Adhyaya 259
रावणोत्पत्तिः—तपसा वरलाभश्च (Rāvaṇa’s Origins and the Acquisition of Boons)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-upākhyāna (Rāvaṇa–Kubera–Viśravas Genealogy Episode)
Mārkaṇḍeya describes Viśravas (born from Pulastya’s anger, “half-bodied” in motif) and Kubera’s effort to appease him by providing three rākṣasī attendants—Puṣpotkaṭā, Rākā, and Mālinī. From them are born Kumbhakarṇa and Daśagrīva (Rāvaṇa), Vibhīṣaṇa, and the pair Khara–Śūrpaṇakhā. The siblings observe Kubera’s prosperity and undertake severe tapas to please Brahmā. Brahmā grants boons: Rāvaṇa requests non-defeat by many classes of beings, receiving an explicit exception for humans; Kumbhakarṇa receives great sleep; Vibhīṣaṇa requests unwavering aversion to adharma and spontaneous access to Brahmāstra knowledge, receiving a boon framed as “immortality” due to his dharmic disposition. Empowered, Rāvaṇa defeats Kubera, displaces him from Laṅkā, seizes the Puṣpaka-vimāna, and incurs Kubera’s curse that the vehicle will bear only Rāvaṇa’s slayer. Vibhīṣaṇa, remembering the dharma of the virtuous, follows Kubera and is appointed commander over yakṣa–rākṣasa forces. The chapter closes by etymologizing “Rāvaṇa” as one who causes the worlds to cry out, emphasizing the social impact of unrestrained power.
Chapter Arc: द्वैतवन की रात्रि में युधिष्ठिर शयन करते हैं—और स्वप्न के अन्त में अश्रुपूरित कण्ठ वाले मृग-समूह मानो मनुष्यों की भाँति उनके सामने उपस्थित हो उठते हैं। → काँपते हुए, हाथ जोड़कर वे वनचर प्राणी राजा से निवेदन करते हैं कि पाण्डवों के शौर्य और अस्त्र-प्रयोग से वन में उनके कुल नष्टप्राय हो गए हैं; जो थोड़े-से बचे हैं वे केवल ‘बीज’ मात्र हैं और यदि शरण न मिली तो वंश ही मिट जाएगा। → युधिष्ठिर के सामने धर्म का तीखा प्रश्न खड़ा होता है—क्षत्रिय-धर्म के अभ्यास और जीवन-निर्वाह हेतु शिकार बनाम शरणागत जीवों की रक्षा; स्वप्न में ही मृगों की करुण पुकार उनके हृदय को निर्णायक रूप से विचलित कर देती है। → धर्मकोविद पाण्डव, साथ रह रहे ब्राह्मणों और सेवकों (इन्द्रसेन आदि) सहित उस वन-प्रदेश से शीघ्र प्रस्थान का निश्चय करते हैं, ताकि वन्यजीवों के कुलों को अवकाश मिले और हिंसा का भार घटे। → प्रस्थान के बाद अगला ठिकाना—काम्यकवन और तृणबिन्दु सरोवर का संकेत—आगे की वन-यात्रा और वहाँ होने वाले प्रसंगों की भूमिका रचता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल २८ ६ “लोक हैं) हि सो न हुक हि 7 (मृगस्वप्नोद्भवपर्व) अष्टपञ्चाशदधिकद्वधिशततमो< ध्याय: पाण्डवोंका काम्यकवनमें गमन जनमेजय उवाच दुर्योधन मोक्षयित्वा पाण्डुपुत्रा महाबला: । किमकार्षु्वने तस्मिंस्तन्ममाख्यातुमरहसि
జనమేజయుడు అడిగెను—మహాబలులు పాండుపుత్రులు దుర్యోధనుని గంధర్వుల బంధనమునుండి విడిపించిన తరువాత, ఆ అరణ్యంలో వారు ఏమి చేసిరి? మహామునీ, దయచేసి నాకు వివరించుము.
Verse 2
वैशम्पायन उवाच ततः शयानं कौन्तेयं रात्रौ द्वैतवने मृगाः । स्वप्नान्ते दर्शयामासुर्बाष्पकण्ठा युधिष्ठिरम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆపై ఒక రాత్రి ద్వైతవనంలో కుంతీపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు నిద్రించుచుండగా, స్వప్నాంతంలో అరణ్యమృగాదులు కన్నీళ్లతో గొంతు బిగుసుకొని అతనికి దర్శనమిచ్చిరి.
Verse 3
तानब्रवीत् स राजेन्द्रो वेपमानान् कृताज्जलीन् । ब्रूत यद् वक्तुकामा: स्थ के भवन्तः किमिष्यते
వారు వణుకుతూ అంజలి ఘటించి నిలుచుండగా రాజేంద్రుడు యుధిష్ఠిరుడు పలికెను—“చెప్పుడి; మీరు ఏమి చెప్పదలచుకున్నారు? మీరు ఎవరు? మీ కోరిక ఏమిటి?”
