतिवन्दनै: । स्तूयमान द्विजाग्रयैश्न ऋग्यजु:सामसम्भवै:
విశ్వావసు మొదలైన గంధర్వులు స్తుతి-వందనాలతో ఆయన గుణగానం చేస్తున్నారు. శ్రేష్ఠ ద్విజులు ఋగ్, యజుః, సామ వేదముల మంత్రాలతో ఆయనను స్తవిస్తున్నారు।
Verse 19
ततो5भिगम्य कौन्तेय: शिरसाभ्यगमद् बली । स चैन वृत्तपीनाभ्यां बाहुशभ्यां प्रत्यगृह्नत
ఆపై బలవంతుడైన కౌంతేయుడు దగ్గరకు వెళ్లి ఇంద్రుని పాదాల వద్ద శిరస్సు వంచి నమస్కరించాడు. అప్పుడు ఇంద్రుడు తన గుండ్రని, బలమైన భుజాలతో అతన్ని ఎత్తి హృదయానికి హత్తుకున్నాడు।
Verse 20
ततः शक्रासने पुण्ये देवर्षिगणसेविते । शक्र: पाणौ गृहीत्वैनमुपावेशयदन्तिके,तत्पश्चात् इन्द्रने अर्जुनका हाथ पकड़कर अपने देवर्षिगणसेवित पवित्र सिंहासनपर उन्हें पास ही बिठा लिया
ఆపై దేవర్షిగణసేవితమైన ఆ పుణ్య శక్రాసనంపై ఇంద్రుడు అర్జునుని చేతిని పట్టుకొని తన సమీపంలో కూర్చోబెట్టాడు.
Verse 21
मूर्थ्नि चैनमुपाप्राय देवेन्द्र: परवीरहा । अड्कमारोपयामास प्रश्रयावनतं तदा,तब शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले देवराजने विनीतभावसे आये हुए अर्जुनका मस्तक सूँघा और उन्हें अपनी गोदमें बिठा लिया
అప్పుడు శత్రువీరసంహారకుడైన దేవేంద్రుడు వినయంగా వంగిన అర్జునుని శిరస్సును స్నేహంతో మ్రొక్కి (వాసన చూచి) తన ఒడిలో కూర్చోబెట్టాడు.
Verse 22
सहस्राक्षनियोगात् स पार्थ: शक्रासनं गत: । अध्यक्रामदमेयात्मा द्वितीय इव वासव:
ఆ సమయంలో సహస్రనేత్రుడైన ఇంద్రుని ఆజ్ఞచేత పార్థుడు శక్రాసనాన్ని అధిరోహించాడు; అపార ప్రభావశాలిగా అక్కడ రెండవ వాసవునివలె ప్రకాశించాడు.
Verse 23
ततः प्रेम्णा वृत्रशत्रुरर्जुनस्य शुभं मुखम् | पस्पर्श पुण्यगन्धेन करेण परिसान्त्वयन्
ఆపై వృత్రశత్రువైన ఇంద్రుడు పుణ్యసుగంధభరితమైన తన చేతితో ప్రేమతో అర్జునుని శుభముఖాన్ని స్పర్శించి, అన్ని విధాలా అతనికి ధైర్యం చెప్పాడు.
Verse 24
प्रमार्जमान: शनकैर्बाहू चास्यायतौ शुभौ । ज्याशरक्षेपकठिनौ स्तम्भाविव हिरणमयौ
అనంతరం దేవరాజు నెమ్మదిగా చేతిని రుద్దుతూ అర్జునుని రెండు శుభమైన, దీర్ఘమైన భుజాలను స్నేహంగా తాకసాగాడు; ధనుస్సు తాడు లాగడం, బాణాలు విడిచే శ్రమ వల్ల అవి కఠినమై, బంగారు స్తంభాలవలె కనిపించాయి.
Verse 25
वज्जग्रहणचिह्लेन करेण परिसान्त्वयन् । मुहुर्मुहुर्वज़धरो बाहू चास्फोटयच्छनै:
వైశంపాయనుడు పలికెను— వజ్రధారణచిహ్నాలతో అలంకృతమైన తన కుడిచేతితో వజ్రధారి ఇంద్రుడు అర్జునుని మళ్లీ మళ్లీ ఓదార్చెను; అతని భుజాలను మెల్లగా తట్టి, ఒత్తి, ఆ కఠిన సమయంలో ధైర్యం మరియు నిశ్చలతను ప్రసాదించెను।
Verse 26
स्मयन्निव गुडाकेशं प्रेक्षमाण: सहस्रदूक् । हर्षेणोत्फुल्लनयनो न चातृप्यत वृत्रहा
సహస్రనేత్రుడైన వృత్రహా ఇంద్రుడు గూడాకేశుడైన అర్జునుని చిరునవ్వుతోనే చూస్తున్నట్లు నిలిచెను. ఆనందంతో అతని కన్నులు వికసించెను; అతనిని చూడటంలో అతనికి తృప్తి కలగలేదు।
Verse 27
एकासनोपविष्टो तौ शोभयांचक्रतु: सभाम् | सूर्याचन्द्रमसौ व्योम चतुर्दश्यामिवोदितौ
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఒకే సింహాసనంపై కూర్చున్న దేవరాజు ఇంద్రుడు మరియు కుంతీపుత్రుడు అర్జునుడు దేవసభను శోభింపజేసిరి; కృష్ణపక్ష చతుర్దశినాడు ఆకాశంలో సూర్యచంద్రులు కలిసి ఉదయించి శోభను పెంచినట్లే।
Verse 28
तत्र सम गाथा गायन्ति साम्ना परमवल्गुना । गन्धर्वस्तुम्बुरुश्रेष्ठा: कुशला गीतसामसु,उस समय वहाँ सामगानमें निपुण तुम्बुरु आदि श्रेष्ठ गन्धर्वगण सामगानके नियमानुसार अत्यन्त मधुर स्वरमें गाथागान करने लगे
అక్కడ సామగానంలో నిపుణులైన తుంబురు-ప్రధాన శ్రేష్ఠ గంధర్వులు, సామగాన విధి ప్రకారం అత్యంత మధుర స్వరంతో గాథలను ఆలపించసాగిరి।
Verse 29