Verse 4
एवमुक्ता: पाण्डवेन कौन्तेयेन यशस्विना । प्रत्यब्रुवन् मृगास्तत्र हतशेषा युधिष्ठिरम्,यशस्वी पाण्डव कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरके इस प्रकार पूछनेपर मरनेसे बचे हुए हिंसक पशुओंने उनसे कहा--
యశస్వి కుంతీపుత్ర పాండవుడు యుధిష్ఠిరుడు ఇలా అడుగగా, అక్కడ వధనుండి మిగిలిన మృగములు యుధిష్ఠిరునికి ప్రత్యుత్తరమిచ్చిరి.
Verse 5
वयं मृगा द्वैतवने हतशिष्टास्तु भारत । नोत्सीदेम महाराज क्रियतां वासपर्यय:
“ఓ భారతా! మేము ద్వైతవనంలోని మృగములము; వధింపబడిన తరువాత మేము కొద్దిమాత్రమే మిగిలియున్నాము. ఓ మహారాజా! మేము పూర్తిగా నశించిపోకుండునట్లు, దయచేసి మీ నివాసస్థానాన్ని మార్చుడి.”
Verse 6
भवतो भ्रातर: शूरा: सर्व एवास्त्रकोविदा: । कुलान्यल्पावशिष्टानि कृतवन्तो वनौकसाम्
“మీ సోదరులందరూ శూరులు, అస్త్రవిద్యలో నిపుణులు. వారు అరణ్యవాసులైన మా కులాలను అతి కొద్దిగా మాత్రమే మిగిల్చిరి.”
Verse 7
बीजभूता वयं केचिदवशिष्टा महामते । विवर्धेमहि राजेन्द्र प्रसादात् ते युधिष्ठिर
మహామతీ! మేములో కొందరమే వంశబీజమాత్రంగా మిగిలాము. రాజేంద్ర యుధిష్ఠిరా! నీ అనుగ్రహంతో మా వంశం మళ్లీ వృద్ధి చెందుగాక—ఇదే మా వినతి.
Verse 8
तान् वेपमानान् वित्रस्तान् बीजमात्रावशेषितान् | मृगान् दृष्टवा सुदुःखार्तो धर्मराजो युधिषिर:
భయంతో వణుకుతున్న, తీవ్రంగా త్రస్తులైన, వంశబీజమాత్రంగా మిగిలిన ఆ మృగాలను చూసి ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు ఘోర దుఃఖంతో కలత చెందాడు.
Verse 9
तांस्तथेत्यब्रवीद् राजा सर्वभूतहिते रत: । यथा भवन्तो ब्रुवते करिष्यामि च तत् तथा,समस्त प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाले राजा युधिष्ठिरने उनसे कहा--“बहुत अच्छा, तुमलोग जैसा कहते हो, वैसा ही करूँगा”
సర్వభూతహితంలో నిమగ్నుడైన రాజు వారితో—“తథాస్తు. మీరు చెప్పినట్లే నేను చేస్తాను” అని పలికాడు.
Verse 10
इत्येवं प्रतिबुद्धः स रात््यन्ते राजसत्तम: । अब्रवीत् सहितान् भ्रातृन् दयापन्नो मृगान् प्रति
రాత్రి చివర మేల్కొన్న ఆ రాజశ్రేష్ఠుడు, మృగాల పట్ల దయతో కరిగిపోయి, సమీపంలో ఉన్న తన సోదరులతో ఇలా పలికాడు.
Verse 11
उक्तो रात्रौ मृगैरस्मि स्वप्रान्ते हतशेषितै: । तन्तुभूता: सम भद्रें ते दया न: क्रियतामिति
రాత్రి స్వప్నాంతంలో, వధనుంచి మిగిలిన ఆ మృగాలు నాతో—“భద్రా! మేము వంశానికి తంతువులా మిగిలాము; మాపై దయ చూపండి” అని చెప్పాయి.
Verse 12
ते सत्यमाहु: कर्तव्या दयास्माभिवनौकसाम् | साष्टमासं हि नो वर्ष यदेतदुपयुड्क्ष्महे
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఆ ప్రాణులు సత్యమే చెబుతున్నాయి. మేము వనవాసులు అరణ్యంలోని హింసక జీవుల పట్ల కూడా దయ చూపవలెను. ఎందుకంటే ఈ ద్వైతవనంలో నివసిస్తూ ఇప్పటికి మనకు ఒక సంవత్సరం ఎనిమిది నెలలు గడిచాయి.