घृताची मेनका रम्भा पूर्वचित्ति: स्वयंप्रभा । उर्वशी मिश्रकेशी च दण्डगौरी वरूथिनी
వైశంపాయనుడు పలికెను— ఘృతాచీ, మేనకా, రంభా, పూర్వచిత్తి, స్వయంప్రభా, ఊర్వశీ, మిశ్రకేశీ, దండగౌరీ, వరూథినీ—ఈ ప్రసిద్ధ అప్సరసలు ఇంద్రసభలో ఉండి, తమ నృత్యకళతో సభకు శోభను చేకూర్చిరి।
Verse 30
गोपाली सहजन्या च कुम्भयोनि: प्रजागरा । चित्रसेना चित्रलेखा सहा च मधुरस्वरा
వైశంపాయనుడు పలికెను—గోపాలీ, సహజన్యా, కుంభయోని, ప్రజాగరా, చిత్రసేనా, చిత్రలేఖా, సహా, మధురస్వరా—ఇవే కాక ఘృతాచీ, మేనకా, రంభా, పూర్వచిత్తి, స్వయంప్రభా, ఉర్వశీ, మిశ్రకేశీ, దండగౌరీ, వరూథినీ మొదలైన మరెన్నో వేలాది అప్సరసలు ఇంద్రసభలో నానా స్థలములందు నర్తించసాగిరి. పద్మనేత్రులైన ఆ దివ్యాంగనులు సిద్ధుల మనస్సులకూడా ఆనందింపజేయుటకు తపించిరి. వారి నడుము, నితంబములు విశాలములు; నర్తనమున వారి ఉన్నత స్తనములు కంపించెను. వారి పక్కచూపులు, హావభావములు, మాధుర్యము మనస్సు–బుద్ధి–చిత్తముల సమస్త వృత్తులను హరించునట్లు కనిపించెను.
Verse 31
एताश्षान्याश्व ननृतुस्तत्र तत्र सहस्रश: । चित्तप्रसादने युक्ता: सिद्धानां पच्मलोचना:
వైశంపాయనుడు పలికెను—అక్కడ వీరితో పాటు మరెన్నో అప్సరసలు వేల సంఖ్యలో నానా స్థలములందు నర్తించిరి. పద్మనేత్రులైన వారు సిద్ధుల చిత్తాన్ని ప్రసన్నపరచుటలో నిమగ్నులై, నృత్య-గీత-విలాసములతో సమవేత దేవగణమును మోహింపజేసిరి.
Verse 32
महाकटितटश्रोण्य: कम्पमानै: पयोधरै: । कटाक्षहावमारधुर्यैश्वेतोबुद्धिमनोहरै:
వైశంపాయనుడు పలికెను—విశాల నడుము, విస్తార నితంబములు కలిగి, నర్తనమున కంపించు ఉన్నత స్తనములతో, మనస్సు–బుద్ధి–చిత్తములను మోహింపజేయు కటాక్షము, హావభావము, మాధుర్యములతో కూడిన ఘృతాచీ, మేనకా, రంభా, పూర్వచిత్తి, స్వయంప్రభా, ఉర్వశీ, మిశ్రకేశీ, దండగౌరీ, వరూథినీ, గోపాలీ, సహజన్యా, కుంభయోని, ప్రజాగరా, చిత్రసేనా, చిత్రలేఖా, సహా, మధురస్వరా మరియు మరెన్నో వేలాది అప్సరసలు ఇంద్రసభలో నానా స్థలములందు నర్తించసాగిరి. పద్మనేత్రులైన వారు సిద్ధుల మనస్సులకూడా ప్రసన్నపరచుచు, తమ కటాక్ష-లలితచలనములతో అంతఃకరణ వృత్తులను హరించునట్లు కనిపించిరి.
Verse 42
इस प्रकार श्रीमह्या भारत वनपवकि अन्तर्गत इन्द्रलोकाभिगमनपर्वमें बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారతము వనపర్వమున అంతర్గతమైన ఇంద్రలోకాభిగమనపర్వములో నలభై రెండవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 43
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि इन्द्रसभादर्शने त्रिचत्वारिंशो ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपरव्वके अन्तर्गत इन्रलोकाभिगमनपर्वमें इन्द्रसभादर्शनविषयक तैतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారతము వనపర్వమున అంతర్గతమైన ఇంద్రలోకాభిగమనపర్వములో ఇంద్రసభాదర్శనమును వర్ణించు నలభై మూడవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Frequently Asked Questions
The implicit dilemma is sequencing power and piety: Arjuna must accept extraordinary martial empowerment while ensuring that ritual purity, humility, and prescribed obligations are not bypassed for expediency.
Authority and access are shown as merit-conditioned: divine resources are approached through discipline, respectful conduct, and correct rites, indicating that capability should be grounded in ethical qualification.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is narrative-ethical—linking celestial ascent to śauca, pitṛ-duty, and tapas—thereby situating later martial success within a dharmic framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.