Verse 13
पुनर्बहुम्गं रम्यं काम्यकं काननोत्तमम् | मरुभूमे: शिर:स्थानं तृणबिन्दुसर: प्रति
వైశంపాయనుడు పలికెను—మళ్లీ వారు అరణ్యాలలో శ్రేష్ఠమైన, మనోహరమైన కామ్యక వనమునకు బయలుదేరి, ఎడారి అంచున శిరోభాగంలా ఎత్తుగా ఉన్న ప్రదేశ సమీపంలోని తృణబిందు సరస్సు వైపు సాగిరి.
Verse 14
ततस्ते पाण्डवा: शीघ्र प्रययुर्धर्मकोविदा:,राजन्! तदनन्तर उन धर्मज्ञ पाण्डवोंने वहाँ रहनेवाले ब्राह्मणोंके साथ शीघ्र ही उस वनसे प्रस्थान कर दिया। इन्द्रसेन आदि सेवक भी उस समय उन्हींके साथ चल दिये
అప్పుడు, ఓ రాజా, ధర్మమర్మజ్ఞులైన పాండవులు వేగంగా బయలుదేరిరి. అనంతరం అక్కడ నివసించిన బ్రాహ్మణులతో కలిసి ఆ వనాన్ని విడిచిరి; ఇంద్రసేన మొదలైన సేవకులు కూడా ఆ సమయమున వారితో పాటు నడిచిరి.
Verse 15
ब्राह्मणै:ः सहिता राजन् ये च तत्र सहोषिता: । इन्द्रसेनादिशिश्वैव प्रेष्यैरनुगतास्तदा
ఓ రాజా, అక్కడ వారితో కలిసి నివసించిన బ్రాహ్మణులతో కూడి, ఇంద్రసేన మొదలైన సేవకులు మరియు ఇతర పరిచారకులు అనుసరించగా, పాండవులు ఆ సమయంలో ఆ వనమునుండి త్వరగా బయలుదేరిరి.
Verse 16
ते यात्वानुसृतैर्मार्ग: स्वन्ने: शुचिजलान्वितै: । ददृशु: काम्यकं पुण्यमाश्रमं तापसायुतम्
వైశంపాయనుడు పలికెను—ఉత్తమ ఆహారం, పవిత్ర జలసౌకర్యాలు కలిగి, ఎల్లప్పుడూ ప్రయాణికులతో నడిచే సుపరిచిత మార్గాల వెంట ప్రయాణించి, అనేక తపస్వులతో నిండిన పుణ్యమైన కామ్యక వనాశ్రమానికి చేరి, దాని సౌందర్యాన్ని దర్శించసాగిరి.
Verse 17
विविशुस्ते सम कौरव्या वृता विप्रर्षभैस्तदा । तद् वन॑ भरतमश्रेष्ठा: स्वर्ग सुकृतिनो यथा
వైశంపాయనుడు పలికెను—అప్పుడు భరతశ్రేష్ఠులైన పాండవులు శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులచే చుట్టుముట్టబడి కామ్యక వనంలో ప్రవేశించారు; పుణ్యవంతులు స్వర్గంలో ప్రవేశించునట్లు.
Verse 133
तत्रेमां वसतिं शिष्टां विहरन्तो रमेमहि । “अतः अब हम पुनः असंख्य मृगोंसे युक्त
“ఇక్కడ ఈ శిష్టమైన, యోగ్యమైన నివాసంలో ఉండి విహరిస్తూ ఆనందిద్దాం. తరువాత ఇక్కడి నుండి మళ్లీ అనేక మృగాలతో నిండిన రమణీయమైన కామ్యక వనానికి—తృణబిందు అనే సరస్సు సమీపానికి—వెళ్దాం. కామ్యక వనం ఎడారి ప్రాంతపు అంచున ఉంది; అక్కడ నివసిస్తూ, విహరిస్తూ, మన వనవాస శేష దినాలను సుఖంగా గడుపుదాం.”
Verse 257
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें युधिष्टिरकी चिन्तासे सम्बन्ध रखनेवाला दो सौ सत्तावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వములోని ఘోషయాత్రాపర్వమందు యుధిష్ఠిరుని చింతతో సంబంధమున్న రెండువందల యాభైఏడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Verse 258
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मृगस्वप्रोद््भवपर्वणि काम्यकप्रवेशे अष्टपञ्चाशदधिकद्वधिशततमो<5 ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత వనపర్వములోని మృగస్వప్నోద్భవపర్వమందు కామ్యకవనప్రవేశ విషయక రెండువందల యాభైఎనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।
Frequently Asked Questions
The tension lies in seeking security through exclusionary invulnerability rather than ethical restraint; the narrative frames this as a structural moral hazard amplified by contempt for the remaining exception.
It presents steadfast non-alignment with adharma—even under extreme pressure—as a superior form of protection and legitimacy, contrasted with power acquired without ethical governance.
Yes; it operates as narrative foreshadowing and moral indexing: unlawful appropriation produces a built-in limit, tying the object’s utility to the agent’s eventual accountability.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.